સ રાજા સમરે હત્વા સકલાનેવ શાત્રવાન્ । શશાસ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં સાબ્ધિદ્વીપાં મહાબલઃ
એ મહાબળવાન રાજાએ યુદ્ધમાં બધા દુશ્મનોને હરાવી, સમગ્ર ધરતી, દ્વીપો અને સાગરો સહિત શાસન કર્યું.
સ એકદા મહીપાલઃ સમાહૂય સ્વમંત્રિણઃ । ઉવાચેદં વચઃ પ્રીત્યા સભામધ્યે મહાયશાઃ
એક વખત એ પૃથ્વીપતિએ પોતાના મંત્રીઓને બોલાવી સભામાં પ્રેમપૂર્વક આ વચન કહ્યાં; તે ખૂબ પ્રસિદ્ધ હતો.
મનોભદ્ર ઉવાચ-। અમાત્યાઃ પૃથિવી સર્વા મયેયં પરિપાલિતા । નિહતા રિપવઃ સર્વે સપુત્રબલવાહનાઃ
મનોભદ્રે કહ્યું: હે મંત્રીઓ, આ સમગ્ર પૃથ્વી મેં રક્ષી છે; બધા દુશ્મનો, તેમનાં પુત્રો, સેનાઓ અને વાહનો સહિત, માર્યા ગયા છે.
પાલિતાનિ સ્વગોત્રાણિ દાનૈર્વિપ્રાશ્ચ તોષિતાઃ । શિષ્ટાશ્ચ ત્રિદશાઃ સર્વે સપુત્રબલવાહનાઃ
મારા પોતાના કુળોનું રક્ષણ કર્યું છે, બ્રાહ્મણોને દાનથી સંતોષ્યા છે અને બધા દેવતાઓને તેમના પુત્રો, સેનાઓ અને વાહનો સહિત સન્માન્યા છે.
પાલિતાનિ સ્વગોત્રાણિ યજ્ઞૈઃ સર્વૈઃ સદક્ષિણૈઃ । એતદ્ધિ જરયા સર્વં મહત્યા મે બલં હૃતમ્
હું મારા વંશને સર્વ યજ્ઞો અને યોગ્ય દાનોથી રક્ષ્યું છે; છતાં આ મોટી વૃદ્ધાવસ્થાએ મારું બધું બળ લઈ લીધું છે.
કર્માણિ કાનિચિત્કર્ત્તું ન હિ શક્નોમિ દુર્બલઃ । સામર્થ્યહીને પુરુષે રાજશ્રીર્ન હિ શોભતે
હવે હું દુર્બળ છું, થોડાં પણ કામ કરી શકતો નથી; જે મનુષ્યમાં શક્તિ નથી, તેમાં રાજકીય તેજ શોભતું નથી.
સર્વાભરણસંયુક્તા વૃદ્ધાઙ્ગા ઇવ કામિની । તાવદ્વિભ્યતિ સર્વેઽપિ શત્રવઃ પૃથિવીતલે
બધી જ્વેલોથી સજ્જ, પણ વૃદ્ધ અંગો ધરાવતી સ્ત્રી જેવી છે; એવી સ્થિતિમાં, પૃથ્વી પરના બધા શત્રુઓ ડરે છે.
યાવદ્ધિ ગતસામર્થ્યં નેચ્છન્તિ ચારુચક્ષુષા । સમસ્તગુણસમ્પન્નામપિ તદ્ગતમાનસમ્
જ્યારે શક્તિ જતી રહે છે, ત્યારે સુંદર આંખો ધરાવનારાઓ પણ, ભલે તે તમામ ગુણોથી ભરપૂર હોય અને પહેલાં મનથી જોડાયેલા હોય, તેને ઇચ્છતા નથી.
પૃથ્વી ત્યજેન્નૃપં વૃદ્ધં સ્વૈરિણીપાલિતા યથા । ભક્તિલભ્યાગુણાઃ સર્વે ગુણલભ્યં મહદ્યશઃ
પૃથ્વી વૃદ્ધ રાજાને એ રીતે છોડે છે જેમ સ્વેચ્છાચારી સ્ત્રી પોતાના રક્ષકને છોડે છે; બધા ગુણો ભક્તિથી મળે છે અને મહાન યશ ગુણોથી પ્રાપ્ત થાય છે.
નિઃશ્રેયસં દાનલભ્યં બલલભ્યા તુ મેદિની । સામર્થ્યહીનઃ કૃપણો નિશ્ચિતો રિપુશાસને
સર્વોચ્ચ કલ્યાણ દાનથી મળે છે અને પૃથ્વી બળથી મળે છે; શક્તિ વિનાનો, દયનીય માણસ ચોક્કસપણે શત્રુઓના વશમાં રહે છે.
મૂર્ખમાત્રવચો ગ્રાહી સ નૃપઃ શત્રુનંદનઃ । તતોઽહં સકલં રાજ્યં વિભજ્ય વરમંત્રિણઃ
જે રાજા ફક્ત મૂર્ખોના વચન માને છે, એ શત્રુઓને આનંદ આપે છે; તેથી હું આખું રાજ્ય શ્રેષ્ઠ મંત્રીઓમાં વહેંચી દેવા ઈચ્છું છું.
દાતુમિચ્છામિ પુત્રાભ્યાં યુષ્માભિર્યદિ મન્યતે । મન્ત્રિણ ઊચુઃ - યદેતદ્વચનં પ્રોક્તં ત્વયા નીતિવિદા નૃપ
હું ઇચ્છું છું કે મારા બે પુત્રોને રાજ્ય આપી દઉં, જો તમે બધા સહમત હોવ; મંત્રીઓએ કહ્યું— રાજા, તમે જે રાજ્યની રીત જાણીને કહ્યું છે,
તદેવ મતમસ્માકં સંદેહો નાત્ર વિદ્યતે । અથાયાતૌ નૃપાદેશાત્સંસદં પ્રતિ સત્તમૌ
એ જ અમારો મત છે; આ વિષયમાં કોઈ સંશય નથી. પછી રાજાના આદેશથી એ બે શ્રેષ્ઠ assemblyમાં આવ્યા.
વીરભદ્ર યશોભદ્ર નામાનૌ તનયાવુભૌ । તૌ ચ સર્વગુણોપેતૌ કુમારૌ પ્રિયવાદિનૌ
વીરભદ્ર અને યશોભદ્ર નામના બંને પુત્ર, સર્વ ગુણોથી યુક્ત, સૌમ્ય વાણી ધરાવતાં યુવરાજ હતા.
પિતૃભક્તૌ સદા શાંતૌ બલિનૌ ધર્મતત્પરૌ । તતઃ સ ભૂપઃ સહસા રાજનીતિ વિદાંવરઃ
પિતાની ભક્તિમાં સદા તત્પર, શાંતિપ્રિય, બળવાન અને ધર્મમાં લાગેલા હતા; ત્યારબાદ એ રાજા, રાજનીતિમાં પ્રખર,
વિભજ્ય સકલં રાજ્યં દદૌ તાભ્યાં કુતૂહલાત્ । અત્રાંતરે ગૃધ્ર એકઃ સ્વકીયસ્ત્રી સમન્વિતઃ
આખું રાજ્ય વહેંચી, ઉત્સુકતાથી બંનેને આપી દીધું. એ દરમિયાન, એક ગૃધ્ર પોતાના જીવનસાથી સાથે,
આગત્ય તત્સભામધ્યે ઉપવિષ્ટો દ્વિજોત્તમાઃ । તાવાગતૌ સમાલોક્ય પક્ષિણાવતિહર્ષિતૌ
આવીને એ સભામાં બેઠો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણ; તેમને આવ્યા જોઈને પક્ષીઓ ખૂબ આનંદિત થયા.
રાજાહ યુવયોઃ કસ્માચ્છુભાગમનમુચ્યતામ્ । ગૃધ્ર ઉવાચ- ગૃધ્રોઽહં પૃથિવીપાલ મમેયં સ્ત્રી પરંતપઃ
રાજાએ પૂછ્યું: 'તમારા આગમનનું શુભ કારણ શું છે, કહો?' ગૃધ્ર બોલ્યો— 'હું ગૃધ્ર છું, હે પૃથ્વીપતિ, અને આ મારી પત્ની છે, હે શત્રુઓને દહન કરનાર.'
આગતોઽસ્મિ મુદા દ્રષ્ટું સંપદં પુત્રયોસ્તવ । એતયોર્મહતી દૃષ્ટા વિપત્તિઃ પૂર્વજન્મનિ
હું આનંદપૂર્વક તમારા પુત્રોની સમૃદ્ધિ જોવા આવ્યો છું; એમના પૂર્વ જન્મમાં મોટી આપત્તિ આવી હતી.
ઇહ જન્મનિ સંપત્તિં દ્રષ્ટુમાવાં સમાગતૌ । તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા ગૃધ્રસ્ય પરમાદ્ભુતમ્ । રાજોવાચ પુનર્વિપ્ર વિસ્મયાવિષ્ટમાનસઃ
આ જન્મમાં એમની સમૃદ્ધિ જોવા અમે આવ્યા છીએ; ગૃધ્રના આ અદ્ભુત વચન સાંભળીને, રાજા આશ્ચર્યથી ભરાઈ, પુનઃ વિદ્વાનને પૂછ્યું.
રાજોવાચ- અત્યદ્ભુતં વચો ગૃધ્ર ત્વત્તઃ શ્રુતમિદં મયા । એતયોઃ પૂર્વવૃત્તાન્તો ભવતા જ્ઞાયતે કથમ્
રાજાએ કહ્યું— 'ગૃધ્ર, તારા મુખેથી આ અતિ અદ્ભુત વાત મેં સાંભળી; આ બંનેનો પૂર્વવૃત્તાંત તને કેવી રીતે ખબર પડ્યો?'
યદિ જાનાસિ તત્વેન પૂર્વવૃત્તાંતમેતયોઃ । બ્રૂહિ તર્હિ ખગશ્રેષ્ઠ સર્વમેતદશેષતઃ
જો તને ખરેખર આ બંનેનો પૂર્વવૃત્તાંત ખબર હોય, તો હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, કૃપા કરીને બધું વિગતે કહો.
ગૃધ્ર ઉવાચ- નૃપતે વૃષલાવેતૌ યુગે દ્વાપરસંજ્ઞકે । ગરસંગરનામાનૌ સત્યઘોષસુતૌ સ્થિતૌ
ગૃધ્રે કહ્યું: રાજા, દ્વાપર નામના યુગમાં સત્યઘોષના બે પુત્રો, ગરસંગર નામે, જાતે નીચ હતા.
એકકાલે ચ ભૂપાલ મૃતૌ નિજ ગૃહાંતરે । તતો નેતુમિમૌ ભૂપ દંષ્ટ્રિણો યમકિંકરાઃ
હે રાજા, એ બંને એક જ સમયે પોતાના ઘરે મૃત્યુ પામ્યા; પછી યમરાજાના દાંતીવાળા દૂત તેમને લેવા આવ્યા.
પાશહસ્તાઃ સમાયાતાઃ કોટિકોટિસહસ્રશઃ । બબંધુશ્ચર્મપાશેન દ્વાવેતૌ તૌ મદોદ્ધતૌ
અગણિત દૂતોએ હાથમાં ફાંસો લઈને આવી, ગર્વમાં ચૂર થયેલા એ બંનેને ચામડાના દોરાથી બાંધ્યા.
નિન્યુશ્ચ નિલયં મૃત્યોરતિદુર્ગમવર્ત્મના । ઇમૌ દૃષ્ટ્વા ધર્મરાજશ્ચિત્રગુપ્તમુવાચ હ
એ દૂતોએ તેમને મરણના અતિ કઠિન માર્ગે લઈ ગયા; તેમને જોઈને ધર્મરાજાએ ચિત્રગુપ્તને કહ્યું.
એતયોઃ સકલં વૃત્તં ચિત્રગુપ્ત વિચાર્યતામ્ । તસ્યાજ્ઞયા ચિત્રગુપ્તઃ સર્વકર્મશુભાશુભમ્
"ચિત્રગુપ્ત, આ બંનેનું આખું વર્તન સારી રીતે તપાસો." એમ કહીને ચિત્રગુપ્તે તેમના બધા સારા-ખરાબ કર્મો તપાસ્યા.
મૂલાદ્વિચારયામાસ તત ઇત્યાહ ચાંતકમ્ । ચિત્રગુપ્ત ઉવાચ- સત્યમેતૌ મહાબાહો પુણ્યવ્રત મહાશયૌ
ચિત્રગુપ્તે મૂળથી જ તપાસ કરી અને પછી અંતકને કહ્યું: "હા, મહાબાહુ, એ બંને પુણ્યમાં લાગેલા અને સારા મનવાળા હતા."
અસ્તિચેદ્દુષ્કૃતં કિઞ્ચિત્સર્વકર્મવિલોકિતમ્ । સ્વયંદાનં સમુત્સૃજ્ય ન હિ દત્તં દ્વિજાતયે
"કોઈ દુષ્કર્મ હતું તો પણ, બધું તપાસી લીધું છે. એમણે પોતે દાન આપ્યું, પણ દ્વિજને આપ્યું નહોતું."
તેનૈવ કર્મણા રાજન્નિમૌ નરકગામિનૌ । દાતા દાનં સમુત્સૃજ્ય યો ન દદ્યાદ્દિવજાતયે
"એ જ કર્મના કારણે, હે રાજા, આ બંને નરકમાં જશે. જે દાતા દાન આપે છે પણ દ્વિજને આપતો નથી—"