એતત્સર્વં મુને બ્રૂહિ શ્રોતુમસ્તિ મમાદરઃ । ત્વત્તોઽન્ય કથિતું કોઽપિ ન શક્નોતિ જગત્ત્રયે
હે મુનિ, આ બધું મને કહો; મને સાંભળવા માટે ખૂબ ઉત્સુકતા છે. ત્રણેય લોકમાં તમારાથી વિના બીજું કોઈ આ સમજાવી શકે નહીં.
વ્યાસ ઉવાચ- સાધુસાધુ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મનસ્તે વિમલં ધ્રુવમ્ । યતો ગુહ્યકથામેતાં શ્રોતું શ્રદ્ધા ચ કૌતુકમ્
વ્યાસે કહ્યું: બહુ સારું, બહુ સારું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ! નિશ્ચયે તમારું મન શુદ્ધ છે, કેમ કે તને આ ગુપ્ત કથા સાંભળવાની શ્રદ્ધા અને ઉત્સુકતા છે.
ભાગીરથ્યા ગુણં સમ્યક્કથિતું ન હિ શક્યતે । તસ્માત્સમાસતો વક્ષ્યે શ્રૂયતામેકચેતસા
ભાગીરથીની મહિમા સંપૂર્ણ રીતે કહેવી શક્ય નથી; તેથી હું સંક્ષેપમાં કહું છું—એકાગ્ર મનથી સાંભળો.
ગઙ્ગેત્યક્ષરયુગ્મં ચ જપત્યત્યન્તકોમલમ્ । મન્યે વ્રજેત્તથાપ્યેનો મહાભૂતરસાયનમ્
જે વ્યક્તિ ખૂબ કોમળતાથી 'ગંગા' નામના બે અક્ષરો જપે છે, હું માનું છું કે તે પણ પાપમુક્ત થઈ મહાન અમૃતને પ્રાપ્ત કરે છે.
સર્વત્ર સુલભા ગઙ્ગા ત્રિષુ સ્થાનેષુ દુર્લભા । ગઙ્ગાદ્વારે પ્રયાગે ચ ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે
ગંગા સર્વત્ર સહેલાઈથી મળે છે, પણ ત્રણ સ્થળે દુર્લભ છે: ગંગાદ્વાર, પ્રયાગ અને ગંગા-સાગર સંગમ.
સવાસવાઃ સુરાઃ સર્વે ગઙ્ગાદ્વારં મનોરમમ્ । સમાગત્ય પ્રકુર્વન્તિ સ્નાનદાનાદિકં મુને
સર્વે દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર ગંગાદ્વારના મનોહર સ્થળે ભેગા થાય છે, હે મુનિ, અને ત્યાં સ્નાન, દાન વગેરે કરે છે.
દૈવયોગાન્મુને તત્ર યે ત્યજંતિ કલેવરમ્ । મનુષ્ય પશુ કીટાદ્યા લભંતે પરમં પદમ્
દૈવી વ્યવસ્થાથી, હે મુનિ, જે ત્યાં શરીર ત્યાગે છે—માનવ, પશુ કે કીટ—તે સર્વે પરમ સ્થાન પામે છે.
અત્રેતિહાસં વિપ્રર્ષે કથ્યમાનં મયા શુણુ । સમ્યક્છ્રવણમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
હવે, હે બ્રાહ્મણમુનિ, હું જે પ્રાચીન કથા કહેવા જઈ રહ્યો છું, તે ધ્યાનથી સાંભળો; માત્ર સાંભળવાથી જ સર્વ પાપો દૂર થાય છે.
મનોભદ્રો નામ રાજા સોમવંશ સમુદ્ભવઃ । પૂર્વમાસીજ્જગત્યસ્મિન્બલવાન્સર્વધર્મ્મવિત્
કોઈક સમયમાં ચંદ્રવંશમાં જન્મેલો મનોભદ્ર નામનો રાજા હતો, જે શક્તિશાળી અને સર્વ ધર્મોમાં પારંગત હતો.
તસ્ય હેમપ્રભા નામ મહિષી પ્રિયવાદિની । પતિવ્રતા મહાભાગા સર્વલક્ષણસંયુતા
તેણી પત્નીનું નામ હેમપ્રભા હતું; તે મીઠી બોલનાર, પતિવ્રતા, ખૂબ ભાગ્યશાળી અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી.
સ રાજા સમરે હત્વા સકલાનેવ શાત્રવાન્ । શશાસ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં સાબ્ધિદ્વીપાં મહાબલઃ
એ મહાબળવાન રાજાએ યુદ્ધમાં બધા દુશ્મનોને હરાવી, સમગ્ર ધરતી, દ્વીપો અને સાગરો સહિત શાસન કર્યું.
સ એકદા મહીપાલઃ સમાહૂય સ્વમંત્રિણઃ । ઉવાચેદં વચઃ પ્રીત્યા સભામધ્યે મહાયશાઃ
એક વખત એ પૃથ્વીપતિએ પોતાના મંત્રીઓને બોલાવી સભામાં પ્રેમપૂર્વક આ વચન કહ્યાં; તે ખૂબ પ્રસિદ્ધ હતો.
મનોભદ્ર ઉવાચ-। અમાત્યાઃ પૃથિવી સર્વા મયેયં પરિપાલિતા । નિહતા રિપવઃ સર્વે સપુત્રબલવાહનાઃ
મનોભદ્રે કહ્યું: હે મંત્રીઓ, આ સમગ્ર પૃથ્વી મેં રક્ષી છે; બધા દુશ્મનો, તેમનાં પુત્રો, સેનાઓ અને વાહનો સહિત, માર્યા ગયા છે.
પાલિતાનિ સ્વગોત્રાણિ દાનૈર્વિપ્રાશ્ચ તોષિતાઃ । શિષ્ટાશ્ચ ત્રિદશાઃ સર્વે સપુત્રબલવાહનાઃ
મારા પોતાના કુળોનું રક્ષણ કર્યું છે, બ્રાહ્મણોને દાનથી સંતોષ્યા છે અને બધા દેવતાઓને તેમના પુત્રો, સેનાઓ અને વાહનો સહિત સન્માન્યા છે.
પાલિતાનિ સ્વગોત્રાણિ યજ્ઞૈઃ સર્વૈઃ સદક્ષિણૈઃ । એતદ્ધિ જરયા સર્વં મહત્યા મે બલં હૃતમ્
હું મારા વંશને સર્વ યજ્ઞો અને યોગ્ય દાનોથી રક્ષ્યું છે; છતાં આ મોટી વૃદ્ધાવસ્થાએ મારું બધું બળ લઈ લીધું છે.
કર્માણિ કાનિચિત્કર્ત્તું ન હિ શક્નોમિ દુર્બલઃ । સામર્થ્યહીને પુરુષે રાજશ્રીર્ન હિ શોભતે
હવે હું દુર્બળ છું, થોડાં પણ કામ કરી શકતો નથી; જે મનુષ્યમાં શક્તિ નથી, તેમાં રાજકીય તેજ શોભતું નથી.
સર્વાભરણસંયુક્તા વૃદ્ધાઙ્ગા ઇવ કામિની । તાવદ્વિભ્યતિ સર્વેઽપિ શત્રવઃ પૃથિવીતલે
બધી જ્વેલોથી સજ્જ, પણ વૃદ્ધ અંગો ધરાવતી સ્ત્રી જેવી છે; એવી સ્થિતિમાં, પૃથ્વી પરના બધા શત્રુઓ ડરે છે.
યાવદ્ધિ ગતસામર્થ્યં નેચ્છન્તિ ચારુચક્ષુષા । સમસ્તગુણસમ્પન્નામપિ તદ્ગતમાનસમ્
જ્યારે શક્તિ જતી રહે છે, ત્યારે સુંદર આંખો ધરાવનારાઓ પણ, ભલે તે તમામ ગુણોથી ભરપૂર હોય અને પહેલાં મનથી જોડાયેલા હોય, તેને ઇચ્છતા નથી.
પૃથ્વી ત્યજેન્નૃપં વૃદ્ધં સ્વૈરિણીપાલિતા યથા । ભક્તિલભ્યાગુણાઃ સર્વે ગુણલભ્યં મહદ્યશઃ
પૃથ્વી વૃદ્ધ રાજાને એ રીતે છોડે છે જેમ સ્વેચ્છાચારી સ્ત્રી પોતાના રક્ષકને છોડે છે; બધા ગુણો ભક્તિથી મળે છે અને મહાન યશ ગુણોથી પ્રાપ્ત થાય છે.
નિઃશ્રેયસં દાનલભ્યં બલલભ્યા તુ મેદિની । સામર્થ્યહીનઃ કૃપણો નિશ્ચિતો રિપુશાસને
સર્વોચ્ચ કલ્યાણ દાનથી મળે છે અને પૃથ્વી બળથી મળે છે; શક્તિ વિનાનો, દયનીય માણસ ચોક્કસપણે શત્રુઓના વશમાં રહે છે.
મૂર્ખમાત્રવચો ગ્રાહી સ નૃપઃ શત્રુનંદનઃ । તતોઽહં સકલં રાજ્યં વિભજ્ય વરમંત્રિણઃ
જે રાજા ફક્ત મૂર્ખોના વચન માને છે, એ શત્રુઓને આનંદ આપે છે; તેથી હું આખું રાજ્ય શ્રેષ્ઠ મંત્રીઓમાં વહેંચી દેવા ઈચ્છું છું.
દાતુમિચ્છામિ પુત્રાભ્યાં યુષ્માભિર્યદિ મન્યતે । મન્ત્રિણ ઊચુઃ - યદેતદ્વચનં પ્રોક્તં ત્વયા નીતિવિદા નૃપ
હું ઇચ્છું છું કે મારા બે પુત્રોને રાજ્ય આપી દઉં, જો તમે બધા સહમત હોવ; મંત્રીઓએ કહ્યું— રાજા, તમે જે રાજ્યની રીત જાણીને કહ્યું છે,
તદેવ મતમસ્માકં સંદેહો નાત્ર વિદ્યતે । અથાયાતૌ નૃપાદેશાત્સંસદં પ્રતિ સત્તમૌ
એ જ અમારો મત છે; આ વિષયમાં કોઈ સંશય નથી. પછી રાજાના આદેશથી એ બે શ્રેષ્ઠ assemblyમાં આવ્યા.
વીરભદ્ર યશોભદ્ર નામાનૌ તનયાવુભૌ । તૌ ચ સર્વગુણોપેતૌ કુમારૌ પ્રિયવાદિનૌ
વીરભદ્ર અને યશોભદ્ર નામના બંને પુત્ર, સર્વ ગુણોથી યુક્ત, સૌમ્ય વાણી ધરાવતાં યુવરાજ હતા.
પિતૃભક્તૌ સદા શાંતૌ બલિનૌ ધર્મતત્પરૌ । તતઃ સ ભૂપઃ સહસા રાજનીતિ વિદાંવરઃ
પિતાની ભક્તિમાં સદા તત્પર, શાંતિપ્રિય, બળવાન અને ધર્મમાં લાગેલા હતા; ત્યારબાદ એ રાજા, રાજનીતિમાં પ્રખર,
વિભજ્ય સકલં રાજ્યં દદૌ તાભ્યાં કુતૂહલાત્ । અત્રાંતરે ગૃધ્ર એકઃ સ્વકીયસ્ત્રી સમન્વિતઃ
આખું રાજ્ય વહેંચી, ઉત્સુકતાથી બંનેને આપી દીધું. એ દરમિયાન, એક ગૃધ્ર પોતાના જીવનસાથી સાથે,
આગત્ય તત્સભામધ્યે ઉપવિષ્ટો દ્વિજોત્તમાઃ । તાવાગતૌ સમાલોક્ય પક્ષિણાવતિહર્ષિતૌ
આવીને એ સભામાં બેઠો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણ; તેમને આવ્યા જોઈને પક્ષીઓ ખૂબ આનંદિત થયા.
રાજાહ યુવયોઃ કસ્માચ્છુભાગમનમુચ્યતામ્ । ગૃધ્ર ઉવાચ- ગૃધ્રોઽહં પૃથિવીપાલ મમેયં સ્ત્રી પરંતપઃ
રાજાએ પૂછ્યું: 'તમારા આગમનનું શુભ કારણ શું છે, કહો?' ગૃધ્ર બોલ્યો— 'હું ગૃધ્ર છું, હે પૃથ્વીપતિ, અને આ મારી પત્ની છે, હે શત્રુઓને દહન કરનાર.'
આગતોઽસ્મિ મુદા દ્રષ્ટું સંપદં પુત્રયોસ્તવ । એતયોર્મહતી દૃષ્ટા વિપત્તિઃ પૂર્વજન્મનિ
હું આનંદપૂર્વક તમારા પુત્રોની સમૃદ્ધિ જોવા આવ્યો છું; એમના પૂર્વ જન્મમાં મોટી આપત્તિ આવી હતી.
ઇહ જન્મનિ સંપત્તિં દ્રષ્ટુમાવાં સમાગતૌ । તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા ગૃધ્રસ્ય પરમાદ્ભુતમ્ । રાજોવાચ પુનર્વિપ્ર વિસ્મયાવિષ્ટમાનસઃ
આ જન્મમાં એમની સમૃદ્ધિ જોવા અમે આવ્યા છીએ; ગૃધ્રના આ અદ્ભુત વચન સાંભળીને, રાજા આશ્ચર્યથી ભરાઈ, પુનઃ વિદ્વાનને પૂછ્યું.