અનુભૂય તતસ્ત્વંતે સ્વર્ગમક્ષયમાપ્સ્યસિ । પૂર્વજન્મકૃતં સર્વં યત્ત્વયા પરિચેષ્ટિતમ્
આ બધું ભોગવીને, અંતે તું અક્ષય સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરશે; તારા પૂર્વજન્મના બધા કર્મો—
તન્મયા કથિતં વિપ્ર તવાગ્રે પરિચેષ્ટિતમ્ । એવં જ્ઞાત્વા મહાભાગ વૈશાખે ચ વિશેષતઃ
—હું તને, હે બ્રાહ્મણ, તારી સામે કહી દીધું છે; હવે આ જાણીને, હે ભાગ્યશાળી, ખાસ કરીને વૈશાખમાં—
સ્નાત્વા સમ્યગ્વિધાનેન મધુસૂદનમર્ચય । દેવમારાધ્ય ગોવિંદં નારાયણમનામયમ્
વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, મધુસૂદન, ગોવિંદ અને નિર્દોષ નારાયણનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવું.
પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં સુખં પુત્રં ધનાનિ હરિમવ્યયમ્
તારે સુખ, પુત્ર, ધન અને અવિનાશી હરિ પ્રાપ્ત થશે.
નારદ ઉવાચ- બ્રહ્માત્મજેનાપિ મહાનુભાવઃ સ વિપ્રવર્યઃ પરિબોધિતો હિ । હર્ષેણયુક્તઃ સ મહાનુભાવો ભક્ત્યા વસિષ્ઠં પ્રણિપત્ય તત્ર
નારદે કહ્યું: બ્રહ્માના પુત્ર એવા મહાન અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને પણ તેમણે સમજાવ્યો; આનંદથી ભરાયેલા એ મહાન વ્યક્તિએ ત્યાં ભક્તિપૂર્વક વશિષ્ઠને વંદન કર્યું.
આમંત્ર્ય વિપ્રં સ જગામ ગેહં તાં પ્રાહ ભાર્યાં સુમનાં મહર્ષિઃ । સર્વં હિવૃત્તં મમપૂર્વચેષ્ટિતં તેનૈવ વિપ્રેણ તવપ્રસાદાત્
બ્રાહ્મણને વિદાય લઈને, એ મહર્ષિ પોતાના ઘરે ગયા અને પોતાની પત્ની સુમનાને બધું જ, પોતે પહેલાં શું કર્યું હતું અને એ બ્રાહ્મણના કૃપાથી શું બન્યું, તે બધું કહી સંભળાવ્યું.
ભદ્રે વસિષ્ઠેન વિકાશનીતમદ્યૈવ મોહઃ પરિનાશિતો મે । આરાધયિષ્યેમધુસૂદનંતુશ્રીમાધવેમાસિનિમજ્જ્યભક્ત્યા
હે ભદ્રે, આજે વશિષ્ઠે મારા મોહને દૂર કરી દીધો છે; હવે હું ભક્તિપૂર્વક મધુસૂદન, શ્રીમાધવમાં મન મૂકીને તેમની આરાધના કરીશ.
નારદ ઉવાચ- આકર્ણ્ય વાક્યં પરમં પવિત્રં સુમંગલં મંગલહેતુમુચ્ચૈઃ । હર્ષેણ યુક્તા તમુવાચ કાંતં ધન્યોસિ વિપ્રેણ વિબોધિતસ્ત્વમ્
નારદે કહ્યું: એ પવિત્ર અને શુભ વચનો સાંભળી, આનંદથી ભરાઈ, તેણીએ પોતાના પ્રિય પતિને કહ્યું: 'તમે ધન્ય છો, કેમ કે એ બ્રાહ્મણે તમને જ્ઞાન આપ્યું છે.'
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે દેવશર્મોપાખ્યાને નવતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં વૈશાખ માસના મહાત્મ્યમાં દેવશર્માની કથા કહેતો નવ્વો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
નારદ ઉવાચ-। દેવશર્મા મહાપ્રાજ્ઞઃ સમં સુમનસા તયા । તીર્થે કનખલે પુણ્યે ગંગાયામતિવિશ્રુતે
નારદે કહ્યું: મહાપંડિત દેવશર્મા પોતાની પત્ની સુમના સાથે ગંગાના પ્રસિદ્ધ અને પવિત્ર કણખલ તીર્થે ગયા.
વૈશાખે વિધિના સ્નાનં ચક્રે મેષસ્થિતે રવૌ । પૂજયામાસ વિધિવન્મધુસૂદનમચ્યુતમ્
વૈશાખ માસે, જ્યારે સૂર્ય મેષ રાશિમાં હતો, ત્યારે તેણે વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું અને નિયમ મુજબ મધુસૂદન, અચ્યૂતનું પૂજન કર્યું.
યમૈઃ સનિયમૈર્યુક્તઃ શક્ત્યા કિંચિદ્દદૌ તતઃ । હવિષ્યભુગ્ભૂમિશાયી બ્રહ્મચર્યવ્રતસ્થિતઃ
યમ અને નિયમથી યુક્ત રહી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપ્યું; હલકું ખાધું, જમીન પર સુતા અને બ્રહ્મચર્ય વ્રત પાળ્યું.
કૃચ્છ્રાદિ તપસા ક્ષામો ધ્યાયન્નારાયણં હૃદિ । તત્ર પ્રાપ્ય સ વૈશાખીં દત્વા મધુતિલાદિકમ્
કઠિન તપથી ક્ષીણ થઈ, હૃદયમાં નારાયણનું ધ્યાન કરતાં, ત્યાં વૈશાખ વ્રત પાળ્યું અને મધ, તિલ વગેરેનું દાન કર્યું.
વિપ્રેભ્યો ભોજનં દત્વા ભક્ત્યા ધેનું સદક્ષિણામ્ । અચ્છિદ્રં પ્રાર્થયામાસ તત્ર સ્નાનસ્ય ભૂસુરાન્
ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ભોજન અને દક્ષિણાસહિત ગાયનું દાન આપ્યું; ત્યાં સ્નાન કર્યા પછી, અખંડ પુણ્ય માટે બ્રાહ્મણોને પ્રાર્થના કરી.
સાપિ સાધ્વી ચ સુશ્રોણી પતિભક્તિપરાયણા । પતિં શુશ્રૂષતે નિત્યં સ્નાત્વા સંપૂજ્ય કેશવમ્
એ સતી અને સુંદર સ્ત્રી, પતિભક્તિમાં તત્પર રહી, રોજ સ્નાન કરીને અને કેશવનું પૂજન કરીને પતિની સેવા કરતી.
તૌ દંપતી તતો યાતૌ સ્વગેહં સાધુહર્ષિતમ્ । કૃતકૃત્યાવથાત્માનૌ મન્યમાનાવસંશયમ્
પછી એ દંપતી આનંદભેર પોતાના ઘરે પાછા ફર્યા અને મનમાં નિઃશંક થઈ, પોતાને પૂર્ણકૃત્ય માન્યા.
તેન પુણ્યપ્રભાવેણ કાલેન કિયતા કિલ । બભૂવુરમિતાસ્તસ્ય ધનધાન્યાનિ સંપદઃ
એ પુણ્યના પ્રભાવથી, થોડા સમયમાં, તેને અપરંપાર ધન, અનાજ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ.
તનયા વિનયોપેતાશ્ચત્વારઃ શ્રુતિકોવિદાઃ । ધર્મજ્ઞા વૈષ્ણવા નિત્યં પિતૃમાતૃપરાયણાઃ
તેને વિનયયુક્ત, વેદપારંગત, ધર્મજ્ઞ, વૈષ્ણવ અને પિતા-માતાની સેવા કરનારા ચાર પુત્રો થયા.
બભૂવુરમિતપ્રજ્ઞાઃ પુરુષાર્થાય બોધિતાઃ । વિખ્યાતા વિધિતત્ત્વજ્ઞા બ્રહ્મજ્ઞા બ્રહ્મતત્પરાઃ
એ બધા અપરિમિત બુદ્ધિવાળા, પુરુષાર્થમાં નિષ્ણાત, શાસ્ત્રતત્ત્વ જાણનારા, બ્રહ્મજ્ઞાની અને પરમાત્મામાં તત્પર થયા.
સમગ્રગુણસંપન્નાઃ સંપ્રતિષ્ઠંતિ કીર્તયઃ
સંપૂર્ણ ગુણોથી યુક્ત એવા તેમના યશ સદા અવિચ્છિન્ન રહે છે.
તૌ દંપતી સુતસમગ્રસમૃદ્ધસૌખ્યં પુણ્યોદયં સમુપયુજ્ય તતશ્ચિરેણ । સ્થાનં પરં પરમમીયતુરસ્ય ભક્ત્યા શ્રીમાધવે ચ સુકૃતસ્ય નૃપપ્રસાદાત્
એ બંને પતિ-પત્ની, પોતાના સંતાનો જેટલું જ સુખ અને સમૃદ્ધિ માણીને, અને પુણ્યના ઉદયથી, લાંબા સમય પછી શ્રીમાધવની ભક્તિ અને સારા રાજાની કૃપાથી, આ લોકમાં સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામ્યા.
યથૈવ માધવઃ સાક્ષાદ્વિદ્યાલક્ષ્મી ધવઃ સ્મૃતઃ । તથૈવ માધવો માસો મધુસૂદનવલ્લભઃ
જેમ શ્રીમાધવને વિદ્યા અને લક્ષ્મીનો પતિ માનવામાં આવે છે, તેમ માધવ મહિનો પણ મધુસૂદનને ખૂબ જ પ્રિય છે.
ઇદં માધવમાહાત્મ્યં કિંચિત્સંક્ષેપતોઽનઘ । મયા તે કથિતં વીર યત્પુરા ચ પિતુઃ શ્રુતમ્
હે નિર્દોષ, મેં તને માધવ મહિનાનું મહાત્મ્ય થોડું સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું, જે હું પહેલાં તારા પિતાશ્રી પાસેથી સાંભળ્યું હતું.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે નારદાંબરીષસંવાદે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે એકનવતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં, નારદ અને અંબરીષના સંવાદમાં, વૈશાખ મહિનાના મહાત્મ્યનો એકાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
સૂત ઉવાચ-। ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નારદસ્ય સ ભૂપતિઃ । પ્રણમ્ય વિસ્મિતઃ પ્રાહચિંતયન્મનસા હરિમ્
સૂતજીએ કહ્યું: નારદજીના શબ્દો સાંભળીને, તે રાજાએ હરીને મનમાં સ્મરણ કરતા, નમન કરીને, આશ્ચર્ય સાથે કહ્યું.
અંબરીષ ઉવાચ-। કથમેતદ્વિમુહ્યામઃ સ્વલ્પાયાસેન યન્મુને । શૂદ્રઃ પાપસમાચારો લેભે બ્રાહ્મણ્યમુત્તમમ્
અંબરીષે કહ્યું: હે મુનિ, આ કેવી રીતે અદ્ભુત છે કે, થોડા જ પ્રયત્નથી, પાપી વર્તન ધરાવતો શૂદ્ર પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણપદને પામી જાય છે?
બ્રાહ્મણ્યં દુર્લ્લભં તાત સુકૃતૈર્વિવિધૈરપિ । કથં માધવમાસસ્ય સ્નાનેનૈવાપ સોઽધમઃ
હે પિતા, બ્રાહ્મણપદ અનેક સારા કર્મો કરીને પણ દુર્લભ છે; તો માત્ર માધવ મહિનામાં સ્નાન કરીને એ નીચ માણસે એ કેવી રીતે મેળવી લીધું?
ન યજ્ઞદાનૈર્ન તપોભિરુગ્રૈર્ન પુણ્યસંજ્ઞૈરપરૈરપીશ । અસ્માદૃશો ભૂપતયોઽર્થવંતો ન તે લભંતેઽવનિદૈવતત્વમ્
યજ્ઞ, દાન, કઠિન તપ કે બીજા પુણ્યકર્મોથી પણ, અમને જેવા ધનવાન રાજાઓને દેવતાપદ મળતું નથી.
સ ગાધિસૂનુર્વિવિધં તપોઽપિ ચિરંવિધાયાનિશમેવ ઘોરમ્ । કૃચ્છ્રેણ લેભે શતવર્ષપૂર્ણૈરહો કથંચિદ્બહુભિઃ પ્રયત્નૈઃ
ગાધિના પુત્રે અનેક પ્રકારના કઠિન તપ ઘણા વર્ષો સુધી સતત કર્યા, તો પણ કેટલાય પ્રયત્નો પછી, શતાબ્દી પૂરી થયા પછી જ એ પદ મેળવ્યું.
કથં સ વર્ણાધમ એષ પાપઃ સ્વધર્મહીનો ધનવાન દાતા । પુણ્યાદનાયાસકૃતાદમુષ્માદલ્પાદિહાવાપ સ રામતત્ત્વમ્
એ પાપી, જાતિથી નીચ, પોતાના ધર્મથી વિમુખ, છતાં ધનવાન અને દાનશીલ, એણે અહીં થોડા જ પ્રયત્ને અને સહેલાઈથી રામતત્વ કેવી રીતે મેળવી લીધું?