દેવશર્મોવાચ- પૂર્વજન્મકૃતં પાપં ત્વયાખ્યાતં મમૈવ તત્ । શૂદ્રત્વેન હિ વિપ્રેંદ્ર મયૈવં ધનમર્જિતમ્
દેવશર્માએ કહ્યું: મારા પૂર્વજન્મના પાપની વાત, જે તમે કહી, એ ખરેખર મારી જ છે. બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, હું શૂદ્ર તરીકે આવું ધન મેળવ્યું હતું.
વિપ્રત્વં હિ મયા પ્રાપ્તં તત્કથં દ્વિજસત્તમ । તત્સર્વં કારણં બ્રૂહિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનપંડિત
હવે તો મને બ્રાહ્મણત્વ મળ્યું છે; પણ, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એ કેવી રીતે થયું? એ બધું કારણ તમે કહો, જ્ઞાન અને વિવેકમાં પંડિત.
દુર્લ્લભં ભારતે વર્ષે જન્મ તસ્માન્મનુષ્યતા । માનુષ્યે બ્રાહ્મણત્વં ચ સુતરાં સત્કુલોદિતમ્
ભારત દેશમાં જન્મ મળવો દુર્લભ છે, એટલે માનવજીવન બહુ મૂલ્યવાન છે. માનવોમાં પણ બ્રાહ્મણત્વ, અને એ પણ સારા કુટુંબમાં, બહુ જ દુર્લભ છે.
તત્રાપીદૃગ્વિધા ભાર્યા સર્વજ્ઞા પ્રિયવાદિની । સતી સર્વગુણોપેતા દુર્લભા સા કુતોઽભવત્
અને આવી ગુણવાળી પત્ની—બધું જાણનારી, મીઠાં બોલતી, સતી અને સર્વગુણસંપન્ન—એ તો બહુ જ દુર્લભ છે. એ કેવી રીતે મળી?
વસિષ્ઠ ઉવાચ-। યત્ત્વયા ચેષ્ટિતં પૂર્વં ધર્મકર્મકૃતં દ્વિજ । તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં યદિ મન્યસે
વશિષ્ઠે કહ્યું: બ્રાહ્મણ, તું પહેલાં જે ધર્મકર્મ કર્યા, એ બધું હું હવે કહીશ. જો તારે સાંભળવું હોય તો ધ્યાનથી સાંભળ.
બ્રાહ્મણૈકઃ સુધર્માત્મા સદાચારઃ સુપંડિતઃ । વિષ્ણુભક્તસ્તુ ધર્માત્મા નિત્યં વિષ્ણુપરાયણઃ
એક બ્રાહ્મણ હતો, જે સારા આચરણવાળો, ધર્મનિષ્ઠ, વિદ્વાન અને વિષ્ણુભક્ત હતો; તેનો મન હંમેશા વિષ્ણુમાં જ લાગેલો રહેતો.
સ્નાનાર્થમપિ તીર્થાનાં ભ્રમત્યેકઃ સ મેદિનીમ્ । અટમાનઃ સમાયાતસ્તવ ગેહે મહામતિઃ
સ્નાન માટે તે એકલો પવિત્ર તીર્થોમાં ફરતો અને આખી ધરતી પર ભટકતો. આમ ફરતો ફરતો એ મહામતિ તારા ઘરમાં આવ્યો.
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ સમુત્પન્ન સુધીસ્તવ । યતો ધર્મગતે ગેહે સતામાગમનં ભવેત્
માત્ર એના દર્શનથી તારો બુદ્ધિ ઉત્તમ બની ગયો, કેમ કે ધર્મમાં લાગેલા ઘરમાં સજ્જનોનું આગમન શુભતા લાવે છે.
કિંકિં ન લભ્યતે વિપ્ર વિપ્રવૈષ્ણવસેવયા । દુર્લ્લભં યચ્ચ લોકે સ્યાન્મોક્ષસ્થાનમપિ સ્થિરમ્
વિષ્ણુભક્ત બ્રાહ્મણોની સેવા કરીને શું મળતું નથી, બ્રાહ્મણ? દુનિયામાં જે દુર્લભ છે, એ પણ—મોક્ષનું સ્થિર સ્થાન—મળી શકે છે.
યાચિતં સ્થાનમેકં વૈ વાસાર્થં તેન સત્તમ । તવૈવ ભાર્યયા દત્તં ત્વયા ચ સહ પુત્રકૈઃ
એ મહાન બ્રાહ્મણે તારા ઘરે રહેવા માટે એક સ્થાન માગ્યું. તારી પત્ની અને તું, બંનેએ પુત્રો સાથે મળી એ આપ્યું.
એયતામેયતાં બ્રહ્મન્સુખેન ચ ગૃહે મમ । વૈષ્ણવં બ્રાહ્મણં પુણ્યમિત્યુવાચ પુનઃ પુનઃ
'બ્રાહ્મણ મારા ઘરે આનંદથી રહે,' એમ એ વારંવાર કહેતો; કેમ કે વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણ ઘરમાં રહે, એ તો પવિત્રતા છે.
સુખેન સ્થીયતામત્ર ગૃહોઽયં તવ સુવ્રત । અદ્ય ધન્યોઽસ્મ્યહં પુણ્યો અદ્ય તીર્થમહં ગતઃ
'આ ઘર હવે તમારું છે, સુવ્રત, અહીં આનંદથી રહો. આજે હું ધન્ય થયો, આજે હું પવિત્ર થયો, આજે હું તીર્થમાં પહોંચી ગયો,' એમ કહ્યું.
અદ્યતીર્થફલં પ્રાપ્તં મયા તે વિપ્ર દર્શનાત્ । ગવાં સ્થાનં પરં પુણ્યં વાસસ્થાનં પ્રદર્શિતમ્
'આજે તારા દર્શનથી મને તીર્થફળ મળ્યું, બ્રાહ્મણ. ગાયોના સ્થાન જે પવિત્ર છે, એ વસવા માટે બતાવ્યું છે,' એમ પણ કહ્યું.
અંગસંવાહનં સમ્યક્પાદૌ ચૈવ પ્રમર્દિતૌ । ક્ષાલિતૌ ચ પુનસ્તોયૈઃ સ્નાતઃ પાદોદકેન હિ
તમે એના અંગો સારી રીતે દબાવ્યા, પગ દબાવ્યા, પછી પાણીથી ધોઈ, અને એણે તો તારા પગના પાણીથી સ્નાન પણ કર્યું.
સદ્યો ઘૃતં દધિક્ષીરમન્યમન્યં પ્રદત્તવાન્ । બ્રાહ્મણાય તદા તસ્મૈ ત્વં તથાઽદૃષ્ટનોદિતઃ
તમે તરત જ ઘી, દહીં અને દૂધ, બધું ક્રમશઃ એ બ્રાહ્મણને આપ્યું, જેમ રિવાજ પ્રમાણે કરવું જોઈએ.
એવં સંતોષિતો વિપ્રસ્ત્વયૈવ સહ ભાર્યયા । પુત્રૈઃ સાર્ધં મહાભાગો વૈષ્ણવો જ્ઞાનપંડિતઃ
આ રીતે, તું, તારી પત્ની અને પુત્રોએ મળીને એ વૈષ્ણવ, જ્ઞાનપંડિત બ્રાહ્મણને સંતોષ્યો, ધન્ય છે તું.
અથ પ્રભાતે વિમલે સ્નાનાર્થં માસિ માધવે । ગંગાયાં ગચ્છતા તેન તુષ્ટેન દયયાધિપમ્
પછી, શુદ્ધ અને નિર્વિકાર પ્રભાતે, માધવ મહિનામાં, તમે સ્નાન માટે ગંગા તરફ ગયા, દયાના સ્વામી, તમારું મન સંતોષથી ભરેલું હતું.
વૈશાખસ્નાનમાહાત્મ્યમુપદિષ્ટં તવાગ્રતઃ । કારિતસ્તુ યથાન્યાયં સભાર્યા તનયો ભવાન્
તમે સામે જ વૈશાખ મહિનાના સ્નાનનું મહાત્મ્ય સાંભળ્યું; પછી તમે તમારી પત્ની અને પુત્ર સાથે યોગ્ય રીતે એ સ્નાન કર્યું.
યથા ન વારિધિ સમો લોકે કોપિ જલાશયઃ । તથા માસો ન વૈશાખસદૃશો માધવપ્રિયઃ
જેમ દુનિયામાં દરિયાને બરાબર કોઈ જળાશય નથી, તેમ માધવને વૈશાખ જેટલો પ્રિય બીજો કોઈ મહિનો નથી.
તાવત્પાપાનિ તિષ્ઠંતિ નિષ્પ્રત્યૂહં કલેવરે । યાવત્કિલ મલધ્વંસી માસો નૈતિ સ માધવઃ
માધવ મહિનો, જે પાપો અને અશુદ્ધિ નાશક છે, એ આવે ત્યાં સુધી શરીરમાં પાપો અવરોધ વિના રહે છે.
તસ્ય વાક્યં સમાકર્ણ્ય વૈશાખે સેવનં કૃતમ્ । તુષ્ટેન મનસા વિપ્ર પૂજિતો મધુસૂદનઃ
આ શબ્દો સાંભળી તમે વૈશાખનું સેવન શ્રદ્ધાથી કર્યું; સંતોષી મનથી, બ્રાહ્મણ, તમે મધુસૂદનનું પૂજન કર્યું.
અવશિષ્ટદિનાન્યેવ પંચમાસસ્ય તસ્ય વૈ । એકાદશીં સમારભ્ય સ્નાનં ચ વિધિવત્કૃતમ્
પાંચમા મહિનાના થોડા જ દિવસ બાકી રહ્યા હતા; એકાદશીથી શરૂ કરીને તમે નિયમ પ્રમાણે સ્નાન કર્યું.
બ્રાહ્મણસ્ય પ્રસંગેન રેવાં ચાનુદિને ત્વયા । પ્રાતઃસ્નાનં કૃતં વિપ્ર વૈશાખે માસિ તાવતા
બ્રાહ્મણના માર્ગદર્શનથી, વૈશાખ મહિનામાં તમે દરરોજ સવારે રેવા નદીમાં સ્નાન કર્યું, બ્રાહ્મણ.
પૂજિતો દેવદેવેશો મધુહા પરમેશ્વરઃ । નૈવાપ્તઃ સકલો માસઃ સ્નાનાર્થં તવ પૂર્વતઃ
તમે દેવોના દેવ, મધુહંતાર અને પરમેશ્વરનું પૂજન કર્યું; છતાં, અગાઉ જેવું આખો મહિનો સ્નાન હતું એ પૂર્ણ થયું નહીં.
એવં સ્નાનં ત્વયા ચીર્ણમપિ પંચદિનાત્મકમ્ । તેન પુણ્યેન સંગત્યા બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ
આ રીતે, ભલે તમારું સ્નાન પાંચ દિવસનું જ રહ્યું, પણ એ પુણ્યથી, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણના સંગથી,
ગોવિંદસ્ય પ્રસાદેન ત્વં તુ બ્રાહ્મણતાં ગતઃ । ત્વયા તન્માસયોગેન પ્રાપ્તમેતન્મહત્કુલમ્
ગોવિંદની કૃપાથી તમે બ્રાહ્મણપદ પ્રાપ્ત કર્યું; એ મહિના સાથેના સંબંધથી આ મહાન કુળ પ્રાપ્ત થયું.
દુર્લ્લભં ભૂમિદેવાનાં સત્યધર્મસમન્વિતમ્ । ભાર્યાપિ સુસતી પ્રાપ્તા સાધ્વી સર્વગુણાન્વિતા
પૃથ્વીના દેવતાઓમાં પણ દુર્લભ, સત્ય અને ધર્મથી ભરેલું વંશ તમને મળ્યું; અને એક ઉત્તમ, પવિત્ર અને સર્વગુણવંતી પત્ની પણ પ્રાપ્ત થઈ.
ચ્યવનસ્ય ગૃહોત્પન્ના સર્વજ્ઞા બ્રહ્મવાદિની । રૂપમેવ પરં સ્ત્રીણાં ભૂષણં ચ મહામુને
ચ્યવનના ઘરમાં જન્મેલી, સર્વજ્ઞા અને બ્રહ્મવેદનારી એ સ્ત્રી છે; મહાન મુનિ, સ્ત્રીઓ માટે સૌંદર્ય એ સર્વોચ્ચ આભૂષણ છે.
શીલમેવ દ્વિતીયં ચ તૃતીયં સત્યમેવ ચ । સદાર્યત્વં ચતુર્થં તુ પંચમં પુણ્યમુત્તમમ્
શીલ એ બીજું, સત્ય ત્રીજું, પતિની સતત સેવા ચોથું અને ઉત્તમ પુણ્ય પાંચમું આભૂષણ છે.
મધુરત્વં તથા ષષ્ઠં શુદ્ધત્વં સપ્તમં મહત્ । બાહ્યાંતઃ સતતં સ્ત્રીણાં સર્વાભરણસપ્તમમ્
મીઠાશ છઠ્ઠું, મહાન શુદ્ધતા સાતમું—બાહ્ય અને આંતરિક બંને—આ સ્ત્રીઓના સાત આભૂષણ છે.