વૈશાખે વિધિના સ્નાનં ચક્રે મેષસ્થિતે રવૌ । પૂજયામાસ વિધિવન્મધુસૂદનમચ્યુતમ્
વૈશાખ માસે, જ્યારે સૂર્ય મેષ રાશિમાં હતો, ત્યારે તેણે વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું અને નિયમ મુજબ મધુસૂદન, અચ્યૂતનું પૂજન કર્યું.
યમૈઃ સનિયમૈર્યુક્તઃ શક્ત્યા કિંચિદ્દદૌ તતઃ । હવિષ્યભુગ્ભૂમિશાયી બ્રહ્મચર્યવ્રતસ્થિતઃ
યમ અને નિયમથી યુક્ત રહી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપ્યું; હલકું ખાધું, જમીન પર સુતા અને બ્રહ્મચર્ય વ્રત પાળ્યું.
કૃચ્છ્રાદિ તપસા ક્ષામો ધ્યાયન્નારાયણં હૃદિ । તત્ર પ્રાપ્ય સ વૈશાખીં દત્વા મધુતિલાદિકમ્
કઠિન તપથી ક્ષીણ થઈ, હૃદયમાં નારાયણનું ધ્યાન કરતાં, ત્યાં વૈશાખ વ્રત પાળ્યું અને મધ, તિલ વગેરેનું દાન કર્યું.
વિપ્રેભ્યો ભોજનં દત્વા ભક્ત્યા ધેનું સદક્ષિણામ્ । અચ્છિદ્રં પ્રાર્થયામાસ તત્ર સ્નાનસ્ય ભૂસુરાન્
ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ભોજન અને દક્ષિણાસહિત ગાયનું દાન આપ્યું; ત્યાં સ્નાન કર્યા પછી, અખંડ પુણ્ય માટે બ્રાહ્મણોને પ્રાર્થના કરી.
સાપિ સાધ્વી ચ સુશ્રોણી પતિભક્તિપરાયણા । પતિં શુશ્રૂષતે નિત્યં સ્નાત્વા સંપૂજ્ય કેશવમ્
એ સતી અને સુંદર સ્ત્રી, પતિભક્તિમાં તત્પર રહી, રોજ સ્નાન કરીને અને કેશવનું પૂજન કરીને પતિની સેવા કરતી.
તૌ દંપતી તતો યાતૌ સ્વગેહં સાધુહર્ષિતમ્ । કૃતકૃત્યાવથાત્માનૌ મન્યમાનાવસંશયમ્
પછી એ દંપતી આનંદભેર પોતાના ઘરે પાછા ફર્યા અને મનમાં નિઃશંક થઈ, પોતાને પૂર્ણકૃત્ય માન્યા.
તેન પુણ્યપ્રભાવેણ કાલેન કિયતા કિલ । બભૂવુરમિતાસ્તસ્ય ધનધાન્યાનિ સંપદઃ
એ પુણ્યના પ્રભાવથી, થોડા સમયમાં, તેને અપરંપાર ધન, અનાજ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ.
તનયા વિનયોપેતાશ્ચત્વારઃ શ્રુતિકોવિદાઃ । ધર્મજ્ઞા વૈષ્ણવા નિત્યં પિતૃમાતૃપરાયણાઃ
તેને વિનયયુક્ત, વેદપારંગત, ધર્મજ્ઞ, વૈષ્ણવ અને પિતા-માતાની સેવા કરનારા ચાર પુત્રો થયા.
બભૂવુરમિતપ્રજ્ઞાઃ પુરુષાર્થાય બોધિતાઃ । વિખ્યાતા વિધિતત્ત્વજ્ઞા બ્રહ્મજ્ઞા બ્રહ્મતત્પરાઃ
એ બધા અપરિમિત બુદ્ધિવાળા, પુરુષાર્થમાં નિષ્ણાત, શાસ્ત્રતત્ત્વ જાણનારા, બ્રહ્મજ્ઞાની અને પરમાત્મામાં તત્પર થયા.
સમગ્રગુણસંપન્નાઃ સંપ્રતિષ્ઠંતિ કીર્તયઃ
સંપૂર્ણ ગુણોથી યુક્ત એવા તેમના યશ સદા અવિચ્છિન્ન રહે છે.
તૌ દંપતી સુતસમગ્રસમૃદ્ધસૌખ્યં પુણ્યોદયં સમુપયુજ્ય તતશ્ચિરેણ । સ્થાનં પરં પરમમીયતુરસ્ય ભક્ત્યા શ્રીમાધવે ચ સુકૃતસ્ય નૃપપ્રસાદાત્
એ બંને પતિ-પત્ની, પોતાના સંતાનો જેટલું જ સુખ અને સમૃદ્ધિ માણીને, અને પુણ્યના ઉદયથી, લાંબા સમય પછી શ્રીમાધવની ભક્તિ અને સારા રાજાની કૃપાથી, આ લોકમાં સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામ્યા.
યથૈવ માધવઃ સાક્ષાદ્વિદ્યાલક્ષ્મી ધવઃ સ્મૃતઃ । તથૈવ માધવો માસો મધુસૂદનવલ્લભઃ
જેમ શ્રીમાધવને વિદ્યા અને લક્ષ્મીનો પતિ માનવામાં આવે છે, તેમ માધવ મહિનો પણ મધુસૂદનને ખૂબ જ પ્રિય છે.
ઇદં માધવમાહાત્મ્યં કિંચિત્સંક્ષેપતોઽનઘ । મયા તે કથિતં વીર યત્પુરા ચ પિતુઃ શ્રુતમ્
હે નિર્દોષ, મેં તને માધવ મહિનાનું મહાત્મ્ય થોડું સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું, જે હું પહેલાં તારા પિતાશ્રી પાસેથી સાંભળ્યું હતું.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે નારદાંબરીષસંવાદે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે એકનવતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં, નારદ અને અંબરીષના સંવાદમાં, વૈશાખ મહિનાના મહાત્મ્યનો એકાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
સૂત ઉવાચ-। ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નારદસ્ય સ ભૂપતિઃ । પ્રણમ્ય વિસ્મિતઃ પ્રાહચિંતયન્મનસા હરિમ્
સૂતજીએ કહ્યું: નારદજીના શબ્દો સાંભળીને, તે રાજાએ હરીને મનમાં સ્મરણ કરતા, નમન કરીને, આશ્ચર્ય સાથે કહ્યું.
અંબરીષ ઉવાચ-। કથમેતદ્વિમુહ્યામઃ સ્વલ્પાયાસેન યન્મુને । શૂદ્રઃ પાપસમાચારો લેભે બ્રાહ્મણ્યમુત્તમમ્
અંબરીષે કહ્યું: હે મુનિ, આ કેવી રીતે અદ્ભુત છે કે, થોડા જ પ્રયત્નથી, પાપી વર્તન ધરાવતો શૂદ્ર પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણપદને પામી જાય છે?
બ્રાહ્મણ્યં દુર્લ્લભં તાત સુકૃતૈર્વિવિધૈરપિ । કથં માધવમાસસ્ય સ્નાનેનૈવાપ સોઽધમઃ
હે પિતા, બ્રાહ્મણપદ અનેક સારા કર્મો કરીને પણ દુર્લભ છે; તો માત્ર માધવ મહિનામાં સ્નાન કરીને એ નીચ માણસે એ કેવી રીતે મેળવી લીધું?
ન યજ્ઞદાનૈર્ન તપોભિરુગ્રૈર્ન પુણ્યસંજ્ઞૈરપરૈરપીશ । અસ્માદૃશો ભૂપતયોઽર્થવંતો ન તે લભંતેઽવનિદૈવતત્વમ્
યજ્ઞ, દાન, કઠિન તપ કે બીજા પુણ્યકર્મોથી પણ, અમને જેવા ધનવાન રાજાઓને દેવતાપદ મળતું નથી.
સ ગાધિસૂનુર્વિવિધં તપોઽપિ ચિરંવિધાયાનિશમેવ ઘોરમ્ । કૃચ્છ્રેણ લેભે શતવર્ષપૂર્ણૈરહો કથંચિદ્બહુભિઃ પ્રયત્નૈઃ
ગાધિના પુત્રે અનેક પ્રકારના કઠિન તપ ઘણા વર્ષો સુધી સતત કર્યા, તો પણ કેટલાય પ્રયત્નો પછી, શતાબ્દી પૂરી થયા પછી જ એ પદ મેળવ્યું.
કથં સ વર્ણાધમ એષ પાપઃ સ્વધર્મહીનો ધનવાન દાતા । પુણ્યાદનાયાસકૃતાદમુષ્માદલ્પાદિહાવાપ સ રામતત્ત્વમ્
એ પાપી, જાતિથી નીચ, પોતાના ધર્મથી વિમુખ, છતાં ધનવાન અને દાનશીલ, એણે અહીં થોડા જ પ્રયત્ને અને સહેલાઈથી રામતત્વ કેવી રીતે મેળવી લીધું?
નારદ ઉવાચ-। સત્યમુક્તં ત્વયા રાજન્બ્રાહ્મણ્યમતિદુર્લ્લભમ્ । તથાપિ ગતયઃ સૂક્ષ્મા દુર્જ્ઞેયા ધર્મતત્ત્વતઃ
નારદે કહ્યું: રાજન, તું સાચું બોલ્યો કે બ્રાહ્મણપદ ખૂબ દુર્લભ છે; છતાં ધર્મના માર્ગો બહુ સૂક્ષ્મ અને સમજવા મુશ્કેલ છે.
વિચિત્રાણિ ચ કર્માણિ વિચિત્રા ભૂતભાવના । વિચિત્રાણિ ચ ભૂતાનિ વિચિત્રાઃ કર્મશક્તયઃ
કર્મો અનેક પ્રકારના છે, જીવોની રચના પણ વિવિધ છે; જીવ જાતિ પણ જુદી-જુદી છે, અને કર્મની શક્તિઓ પણ અલગ-અલગ છે.
કદાચિત્સુકૃતં કર્મ કૂટસ્થં યદવાપિ તમ્ । કેનચિત્કર્મણા ભૂપ શુભેન પરિવર્ધતે
ક્યારેક કોઈ સારા કર્મ, ભલે છુપાયેલું હોય, તો પણ કોઈ શુભ કાર્યથી એ વધે છે, હે રાજા.
ફલં દદાતિ સુમહત્તસ્મિન્નપિ ચ જન્મનિ । ધર્મો ગહનસૂક્ષ્મોઽયં નીયતે ન યથા તથા
એ જન્મમાં પણ એનું ફળ બહુ મોટું મળે છે; ધર્મ બહુ ઊંડો અને સૂક્ષ્મ છે, અને એ આપણા વિચાર પ્રમાણે ચાલતો નથી.
ન તસ્ય ફલદાનસ્ય શ્રૂયતે કાલનિશ્ચયઃ । યત્કિંચિત્સુકૃતં કર્મચ્છન્નં પાપાંતરૈરપિ
પુણ્યના ફળ મળવાનો ચોક્કસ સમય કોઈને ખબર નથી; કોઈ પણ સારા કર્મ, ભલે પાપોથી ઢંકાયેલું હોય, તો પણ એનું ફળ મળે છે.
તદાગત્ય કુતઃ ક્વાપિ સુફલં ચ પ્રયચ્છતિ । કૃતસ્ય નેહ નાશોસ્તિ પુણ્યસ્ય દુરિતસ્ય ચ
પછી એ ક્યાંકથી આવીને સારા ફળ આપે છે; અહીં પુણ્ય કે પાપ ક્યારેય નાશ પામતું નથી.
તથાપિ બહુભિઃ પુણ્યૈર્દુરિતં યાતિ દારુણમ્ । યદુક્તં ભવતા રાજન્નાયાસાધિક્યતો ભવેત્
છતાં પણ ઘણા પુણ્યોથી પાપ નબળું પડે છે; જેમ તું કહ્યું, એમાં પ્રયત્નની માત્રા પર આધાર નથી.
તત્ફલં તત્ર તત્રાપિ શૃણુ સત્યં મયોદિતમ્ । અનાયાસમહાયાસૌ યદ્યલ્પત્વ મહત્ત્વયોઃ
એનું ફળ જ્યાં-ત્યાં, ઓછું કે વધારે મળે છે; હવે હું તને સહેલાઈ અને ભારે મહેનત, અને એના ફળ વિશે સાચું કહું છું, સાંભળ.
મહાવ્રતાસ્તતસ્તે સ્યુઃ સતતં કર્મકાદયઃ । સિંહવ્યાઘ્રાદિમૂત્રાદૌ પ્રયાસા બહુલાસ્તતઃ
જે લોકો મહાન વ્રત ધારણ કરે છે, અને સતત કર્મકાંડમાં લાગેલા રહે છે, તેઓએ સિંહ કે વાઘ વગેરેના મૂત્ર જેવી ઘણી મુશ્કેલીઓ સહન કરવી પડે છે.
પંચગવ્યપ્રશસ્તત્વં વ્રતમધ્યે તતો ભવેત્ । ઇતિ કર્તવ્યબાહુલ્યં મહત્ત્વં ચેત્તદલ્પતા
વ્રતોમાં ગાયના પાંચ પદાર્થોનું સેવન શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે. જો મહાનતા માત્ર કેટલાં કામ કરવાં પડે છે એથી જ માપી શકાય, તો નાના વ્રતો પણ મહાન ગણાય.