પુત્રસ્ય લક્ષણં પુણ્યં તવાગ્રે પ્રવદામ્યહમ્ । પુણ્યપ્રસક્તો યસ્યાત્મા સત્યધર્મરતઃ સદા
હું તને પુત્રના શુભ લક્ષણો કહું છું: જેનું મન સદાય પુણ્યમાં, સત્ય અને ધર્મમાં લાગેલું હોય છે.
શુદ્ધિમાઞ્જ્ઞાનસંપન્નસ્તપસ્વી વાગ્વિદાં વરઃ । સર્વકર્મસુસંવીતો વેદાધ્યયનતત્પરઃ
શુદ્ધ, જ્ઞાનથી સમૃદ્ધ, તપસ્વી, વાણીમાં શ્રેષ્ઠ, બધા કર્મોમાં નિપુણ અને વેદ અધ્યયનમાં તત્પર હોય.
સર્વશાસ્ત્રપ્રવેદી ચ દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । યાજ્ઞિકઃ સર્વયજ્ઞાનાં દાતા ત્યાગી પ્રિયંવદઃ
જે સર્વ શાસ્ત્રો જાણે છે, દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે છે, બધા યજ્ઞો કરે છે, બધામાં દાન આપે છે, ત્યાગી છે અને હંમેશાં મીઠા બોલે છે.
વિષ્ણુધ્યાનપરો નિત્યં શાંતોદાંતઃ સુહૃત્સદા । પિતૃમાતૃપરો નિત્યં સર્વસ્વજનવત્સલઃ
જે હંમેશાં વિષ્ણુના ધ્યાનમાં તલિન રહે છે, શાંત અને સંયમી છે, સૌનો સારો મિત્ર છે, માતા-પિતાની હંમેશાં સેવા કરે છે અને પોતાના બધા સગાં-સંબંધીઓ પર ખૂબ પ્રેમ કરે છે.
કુલસ્ય તારકો વિદ્વાન્સ્વકુલં પરિપોષકઃ । એવંગુણૈસ્તુ સંયુક્તઃ સુપુત્રઃ સુખદાયકઃ
જે કુટુંબને દુઃખમાંથી બચાવે છે, બુદ્ધિશાળી છે, પોતાના કુટુંબનું પાલનપોષણ કરે છે, એવા ગુણોથી યુક્ત સારો પુત્ર સૌને સુખ આપે છે.
અન્યે સંબંધયુક્તાશ્ચ શોકસંતાપકારકાઃ । ઉદાસીનેન કિં કાર્યં ફલહીનેન તેઽનઘ
બીજા સંબંધીઓ તો દુઃખ અને ચિંતાનો કારણ બને છે; અને જે નિરસ છે, જેના કામનો કોઈ ફળ નથી, એનો શું ઉપયોગ, હે નિર્દોષ?
આયાંતિ યાંતિ તે સર્વે દુઃખં દત્વા સુદારુણમ્ । પુત્રરૂપેણ તે સર્વે સંસારે દ્વિજસત્તમ
એ બધા આવે છે અને જાય છે, પણ ભારે દુઃખ આપી જાય છે; પુત્રરૂપે એ બધા સંસારમાં દુઃખ જ આપે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
પૂર્વજન્મકૃતં કર્મ યત્ત્વયા પરિપાલિતમ્ । તત્સર્વં હિ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામદ્ભુતં પુનઃ
પૂર્વજન્મમાં જે કર્મો તું કર્યા છે અને જાળવ્યા છે, એ બધું હું ફરીથી કહું છું; આ અદ્ભુત વાત ફરી સાંભળ.
ભવાઞ્છૂદ્રો મહાપ્રાજ્ઞ પૂર્વજન્મનિ નાન્યથા । કૃષિકર્ત્તા જ્ઞાનહીનો મહાલોભેન સંયુતઃ
હે મહાપંડિત, તું પૂર્વજન્મમાં શૂદ્ર હતો, બીજું કંઈ નહોતું; તું ખેડૂત હતો, જ્ઞાન વગરનો અને ખૂબ લોભી હતો.
એકભાર્યઃ સદા દ્વેષી બહુપુત્રો હ્યદત્તવાન્ । ધર્મં નૈવ વિજાનાસિ સત્યં ચ પરિનિષ્ઠિતમ્
એક પત્ની ધરાવતો, હંમેશાં દુશ્મનાવટ રાખતો, ઘણા પુત્રોનો પિતા, પણ કદી દાન ન આપતો; ધર્મ અને સાચી વાત તને સમજાતી નહોતી.
દાનં નૈવ ત્વયા દત્તં શાસ્ત્રં નૈવ પરિશ્રુતમ્ । કૃતં નૈવ ત્વયા તીર્થં ન ચ યાત્રા મહામતે
તું કદી દાન આપ્યું નહોતું, શાસ્ત્રો કદી સાંભળ્યા નહોતા; તીર્થયાત્રા પણ કદી કરી નહોતી, હે મહામનસ્વી.
એવં કૃતસ્ત્વયા વિપ્ર કૃષિમાર્ગઃ પુનઃપુનઃ । પશૂનાં પાલનં પૂર્વંગ ચ્છંશ્ચૈવ દ્વિજોત્તમ
હે બ્રાહ્મણ, તું વારંવાર ખેતી કરતો, પહેલાં ગાય-બકરાંનું પાલન કરતો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
મહિષીણાં તથાશ્વીનાં પાલનં ચ પુનઃપુનઃ । એવં પૂર્વં કૃતં કર્મ ત્વયૈવ ચ દ્વિજોત્તમ
તુએ વારંવાર મહિષી અને ઘોડાંનું પણ પાલન કર્યું; એવા બધા કર્મો તું પહેલાં કરેલા, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
વિપુલં તુ ધનં તદ્વલ્લોભેન પરિસંચિતમ્ । તસ્ય વ્યયસ્તુ પુણ્યેન ન કૃતસ્તુ ત્વયા કદા
તુએ લોભથી ઘણું ધન એકઠું કર્યું, પણ એ ધન કદી પુણ્યના કામમાં ખર્ચ્યું નહોતું.
પાત્રે દાનં ન દત્તં હિ દૃષ્ટ્વા વા દુર્બલં ચ તત્ । કૃષિં કૃત્વા ન દત્તં તુ ભવતા ધનમેવ હિ
પાત્રને દાન કદી આપ્યું નહોતું, તેમ છતાં એ દુર્બળ હોય તો પણ નહિ; ખેતી કરીને પણ તું ધન પોતે જ રાખતો.
ગોમયં હિ ત્વિદં સર્વં પશૂનાં સંચયં ચ વૈ । વિક્રયિત્વા ધનં વિપ્ર સંચિતં વિપુલં ત્વયા
આ બધું ગોમય અને પશુઓનું સમૂહ તું વેચી નાખતો, હે બ્રાહ્મણ, અને ઘણું ધન એકઠું કરેલું.
તક્રં ઘૃતં તથા ક્ષીરં વિક્રીતં સતતં દધિ । દુષ્કાલશ્ચિંતિતો વિપ્ર મોહિતો વિષ્ણુમાયયા
તુએ છાસ, ઘી અને દૂધ હંમેશાં વેચ્યા, દહીં પણ વેચ્યું; દુઃખના સમયમાં ચિંતિત રહેતો, હે બ્રાહ્મણ, વિષ્ણુની માયાથી ભ્રમિત.
કૃત્વા મહાર્ઘમેવૈતદ્ધનં બ્રાહ્મણસત્તમ । નિર્દયેન ત્વયા દાનં ન દત્તં તુ તદા કિલ
તુએ આ ધન બહુ મૂલ્યવાન બનાવ્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, પણ એ વખતે તું નિર્દય બનીને કદી દાન આપ્યું નહોતું.
દેવાનાં પૂજનં વિપ્ર ભવતા ન કૃતં સદા । પર્વાણિ પ્રાપ્ય વિપ્રેભ્યો દ્રવ્યં નૈવ સમર્પિતમ્
દેવોની પૂજા તું કદી કરતો નહોતો, હે બ્રાહ્મણ; તહેવારો આવે ત્યારે પણ બ્રાહ્મણોને કદી દાન આપ્યું નહોતું.
શ્રાદ્ધકાલં ચ સંપ્રાપ્ય શ્રદ્ધયા ન કૃતં ત્વયા । ભાર્યા વદતિ તે સાધ્વી દિનમધ્યે સમાગતે
શ્રાદ્ધનો સમય આવ્યો ત્યારે પણ તું શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરતો નહોતો; તારી સતી પત્ની દિવસે તને કહે છે.
શ્વશુરશ્રાદ્ધકાલશ્ચ શ્વશ્ર્વાશ્ચૈવ મહામતે । તચ્છ્રુત્વા તદ્વચસ્તેષાં ગૃહં ત્યક્ત્વા પલાયસે
હે મહાબુદ્ધિશાળી, જ્યારે તમારા સસરા અને સાસુના શ્રાદ્ધનો સમય આવે છે, ત્યારે એ વાત સાંભળીને તમે તેમનું ઘર છોડીને ભાગી જાઓ છો.
ધર્મમાર્ગો ન દૃષ્ટો હિ શ્રુતો નૈવ કદા ત્વયા । લોભો માતાપિતા ભ્રાતા લોભઃ સ્વજનબાંધવાઃ
તમારે ક્યારેય ધર્મનો માર્ગ જોયો કે સાંભળ્યો નથી; તમારો લોભ જ તમારી માતા, પિતા, ભાઈ અને બધા સગા છે.
પાલિતો લોભ એવૈકસ્ત્યક્ત્વા ધર્મં સદૈવ હિ । તસ્માદ્દુઃખી ભવાઞ્જાતો દારિદ્રેણાતિ પીડિતઃ
તમે હંમેશા લોભને જ પાળ્યો છે અને ધર્મને છોડ્યો છે; એટલે જ તમે દુઃખી અને ભારે ગરીબીથી પીડાઈને જન્મ્યા છો.
દિનેદિને મહાતૃષ્ણા હૃદયે તે પ્રવર્ત્તતે । યદાયદા ગૃહે દ્રવ્યં વૃદ્ધિમાયાતિ તે સદા
દરરોજ તમારા હૃદયમાં મોટી તૃષ્ણા ઊભી થાય છે; જ્યારે પણ ઘરમાં ધન વધે છે, ત્યારે પણ એ જ સ્થિતિ રહે છે.
તૃષ્ણયા દહ્યમાનસ્તુ તદા ત્વં વહ્નિરૂપયા । રાત્રૌ વા ત્વં પ્રસુપ્તસ્તુ લોભં ચિંતયસેઽધિકમ્
તૃષ્ણાની આગથી સળગતા, રાત્રે ઊંઘતા પણ તમે વધુ લોભની ચિંતામાં જ રહો છો.
દિનં પ્રાપ્ય મહામોહૈર્વ્યાપિતો હિ સદૈવ હિ । સહસ્રં લક્ષતઃ કોટિઃ કદાવાર્બુદમેવ ચ
દરેક દિવસે તમે મોટા ભ્રમમાં ફસાયેલા રહો છો; 'ક્યારે હજારો, લાખો, કરોડો કે અર્બુદો ધન મળશે?' એવી ચિંતામાં રહો છો.
ભવિષ્યતિ કદા ખર્વો નિખર્વશ્ચાથ મે ગૃહે । એવં સહસ્રલક્ષં ચ કોટિરર્બુદમેવ ચ
'ક્યારે મારા ઘરમાં ખર્વ કે નિખર્વ આવશે?' એવી રીતે તમે હંમેશા હજારો, લાખો, કરોડો અને અર્બુદોની ચિંતામાં જ રહો છો.
ખર્વો નિખર્વઃ સંજાતસ્તૃષ્ણા નૈવ પ્રગચ્છતિ । એવં કાલં પરિત્યજ્ય વૃદ્ધિમાયાતિ સર્વદા
ખર્વ કે નિખર્વ મળ્યા પછી પણ તમારી તૃષ્ણા કદી શમતી નથી; એ હંમેશા સમયને છોડીને વધતી જ રહે છે.
નૈવ દત્તં હુતં વિપ્ર ભુક્તં નૈવ કદા ત્વયા । નિશ્ચિતં ભૂમિમધ્યે તત્ક્ષિપ્તં પુત્રાનજાનતે
તમે ક્યારેય કંઈ આપ્યું નથી, હવન કર્યું નથી કે ભોગવ્યું નથી, હે બ્રાહ્મણ; જમીનમાં જે ધન છુપાવ્યું છે, એ તમારા પુત્રોને પણ ખબર નથી.
અન્યમેવમુપાયં તુ દ્રવ્યાગમનકારણાત્ । કુરુષે સર્વદા વિપ્ર લોકાન્પૃચ્છસિ બુદ્ધિમાન્
ધન મેળવવા માટે તમે હંમેશા બીજા ઉપાય શોધો છો, હે બ્રાહ્મણ, અને લોકો પાસે પૂછપરછ કરો છો.