અર્થદાતા સુતો ભૂત્વા ભ્રાતાવાથ પિતા પ્રિયા । મિત્રરૂપેણ વર્તેત અંતર્દુષ્ટઃ સદૈવ સઃ
દીકરો, ભાઈ, પિતા કે પ્રેમાળ વ્યક્તિ બનીને, ધન આપનાર, હંમેશા મિત્રની જેમ વર્તે છે, પણ અંદરથી ખરાબ હોય છે.
ગુણં નૈવ પ્રપશ્યેત સ ક્રૂરો નિષ્ઠુરાકૃતિઃ । જલ્પતે નિષ્ઠુરં વાક્યં સદૈવ સ્વજનેષુ ચ
એ કોઈ ગુણ નથી જોતો, ક્રૂર અને કઠોર સ્વરૂપ ધરાવે છે; હંમેશા પોતાના લોકો સાથે કઠોર શબ્દો બોલે છે.
મિષ્ટં મિષ્ટં સમશ્નાતિ ભોગાન્ભુંજતિ નિત્યશઃ । દ્યૂતકર્મરતો નિત્યં ચૌરકર્મણિ સસ્પૃહઃ
મીઠું મીઠું ખાય છે, રોજ આનંદ માણે છે, હંમેશા જુગાર રમે છે અને ચોરીની ઇચ્છા રાખે છે.
ગૃહાદ્દ્રવ્યં ચોરયતિ વાર્યમાણઃ સ કુપ્યતિ । પિતરં માતરં ચૈવ કુત્સતે ચ દિનેદિને
ઘરથી માલ ચોરી લે છે, અને રોકવામાં આવે તો ગુસ્સે થાય છે; રોજ પિતા અને માતાને અપમાન કરે છે.
એવં સંક્ષીયતે દ્રવ્યમેવમેતદ્વદત્યપિ । ગૃહં ક્ષેત્રાદિકં સર્વં મમૈવ હિ ન સંશયઃ
આ રીતે માલ ઘટે છે, અને એ કહે છે: 'ઘર, જમીન અને બધું મારા જ છે—કોઈ શંકા નથી.'
પિતરં માતરં ચૈવ હિનસ્ત્યેવ દિને દિને । સુદંડૈર્મુશલૈશ્ચૈવ કેશોત્પાટૈશ્ચ દારુણૈઃ
એ રોજ પિતા અને માતાને હાનિ પહોંચાડે છે, કઠોર દંડ, મુંગળા અને વાળ ખેંચીને દુઃખ આપે છે.
મૃતે તુ તસ્મિન્પિતરિ માતરિ ચાતિનિષ્ઠુરઃ । નિઃસ્નેહો નિષ્ઠુરશ્ચૈવ જાયતે નાત્ર સંશયઃ
પિતા કે માતા મૃત્યુ પામે ત્યારે, એ બહુ કઠોર અને સ્નેહ વગરનો બની જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
શ્રાદ્ધકાર્યાણિ દાનાનિ ન કરોતિ સદૈવ સઃ । એવંવિધાઃ પ્રિયાઃ પુત્રા ભવંતિ ચ મહીપતે
એ ક્યારેય શ્રાદ્ધ કે દાનના કામ નથી કરે; આવા પ્રેમાળ દીકરા જન્મે છે, હે રાજા.
રિપું પુત્રં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રે દ્વિજસત્તમ । બાલ્યેવયસિ સંપ્રાપ્તે પુત્રત્વે વર્તતે સદા
હે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, હું તારા સમક્ષ શત્રુ-પુત્ર વિશે કહું છું: બાળપણમાં અને યુવાન થઈને પણ, એ હંમેશા પુત્ર તરીકે વર્તે છે.
પિતરં માતરં ચૈવ ક્રીડમાનો હિ તાડયેત્ । તાડયિત્વા પ્રયાત્યેવં પ્રહસ્યૈવં પુનઃ પુનઃ
રમતા રમતા એ પિતા અને માતાને મારે છે; એમ કરીને, એ વારંવાર હસતો હસતો દૂર જાય છે.
પુનરાયાતિ તં તત્ર પિતરં માતરં પુનઃ । સક્રોધો વર્તતે નિત્યં કુત્સતે ચ દિનેદિને
પછી એ ફરીથી પિતા અને માતા પાસે આવે છે; એ હંમેશા ગુસ્સામાં રહે છે અને રોજે રોજ તેમને અપમાન કરે છે.
એવં સંવર્તતે નિત્યં વૈરકર્મણિ સંપદા । પિતરં તાડયિત્વા ચ માતરં ચ તતઃ પુનઃ
એ હંમેશા શત્રુતા વાળું વર્તન કરે છે; પિતા અને માતાને માર્યા પછી, ફરીથી—
પ્રયાત્યેવં સ દુષ્ટાત્મા પૂર્વવૈરાનુભાવતઃ । અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ યથાલભ્યં ભવેત્પ્રિયમ્
એ દુષ્ટ આત્માવાળો, પૂર્વ શત્રુતાના કારણે, એમ કરીને દૂર જાય છે; હવે હું સમજાવું છું કે કેવી રીતે પ્રેમ મેળવી શકાય.
જાતમાત્રં પ્રિયં કુર્યાદ્બાલ્યે ક્રીડનતાડનૈઃ । વયઃ પ્રાપ્ય પ્રિયં કુર્યાન્માતૃપિત્રોરનંતરમ્
નવજાત બાળકને પ્રેમ આપવો જોઈએ; બાળપણમાં રમતાં અને હળવાં મારથી; યુવાન થતાં પછી, માતા-પિતાને પ્રેમ આપવો જોઈએ.
ભક્ત્યા સંતોષયેન્નિત્યં તાવુભૌ પરિતોષયેત્ । સ્નેહેન વચસા ચૈવ પ્રિયસંભાષણેન ચ
હંમેશા ભક્તિથી, પ્રેમથી, મીઠા બોલથી અને સુખદ વાતચીતથી બંનેને સંતોષિત કરવું જોઈએ.
મૃતૌ ગુરૂ સમાજ્ઞાય સ્નેહેન રુદતે પુનઃ । શ્રાદ્ધકર્માણિ સર્વાણિ પિંડદાનાદિકાં ક્રિયામ્
મૃત્યુ પછી, વડીલોથી શીખીને, પ્રેમથી રડવું અને શ્રાદ્ધ તથા પિંડદાન જેવી તમામ વિધિઓ કરવી જોઈએ.
કરોત્યેવસુદુઃખાર્તસ્તેભ્યો યાત્રાં પ્રયચ્છતિ । ઋણત્રયાન્વિતઃ સ્નેહાન્મોચયેદ્યસ્તુ નિશ્ચિતઃ
મોટા દુઃખથી પીડિત થઈને, એ બધું કરે છે અને તેમને યાત્રા પર મોકલે છે; જે પ્રેમથી ત્રણ પ્રકારના ઋણમાંથી નિશ્ચયપૂર્વક મુક્ત કરે છે.
યસ્માલ્લભ્યં ભવેત્કાંત પ્રયચ્છતિ ન સંશયઃ । પુત્રો ભૂત્વા મહાપ્રાજ્ઞ અનેનવિધિના કિલ
આથી, જે મળવાનું છે એ નિશ્ચયથી મળે છે; પુત્ર બનીને, હે મહાપંડિત, આ રીતથી સાચે જ મળે છે.
ઉદાસીનં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રે પ્રિય સાંપ્રતમ્ । ઉદાસીનેન ભાવેન સદૈવ પરિવર્તતે
હવે, હે પ્રિય, હું તારા સમક્ષ ઉદાસીન વિશે કહું છું; એ હંમેશા ઉદાસીન ભાવથી વર્તે છે.
દદાતિ નૈવ ગૃહ્ણાતિ ન ચ કુપ્યતિ તુષ્યતિ । નો વા પ્રયાતિ સંત્યજ્ય ઉદાસીનો દ્વિજોત્તમ
એ ન આપે છે, ન લે છે, ન ગુસ્સે થાય છે, ન ખુશ થાય છે; ન જતો, ન છોડતો; એ જ ઉદાસીન છે, હે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ.
ભૃત્યાશ્ચાપિ સમાખ્યાતાઃ પશવસ્તુરગાસ્તથા । ગજા મહિષ્યો દાસ્યશ્ચ ઋણસંબંધિનસ્ત્વમી
ભૃત્યો, પશુઓ, ઘોડા, હાથી, મહિષી, દાસીઓ અને ઋણથી બંધાયેલા—all આ જ છે.
ગૃહીતમાયયૈકેન આવાભ્યાં તુ ન કસ્ય હિ । ન્યાસમેવં ન કસ્યાપિ કૃતં વૈ પૂર્વજન્મનિ
જે એકે લીધું છે, બંનેએ નહીં, એ કોઈનું નથી; આ રીતે, પૂર્વ જન્મમાં કોઈએ જમા નથી કર્યું.
રાધયામિ ન કસ્યાપિ ક્ષણં કાંત શૃણુષ્વ હિ । ન વૈરમસ્તિ કેનાપિ પૂર્વજન્મનિ વૈ કૃતમ્
હું કોઈને પણ, એક ક્ષણ માટે પણ, પક્ષપાત નથી કરતો, હે પ્રિય, સાંભળ; પૂર્વ જન્મમાં પણ કોઈ સાથે શત્રુતા નથી.
આબાલ્યેન તુ વિપ્રેંદ્ર ન ચ ત્યક્તો મયા પતિઃ । એવં જ્ઞાત્વા શમં ગચ્છ ત્યજ ચિંતામનર્થિકીમ્
બાળપણથી, હે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, મેં પતિને ક્યારેય છોડ્યો નથી; આ જાણીને, શાંતિ પામો અને અનાવશ્યક ચિંતાને છોડો.
હૃતં નૈવ ચ કસ્યાપિ નૈવ દત્તં ત્વયા પુનઃ । કથં તે ધનમાયાતિ વિસ્મયં વ્રજ મા વિભો
કોઈએ કંઈ ચોર્યું નથી, અને તું ફરીથી કંઈ આપ્યું નથી; તને ધન કેવી રીતે મળે છે? આશ્ચર્ય પામ, હે સ્વામી, દુઃખ ન કર.
પ્રાપ્તમેવ હિ યત્રૈવ રક્ષિતુશ્ચ ન તિષ્ઠતિ । એવં જ્ઞાત્વા શમં ગચ્છ ત્યજ ચિંતામનર્થિકીમ્
જે મળે છે, એ તો ત્યાં જ મળે છે જ્યાં રક્ષક રહેતો નથી; આ જાણીને, શાંતિ પામો અને અનાવશ્યક ચિંતાને છોડો.
કસ્ય પુત્રાઃ પ્રિયા ભાર્યા કસ્ય સ્વજનબાંધવાઃ । કઃ કસ્ય નાસ્તિ સંસારે ન સંબંધો દ્વિજોત્તમ
કોણના પુત્રો છે, કોણની પ્રિય પત્ની છે, કોણના સગા-સંબંધીઓ છે? આ સંસારમાં કોણ કોનો છે? અહીં સાચો સંબંધ કોઈનો નથી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
માયામોહેન સંમૂઢા માનવાઃ પાપચેતનાઃ । ઇદં ગૃહમયં પુત્ર ઇયં ભાર્યા મમૈવ હિ
માયાની ભ્રાંતિથી પાપી મનવાળા લોકો ભુલાઈ જાય છે અને કહે છે: 'આ ઘર મારું છે, આ પુત્ર મારું છે, આ પત્ની મારી છે.'
અનૃતં દૃશ્યતે કાંત સંસારસ્ય હિ બંધનમ્
સંસારની જે લાગણી છે, એ ખોટી છે, હે સુંદર; એ જ સંસારનું બંધન છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે અષ્ટાશીતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં વૈશાખ માસના મહાત્મ્યનો અઠ્ઠાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.