શુભાર્થં ચ પ્રવિંદામિ કથં પુત્રાનહં લભે । એવં ચિંતયતે નિત્યં દિવારાત્રૌ વિમોહિતઃ
તે હંમેશા, દિવસ-રાત, 'શુભ માટે હું કેમ પુત્ર મેળવી શકું?' એવી રીતે વિચારે છે અને મોહમાં રહે છે.
ક્ષણમેકં પ્રપશ્યેત્સ ચિંતામધ્યે મહત્સુખમ્ । પુનશ્ચૈતન્યમાયાતિ મહાદુઃખેન પીડ્યતે
ચિંતા વચ્ચે, તે એક ક્ષણ માટે મોટું સુખ અનુભવે છે, પણ પછી જાગૃત થાય છે અને ભારે દુઃખથી પીડાય છે.
ચિંતામોહૌ પરિત્યજ્ય અનુવર્તસ્વ તં દ્વિજ । સંસારે નાસ્તિ સંબંધઃ કેન સાર્ધં મહામતે
ચિંતા અને મોહ છોડી, એ માર્ગ અનુસરો, દ્વિજ; આ સંસારમાં કોઈ સાથે સાચો સંબંધ નથી, મહામતિ.
મિત્રાશ્ચ બાંધવાઃ પુત્રાઃ પિતામાતા સુતાસ્તથા । સ્વસંબંધા ભવંત્યેતે કલત્રાદિ તથૈવ ચ
મિત્રો, સગા, પુત્રો, પિતા, માતા, દીકરીઓ, પોતાના સગા અને પત્ની — એ બધા જ સંબંધીઓ બને છે.
દેવશર્મોવાચ-। સંબંધઃ કીદૃશો ભદ્રે તન્મે વિસ્તરતો વદ । યેન જાયંતિ તે સર્વે ધનપુત્રાદિ બાંધવાઃ
દેવશર્મણે કહ્યું: 'ભદ્રે, આ સંબંધ કયો છે? મને વિગતે કહો, જેના દ્વારા ધન, પુત્ર અને સગા થાય છે.'
સુમનોવાચ-। ભર્તઃ પંચવિધાઃ પુત્રા જાયંતે તાન્વદામ્યહમ્ । ન્યાસાપહારકં ચૈકમૃણસંબંધિનં પરમ્
સુમનાએ કહ્યું: 'પતિ, પાંચ પ્રકારના પુત્ર હોય છે; હું એ વિશે કહું છું: એક તો જમા કરેલી વસ્તુ લઈ જનાર, બીજો દેવામાં બંધાયેલો — એ મુખ્ય છે.'
રિપું લભ્યમુદાસીનમિતિ કાંત ભવંતિ તે । લક્ષણાનિ પ્રવક્ષ્યામિ તેષામીશ પૃથક્પૃથક્
શત્રુ, મળેલો અને ઉદાસીન — એ પ્રકાર છે, પ્રિય, હું તેમના લક્ષણો અલગ અલગ સમજાવું છું.
પુત્રા મિત્રાઃ પ્રિયા ભાર્યા પિતા માતા ચ બાંધવાઃ । સ્વેનસ્વેન હિ જાયંતે સંબંધેન મહીતલે
પુત્રો, મિત્રો, પ્રિય પત્ની, પિતા, માતા અને સગા — બધા પોતપોતાના સંબંધથી પૃથ્વી પર જન્મે છે.
ન્યાસાપહારભાવેન યસ્ય યેન હૃતં ભુવિ । ન્યાસસ્વામી ભવેત્પુત્રો ગુણવાન્રૂપવાન્ભુવિ
જેના દ્વારા જેની પાસે જમીન પર જમા કરેલી વસ્તુ લેવામાં આવી હોય, એ જમા માલિક પુત્ર બને છે, ગુણ અને રૂપથી સજ્જ.
યેન હ્યપહૃતં ન્યાસં તસ્ય ગેહે ન સંશયઃ । ન્યાસાપહારણં દુઃખં સ દત્ત્વા દારુણં ગતઃ
જેને જમા અપહરણ કર્યું હોય, એ નિશ્ચયથી એના ઘરમાં જન્મે છે; જમા ચોરી કરીને, તે ભારે દુઃખ આપી જાય છે.
ન્યાસસ્વામી સુપુત્રોઽભૂન્ન્યાસાપહારકસ્ય ચ । ગુણવાન્રૂપવાંશ્ચૈવ સર્વલક્ષણસંયુતઃ
જેમ કોઈ amanat રાખનારનો માલ લઈ જાય છે, એનો માલિક એના ઘરનો સારો દીકરો બને છે, અને એમાં બધા ગુણો, સુંદરતા અને શુભ લક્ષણો હોય છે.
ભક્તિં ચ દર્શયેત્તસ્ય પુત્રો ભૂત્વા દિનેદિને । પ્રિયવાઙ્મધુરોવાગ્મી બહુસ્નેહં વિદર્શયેત્
દીકરો બનીને, એ દરરોજ એના માટે ભક્તિ બતાવે છે, મીઠા અને પ્રેમાળ શબ્દો બોલે છે, અને ઘણો સ્નેહ દર્શાવે છે.
સ્વીયં દ્રવ્યં સમુદ્ગ્રાહ્ય પ્રીતિમુત્પાદ્ય ચાતુલામ્ । યથા તેન પ્રદત્તં તન્ન્યાસાપહરણાત્પરમ્
પોતાનું માલ લઈ અને ખૂબ આનંદ પેદા કરી, જે amanat રાખવામાં આવ્યું હતું, એમાં જે લીધું હતું, એથી વધુ પાછું આપે છે.
દુઃખમેવં મહાભાગ દારુણં પ્રાણનાશનમ્ । તાદૃશં તસ્ય સો દદ્યાત્પુત્રો ભૂત્વા મહાગુણઃ
હે મહાભાગ્યશાળી, આવી રીતે એ દીકરો, મોટા ગુણો ધરાવતો, એના પિતાને કઠિન અને જીવને પીડા આપતું દુઃખ આપે છે.
અલ્પાયુષસ્તથા ભૂત્વા મરણં ચોપગચ્છતિ । દુઃખં દત્વા પ્રયાત્યેવં પ્રહૃત્યૈવં પુનઃપુનઃ
નાનાં આયુષ્યવાળો બની, એ મૃત્યુ પામે છે, દુઃખ આપી, વારંવાર આવી રીતે વિદાય લે છે.
યદાહ પુત્રપુત્રેતિ પ્રલાપં હિ કરોતિ યઃ । તદા હાસ્યં કરોત્યેષ કસ્તુ પુત્રો હિ કસ્ય ચ
જ્યારે કોઈ 'મારો દીકરો, મારો દીકરો' કહીને રડતો હોય છે, ત્યારે એ હસે છે; કોણ વાસ્તવમાં દીકરો છે અને કોણ કોનો દીકરો છે?
અનેનાપહૃતં ન્યાસં મદીયં પાપચારિણા । દ્રવ્યાપહારણેનાપિ મમ પ્રાણાગતાઃ કિલ
આ પાપી એ મારું amanat રાખેલું માલ લઈ ગયો; માલની ચોરીથી મારા જીવ પણ લઈ લીધા છે.
દુઃખેન મહતા ચૈવ અસહ્યેન ચ વૈ પુરા । તદા દુઃખં મયા દત્વાદ્રવ્યમુદ્ગ્રાહ્યમુત્તમમ્
પહેલાં, બહુ મોટું અને સહન ન કરી શકાય એવું દુઃખ ભોગવીને, મેં એ દુઃખ આપ્યું અને ઉત્તમ માલ લઈ ગયો.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાહાત્મ્યે સપ્તાશીતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં વૈશાખ મહાત્મ્યના સત્તર-અઠ્ઠાવનમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
સુમનોવાચ- ઋણસંબંધિનં પુત્રં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રતઃ । ઋણં યસ્ય ગૃહીત્વા યઃ પ્રયાતિ મરણં કિલ
સુમનસે કહ્યું: હું તને ઋણ સંબંધિત દીકરા વિશે કહું છું—જે ઋણ લઈ, મૃત્યુ સમયે વિદાય લે છે.
અર્થદાતા સુતો ભૂત્વા ભ્રાતાવાથ પિતા પ્રિયા । મિત્રરૂપેણ વર્તેત અંતર્દુષ્ટઃ સદૈવ સઃ
દીકરો, ભાઈ, પિતા કે પ્રેમાળ વ્યક્તિ બનીને, ધન આપનાર, હંમેશા મિત્રની જેમ વર્તે છે, પણ અંદરથી ખરાબ હોય છે.
ગુણં નૈવ પ્રપશ્યેત સ ક્રૂરો નિષ્ઠુરાકૃતિઃ । જલ્પતે નિષ્ઠુરં વાક્યં સદૈવ સ્વજનેષુ ચ
એ કોઈ ગુણ નથી જોતો, ક્રૂર અને કઠોર સ્વરૂપ ધરાવે છે; હંમેશા પોતાના લોકો સાથે કઠોર શબ્દો બોલે છે.
મિષ્ટં મિષ્ટં સમશ્નાતિ ભોગાન્ભુંજતિ નિત્યશઃ । દ્યૂતકર્મરતો નિત્યં ચૌરકર્મણિ સસ્પૃહઃ
મીઠું મીઠું ખાય છે, રોજ આનંદ માણે છે, હંમેશા જુગાર રમે છે અને ચોરીની ઇચ્છા રાખે છે.
ગૃહાદ્દ્રવ્યં ચોરયતિ વાર્યમાણઃ સ કુપ્યતિ । પિતરં માતરં ચૈવ કુત્સતે ચ દિનેદિને
ઘરથી માલ ચોરી લે છે, અને રોકવામાં આવે તો ગુસ્સે થાય છે; રોજ પિતા અને માતાને અપમાન કરે છે.
એવં સંક્ષીયતે દ્રવ્યમેવમેતદ્વદત્યપિ । ગૃહં ક્ષેત્રાદિકં સર્વં મમૈવ હિ ન સંશયઃ
આ રીતે માલ ઘટે છે, અને એ કહે છે: 'ઘર, જમીન અને બધું મારા જ છે—કોઈ શંકા નથી.'
પિતરં માતરં ચૈવ હિનસ્ત્યેવ દિને દિને । સુદંડૈર્મુશલૈશ્ચૈવ કેશોત્પાટૈશ્ચ દારુણૈઃ
એ રોજ પિતા અને માતાને હાનિ પહોંચાડે છે, કઠોર દંડ, મુંગળા અને વાળ ખેંચીને દુઃખ આપે છે.
મૃતે તુ તસ્મિન્પિતરિ માતરિ ચાતિનિષ્ઠુરઃ । નિઃસ્નેહો નિષ્ઠુરશ્ચૈવ જાયતે નાત્ર સંશયઃ
પિતા કે માતા મૃત્યુ પામે ત્યારે, એ બહુ કઠોર અને સ્નેહ વગરનો બની જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
શ્રાદ્ધકાર્યાણિ દાનાનિ ન કરોતિ સદૈવ સઃ । એવંવિધાઃ પ્રિયાઃ પુત્રા ભવંતિ ચ મહીપતે
એ ક્યારેય શ્રાદ્ધ કે દાનના કામ નથી કરે; આવા પ્રેમાળ દીકરા જન્મે છે, હે રાજા.
રિપું પુત્રં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રે દ્વિજસત્તમ । બાલ્યેવયસિ સંપ્રાપ્તે પુત્રત્વે વર્તતે સદા
હે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, હું તારા સમક્ષ શત્રુ-પુત્ર વિશે કહું છું: બાળપણમાં અને યુવાન થઈને પણ, એ હંમેશા પુત્ર તરીકે વર્તે છે.
પિતરં માતરં ચૈવ ક્રીડમાનો હિ તાડયેત્ । તાડયિત્વા પ્રયાત્યેવં પ્રહસ્યૈવં પુનઃ પુનઃ
રમતા રમતા એ પિતા અને માતાને મારે છે; એમ કરીને, એ વારંવાર હસતો હસતો દૂર જાય છે.