નારદ ઉવાચ- ઉપવિષ્ટઃ સ યોગીંદ્ર પુનઃ પ્રાહ તપોધનમ્ । ગૃહે પુરુષ તે વત્સ દારભૃત્યેષુ સર્વદા
નારદે કહ્યું: બેસ્યા પછી, યોગીઓના સ્વામી ફરી તપસ્વીને પૂછ્યા: હે વત્સ, તારા ઘરમાં, પત્ની અને સેવકોમાં, બધું હંમેશા સારું છે ને?
ક્ષેમમસ્તિ મહાભાગ પુણ્યકર્મસુ ચાગ્નિષુ । નિરામયોઽસિ ચાંગેષુ ધર્મં પાલયસે સદા
હે મહાભાગ, તારા પવિત્ર કર્મો અને અગ્નિમાં બધું સુખદ છે ને? તું શરીરમાં સ્વસ્થ છે ને? તું હંમેશા ધર્મનું પાલન કરે છે ને?
એવમુક્ત્વા મહાપ્રાજ્ઞઃ પુનઃ પ્રાહ મહીસુરમ્ । કિં કરોમિ પ્રિયં કામં સુપ્રિયં તે દ્વિજોત્તમ
આ રીતે કહીને, મહાપ્રજ્ઞાએ ફરી બ્રાહ્મણને પૂછ્યું: હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તારી કઈ પ્રિય ઈચ્છા છે? હું કઈ તારી મનપસંદ કામના પૂરી કરું?
નારદ ઉવાચ- એવં સંભાષ્ય તં વિપ્રં વિરરામ શુભં વચઃ । તતો વિપ્રો મહાભાગો વસિષ્ઠં મુનિપુંગવમ્
નારદે કહ્યું: એ રીતે બ્રાહ્મણ સાથે વાત કરીને, તેણે શુભ વાણી અટકાવી; પછી એ મહાભાગ બ્રાહ્મણે મુનિમાં શ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠને સંબોધ્યા.
સ હોવાચ મહાત્માનં વસિષ્ઠં તપતાં વરમ્ । ભગવઞ્છ્રૂયતાં વાક્યં વિચ્છેદય દ્વિજોત્તમ
તે મહાન આત્મા, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠને કહ્યું: હે ભગવાન, કૃપા કરીને મારા શબ્દો સાંભળો; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મારા સંશય દૂર કરો.
દારિદ્ર્યં કેન ભાવેન પુત્રસૌખ્યં કથં નહિ । એતન્મે સંશયં તાત કસ્માત્પાપાદ્વદસ્વ મે
કઈ કારણથી ગરીબી આવે છે અને પુત્રથી સુખ કેમ નથી મળે? હે પિતા, આ મારું સંશય છે; કઈ પાપથી આવું થાય છે, મને કહો.
મહામોહેન સંમુગ્ધઃ પ્રિયયા બોધિતો દ્વિજ । તયાહં પ્રેષિતસ્તાત તવ પાર્શ્વં સમાગતઃ
મોટા મોહમાં ફસાઈને, મારી પ્રિયએ મને સમજાવ્યો; એના દ્વારા મોકલાઈ, હે પિતા, હું તારા સમક્ષ આવ્યો છું.
તત્સર્વં હિ સમાચક્ષ્વ સર્વસંદેહનાશકમ્ । મુક્તિદાતા ભવ સ્વત્વં મમસંસારબંધનાત્
મારા બધા સંશય દૂર થાય તેવું બધું મને કહો; મુક્તિ આપનાર બની, મને સંસારના બંધનમાંથી મુક્ત કરો.
વસિષ્ઠ ઉવાચ- પુત્રા મિત્રાસ્તથા ભ્રાતા અન્યે સ્વજનબાંધવાઃ । પંચભેદાસ્તુ સંબંધાઃ પુરુષસ્ય ભવંતિ તે
વશિષ્ઠે કહ્યું: પુત્ર, મિત્ર, ભાઈ અને અન્ય સગાં-બંધુઓ — આ પાંચ પ્રકારના સંબંધ માણસ માટે હોય છે.
તેતે સુમનસા પ્રોક્તાઃ પૂર્વમેવ તવાગ્રતઃ । ઋણસંબંધિનઃ સર્વે તે કુપુત્રા દ્વિજોત્તમ
હે સુમન, એ બધાં તને પહેલા જ સમજાવ્યા છે; એ બધા ઋણથી બંધાયેલા છે અને ખરાબ પુત્ર છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
પુત્રસ્ય લક્ષણં પુણ્યં તવાગ્રે પ્રવદામ્યહમ્ । પુણ્યપ્રસક્તો યસ્યાત્મા સત્યધર્મરતઃ સદા
હું તને પુત્રના શુભ લક્ષણો કહું છું: જેનું મન સદાય પુણ્યમાં, સત્ય અને ધર્મમાં લાગેલું હોય છે.
શુદ્ધિમાઞ્જ્ઞાનસંપન્નસ્તપસ્વી વાગ્વિદાં વરઃ । સર્વકર્મસુસંવીતો વેદાધ્યયનતત્પરઃ
શુદ્ધ, જ્ઞાનથી સમૃદ્ધ, તપસ્વી, વાણીમાં શ્રેષ્ઠ, બધા કર્મોમાં નિપુણ અને વેદ અધ્યયનમાં તત્પર હોય.
સર્વશાસ્ત્રપ્રવેદી ચ દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । યાજ્ઞિકઃ સર્વયજ્ઞાનાં દાતા ત્યાગી પ્રિયંવદઃ
જે સર્વ શાસ્ત્રો જાણે છે, દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે છે, બધા યજ્ઞો કરે છે, બધામાં દાન આપે છે, ત્યાગી છે અને હંમેશાં મીઠા બોલે છે.
વિષ્ણુધ્યાનપરો નિત્યં શાંતોદાંતઃ સુહૃત્સદા । પિતૃમાતૃપરો નિત્યં સર્વસ્વજનવત્સલઃ
જે હંમેશાં વિષ્ણુના ધ્યાનમાં તલિન રહે છે, શાંત અને સંયમી છે, સૌનો સારો મિત્ર છે, માતા-પિતાની હંમેશાં સેવા કરે છે અને પોતાના બધા સગાં-સંબંધીઓ પર ખૂબ પ્રેમ કરે છે.
કુલસ્ય તારકો વિદ્વાન્સ્વકુલં પરિપોષકઃ । એવંગુણૈસ્તુ સંયુક્તઃ સુપુત્રઃ સુખદાયકઃ
જે કુટુંબને દુઃખમાંથી બચાવે છે, બુદ્ધિશાળી છે, પોતાના કુટુંબનું પાલનપોષણ કરે છે, એવા ગુણોથી યુક્ત સારો પુત્ર સૌને સુખ આપે છે.
અન્યે સંબંધયુક્તાશ્ચ શોકસંતાપકારકાઃ । ઉદાસીનેન કિં કાર્યં ફલહીનેન તેઽનઘ
બીજા સંબંધીઓ તો દુઃખ અને ચિંતાનો કારણ બને છે; અને જે નિરસ છે, જેના કામનો કોઈ ફળ નથી, એનો શું ઉપયોગ, હે નિર્દોષ?
આયાંતિ યાંતિ તે સર્વે દુઃખં દત્વા સુદારુણમ્ । પુત્રરૂપેણ તે સર્વે સંસારે દ્વિજસત્તમ
એ બધા આવે છે અને જાય છે, પણ ભારે દુઃખ આપી જાય છે; પુત્રરૂપે એ બધા સંસારમાં દુઃખ જ આપે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
પૂર્વજન્મકૃતં કર્મ યત્ત્વયા પરિપાલિતમ્ । તત્સર્વં હિ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામદ્ભુતં પુનઃ
પૂર્વજન્મમાં જે કર્મો તું કર્યા છે અને જાળવ્યા છે, એ બધું હું ફરીથી કહું છું; આ અદ્ભુત વાત ફરી સાંભળ.
ભવાઞ્છૂદ્રો મહાપ્રાજ્ઞ પૂર્વજન્મનિ નાન્યથા । કૃષિકર્ત્તા જ્ઞાનહીનો મહાલોભેન સંયુતઃ
હે મહાપંડિત, તું પૂર્વજન્મમાં શૂદ્ર હતો, બીજું કંઈ નહોતું; તું ખેડૂત હતો, જ્ઞાન વગરનો અને ખૂબ લોભી હતો.
એકભાર્યઃ સદા દ્વેષી બહુપુત્રો હ્યદત્તવાન્ । ધર્મં નૈવ વિજાનાસિ સત્યં ચ પરિનિષ્ઠિતમ્
એક પત્ની ધરાવતો, હંમેશાં દુશ્મનાવટ રાખતો, ઘણા પુત્રોનો પિતા, પણ કદી દાન ન આપતો; ધર્મ અને સાચી વાત તને સમજાતી નહોતી.
દાનં નૈવ ત્વયા દત્તં શાસ્ત્રં નૈવ પરિશ્રુતમ્ । કૃતં નૈવ ત્વયા તીર્થં ન ચ યાત્રા મહામતે
તું કદી દાન આપ્યું નહોતું, શાસ્ત્રો કદી સાંભળ્યા નહોતા; તીર્થયાત્રા પણ કદી કરી નહોતી, હે મહામનસ્વી.
એવં કૃતસ્ત્વયા વિપ્ર કૃષિમાર્ગઃ પુનઃપુનઃ । પશૂનાં પાલનં પૂર્વંગ ચ્છંશ્ચૈવ દ્વિજોત્તમ
હે બ્રાહ્મણ, તું વારંવાર ખેતી કરતો, પહેલાં ગાય-બકરાંનું પાલન કરતો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
મહિષીણાં તથાશ્વીનાં પાલનં ચ પુનઃપુનઃ । એવં પૂર્વં કૃતં કર્મ ત્વયૈવ ચ દ્વિજોત્તમ
તુએ વારંવાર મહિષી અને ઘોડાંનું પણ પાલન કર્યું; એવા બધા કર્મો તું પહેલાં કરેલા, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
વિપુલં તુ ધનં તદ્વલ્લોભેન પરિસંચિતમ્ । તસ્ય વ્યયસ્તુ પુણ્યેન ન કૃતસ્તુ ત્વયા કદા
તુએ લોભથી ઘણું ધન એકઠું કર્યું, પણ એ ધન કદી પુણ્યના કામમાં ખર્ચ્યું નહોતું.
પાત્રે દાનં ન દત્તં હિ દૃષ્ટ્વા વા દુર્બલં ચ તત્ । કૃષિં કૃત્વા ન દત્તં તુ ભવતા ધનમેવ હિ
પાત્રને દાન કદી આપ્યું નહોતું, તેમ છતાં એ દુર્બળ હોય તો પણ નહિ; ખેતી કરીને પણ તું ધન પોતે જ રાખતો.
ગોમયં હિ ત્વિદં સર્વં પશૂનાં સંચયં ચ વૈ । વિક્રયિત્વા ધનં વિપ્ર સંચિતં વિપુલં ત્વયા
આ બધું ગોમય અને પશુઓનું સમૂહ તું વેચી નાખતો, હે બ્રાહ્મણ, અને ઘણું ધન એકઠું કરેલું.
તક્રં ઘૃતં તથા ક્ષીરં વિક્રીતં સતતં દધિ । દુષ્કાલશ્ચિંતિતો વિપ્ર મોહિતો વિષ્ણુમાયયા
તુએ છાસ, ઘી અને દૂધ હંમેશાં વેચ્યા, દહીં પણ વેચ્યું; દુઃખના સમયમાં ચિંતિત રહેતો, હે બ્રાહ્મણ, વિષ્ણુની માયાથી ભ્રમિત.
કૃત્વા મહાર્ઘમેવૈતદ્ધનં બ્રાહ્મણસત્તમ । નિર્દયેન ત્વયા દાનં ન દત્તં તુ તદા કિલ
તુએ આ ધન બહુ મૂલ્યવાન બનાવ્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, પણ એ વખતે તું નિર્દય બનીને કદી દાન આપ્યું નહોતું.
દેવાનાં પૂજનં વિપ્ર ભવતા ન કૃતં સદા । પર્વાણિ પ્રાપ્ય વિપ્રેભ્યો દ્રવ્યં નૈવ સમર્પિતમ્
દેવોની પૂજા તું કદી કરતો નહોતો, હે બ્રાહ્મણ; તહેવારો આવે ત્યારે પણ બ્રાહ્મણોને કદી દાન આપ્યું નહોતું.
શ્રાદ્ધકાલં ચ સંપ્રાપ્ય શ્રદ્ધયા ન કૃતં ત્વયા । ભાર્યા વદતિ તે સાધ્વી દિનમધ્યે સમાગતે
શ્રાદ્ધનો સમય આવ્યો ત્યારે પણ તું શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરતો નહોતો; તારી સતી પત્ની દિવસે તને કહે છે.