સૂત ઉવાચ- ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નારદસ્ય મહાત્મનઃ । અંબરીષશ્ચ રાજર્ષિર્વિસ્મિતો વાક્યમબ્રવીત્
સૂતજી બોલ્યા: મહાન ઋષિ નારદજીના વચન સાંભળી રાજર્ષિ અંબરીષ આશ્ચર્યચકિત થઈને બોલ્યા.
અંબરીષ ઉવાચ- માર્ગશીર્ષાદિકાન્માસાન્હિત્વા પુણ્યાન્મહામુને । સર્વમાસાધિકં માસં વૈશાખં કિં પ્રશંસસિ
અંબરીષે પૂછ્યું: હે મહામુને, માર્ગશીર્ષ વગેરે બધા પવિત્ર મહિનાઓને છોડીને તમે વૈશાખને જ સર્વશ્રેષ્ઠ કેમ કહો છો?
સર્વેભ્યોઽપ્યધિકઃ કસ્માન્માધવો માધવપ્રિયઃ । કો વિધિસ્તત્ર કિં દાનં કિં તપઃ કા ચ દેવતા
માધવજીને પ્રિય એવા વૈશાખ મહિનો બધા મહિનાઓથી શ્રેષ્ઠ કેમ છે? તેમાં કયો વિધિ, કયું દાન, કયું તપ અને કઈ દેવી-દેવતા પૂજાય છે?
ત્વત્પાદાંભોજરજસા પાવિતસ્ય ચ મે મુને । ઉપદેશપ્રસાદેન પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ
હે મુનિ, તમારા પાવન ચરણરજથી હું શુદ્ધ થયો છું; હવે કૃપા કરીને તમારા ઉપદેશથી મને પ્રસન્નતા આપો.
ધર્મજ્ઞો ધર્મમાર્ગાણામુદ્ધર્તાસિ મહામુને । ત્વમેકોઽખિલતત્ત્વાર્થવેત્તા ધર્મોપદેશકઃ
હે મહામુને, તમે ધર્મને જાણો છો અને ધર્મના માર્ગે ચાલનારાઓને ઉદ્ધાર કરો છો; તમે સર્વ તત્ત્વના અર્થને જાણનારા અને ધર્મના ઉપદેશક છો.
કર્તોપદેષ્ટા મંતા વાનુમંતાપિ પ્રયોજકઃ । શાસ્ત્રવિદ્ભિર્મુનિવર સ્મર્યંતે સમભાગિનઃ
કર્મ કરનાર, ઉપદેશ આપનાર, સલાહ આપનાર, મંજૂરી આપનાર અને પ્રેરણા આપનાર — હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, શાસ્ત્રજ્ઞ લોકો બધાને સમાન ફળમાં ભાગીદાર માને છે.
વ્રતસત્રતપોદાનૈર્યત્ફલં સમવાપ્યતે । ધર્મોપદેશનેનૈવ તત્સર્વમુપલભ્યતે
વ્રત, યજ્ઞ, તપ અને દાનથી જે ફળ મળે છે, એ બધું માત્ર ધર્મના ઉપદેશથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
તીર્થસ્નાનં તપોયજ્ઞકર્મ યત્કુરુતે મુને । અપિ તત્ફલભાગીસ્યાદ્યઃ પ્રવર્તયિતા ભવેત્
હે મુનિ, જે કોઈ તીર્થસ્નાન, તપ, યજ્ઞ કે શુભ કર્મ કરાવે છે, તે પણ એ ફળમાં ભાગીદાર બને છે.
યદ્યદાચરતિ શ્રેષ્ઠસ્તત્તદેવેતરો જનઃ । સ યત્પ્રમાણં કુરુતે લોકસ્તદનુવર્તતે
શ્રેષ્ઠ માણસ જે કરે છે, બીજાઓ પણ એ જ કરે છે; જેને તે માપદંડ બનાવે છે, જગત પણ એ જ અનુસરે છે.
તદર્હતિ ભવાન્ધર્મમુપદેષ્ટું તદદ્ભુતમ્ । દુર્લ્લભો ગુરુસંબોધો દેશકાલોપપત્તયઃ
આથી, હે મુનિ, તમે અમને એ અદ્ભુત ધર્મ શીખવવા યોગ્ય છો; ગુરુનો સાચો ઉપદેશ, યોગ્ય સમય અને સ્થાન દુર્લભ હોય છે.
ન કેચન તથા ભાવાશ્ચેતઃ શીતલયંતિનઃ । રાજ્યલાભાદયોઽપ્યેતે યથા તવ સમાગમઃ
રાજ્યપ્રાપ્તિ જેવી બીજી કોઈ સિદ્ધિ મનને એટલી શાંતિ આપતી નથી, જેટલી તમારી મુલાકાતથી મળે છે.
સૂત ઉવાચ-। અથ મંદમૃદુસ્મેરસ્ફુરદ્દંતપ્રભાનુગઃ । અંબરીષં પ્રત્યુવાચ નારદો મુનિસત્તમઃ
સૂતજી બોલ્યા: ત્યારબાદ, ધીમા અને મધુર સ્મિત સાથે, ચમકતા દાંતવાળા શ્રેષ્ઠ મુનિ નારદજી એ અંબરીષને ઉત્તર આપ્યો.
નારદ ઉવાચ-। શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ હિતાય જગતસ્તવ । વિધિર્માધવમાસસ્ય યચ્છ્રુતો બ્રહ્મણઃ પુરા
નારદએ કહ્યું: રાજા, હવે તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું તમારા અને સમગ્ર જગતના કલ્યાણ માટે એ વાત કહું છું, જે મેં પહેલાં બ્રહ્માજી પાસેથી માધવ માસના વ્રત વિશે સાંભળેલી છે.
દુર્લ્લભં ભારતે વર્ષે જન્મ તસ્માન્મનુષ્યતા । માનુષ્યે દુર્લ્લભે લોકે સ્વસ્વધર્મપ્રવર્ત્તનમ્
ભારતભૂમિમાં જન્મ લેવો દુર્લભ છે, એટલે માનવ જન્મ ખૂબ જ કિંમતી છે; અને માનવ જીવનમાં પણ, પોતાના ધર્મને પાળવો એ દુનિયામાં બહુ જ મુશ્કેલ છે.
તતોઽપિ ભક્તિર્ભૂપાલ વાસુદેવેઽતિદુર્લ્લભા । તત્રાપિ દુર્લ્લભો માસો માધવો માધવપ્રિયઃ
એથી પણ દુર્લભ છે, રાજા, વાસુદેવ પ્રત્યેની ભક્તિ; અને તેમાં પણ માધવને પ્રિય એવા માધવ માસને પ્રાપ્ત કરવો સૌથી દુર્લભ છે.
તમવાપ્ય તતો માસં સ્નાનદાનજપાદિકમ્ । કુર્વંતિ વિધિના યે તુ ધન્યાસ્તે કૃતિનો નરાઃ
જે મનુષ્યો એ માસ પ્રાપ્ત કરી, નિયમપૂર્વક સ્નાન, દાન, જપ અને અન્ય ધાર્મિક કાર્યો કરે છે, તેઓ ખરેખર ધન્ય અને સફળ માનવ કહેવાય છે.
તેષાં દર્શનમાત્રેણ પાપિનોઽપિ વિકિલ્બિષાઃ । ભવંતિ ભગવદ્ભાવભાવિતા ધર્મકાંક્ષિણઃ
એવા ભક્તજનને માત્ર જોવાથી પણ, મોટા પાપી અને દોષી લોકોના મનમાં ભગવાન પ્રત્યેની ભક્તિ અને ધર્મની ઈચ્છા ઊભી થાય છે.
માધવે માસિ યૈઃ સ્નાતં પ્રાતર્નિયમસંયુતૈઃ । તે કોટિવર્ષપર્યંતં ક્રીડંતે નંદને વને
માધવ માસમાં, જે લોકો નિયમ અને સંયમથી વહેલી સવારે સ્નાન કરે છે, તેઓ કરોડો વર્ષ સુધી નંદનવનમાં આનંદથી વિહાર કરે છે.
યથા ન વારિધિસમો લોકે કોઽપિ જલાશયઃ । તથા માસો ન વૈશાખસદૃશો માધવપ્રિયઃ
જેમ દુનિયામાં દરિયાને બરાબરનું બીજું જળાશય નથી, તેમ માધવનાં પ્રિય એવા વૈશાખ માસ જેવો બીજો કોઈ માસ નથી.
તાવત્પાપાનિ તિષ્ઠંતિ મનુષ્યાણાં કલેવરે । યાવત્કિલમલધ્વંસી માસો નાયાતિ માધવઃ
માણસોના શરીરમાં પાપો ત્યાં સુધી રહે છે, જ્યાં સુધી માધવ માસ, જે બધા દોષોનો નાશ કરે છે, એ આવે નહીં.
અવશિષ્ટદિનાન્યેવ પંચમાસસ્ય તસ્ય વૈ । એકાદશીં સમારભ્ય સર્વમાસસમાનિ વૈ
પાંચમા માસના બાકી રહેલા દિવસો, ખાસ કરીને એકાદશીથી શરૂ કરીને, આખા માસ જેટલા પવિત્ર ગણાય છે.
વૈશાખે પૂજિતો દેવો માધવો મધુહા તુ યૈઃ । નાનોપચારૈ રાજેંદ્ર તૈઃ પ્રાપ્તં જન્મનઃ ફલમ્
રાજા, જે લોકો વૈશાખ માસમાં વિવિધ ઉપચારોથી માધવ દેવની પૂજા કરે છે, તેઓ માનવ જન્મનું સાચું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
કિં કિં ન દુર્લ્લભતરં પ્રાપ્યતે માસિ માધવે । સ્નાનેન પરમેશસ્ય પૂજનેન યથાવિધિ
માધવ માસમાં, યોગ્ય રીતે સ્નાન અને પરમેશ્વરની પૂજા કરીને શું એવું છે કે જે પ્રાપ્ત ન થઈ શકે? બધું જ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
ન દત્તં ન હુતં જપ્તં ન તીર્થે મરણં કૃતમ્ । યૈર્હિ નારાયણો નૈવ ધ્યાતો નિખિલપાપહા
જે લોકોએ સર્વપાપહારી નારાયણનું ધ્યાન કર્યું નથી, એમણે દાન આપ્યું નથી, હવન કર્યું નથી, જપ કર્યું નથી કે તીર્થમાં મૃત્યુ પામ્યું નથી.
તેષાં જન્મ નૃણાં લોકે જ્ઞાતવ્યં નિષ્ફલં નૃપ । દ્રવ્યેષુ વિદ્યમાનેષુ કૃપણો યો ભવેન્નરઃ
રાજા, એવા લોકોનો જન્મ નિષ્ફળ ગણવો જોઈએ—જે પાસે ધન હોય છતાંય દાન ન આપે, તે માનવ ખરેખર કંજુષ કહેવાય.
અદત્વા મ્રિયતે યો હિ તસ્ય દ્રવ્યં નિરર્થકમ્ । તીર્થસ્નાનાદિ તપસા સત્કુલે જન્મ લભ્યતે
જે માણસ દાન આપ્યા વિના મરી જાય છે, તેનું ધન વ્યર્થ છે; સારા કુળમાં જન્મ તો તીર્થસ્નાન અને તપસ્યાથી જ મળે છે.
ન દાનેન વિના ભૂપ કિંચિદપ્યુપતિષ્ઠતિ । વૈશાખસ્નાનમાહાત્મ્યાદપિ પંચદિનાત્મકાત્
રાજા, દાન વિના કશુ મળતું નથી—even વૈશાખ માસમાં પાંચ દિવસ સુધી સ્નાન કર્યાનું ફળ પણ દાન વગર અધૂરૂ છે.
સત્કુલે પ્રાપ્યતે જન્મ વૈભવં વિવિધં તથા । સુપુત્રઃ સુકુલં ભૂપ ધનધાન્યં વરસ્ત્રિયઃ
સારા કુળમાં જન્મ, વિવિધ પ્રકારની સમૃદ્ધિ, સારા પુત્રો, સજ્જન કુટુંબ, ધન-ધાન્ય અને ઉત્તમ પત્ની—all આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે.
સુજન્મમરણં ચાપિ સુભોગાઃ સુખમેવ ચ । સદા દાનેઽધિકા પ્રીતિરૌદાર્યં ધૈર્યમુત્તમમ્
સારા જન્મ અને મૃત્યુ, સુખ-ભોગ, હંમેશા દાનમાં આનંદ, ઉદારતા અને ઉત્તમ ધૈર્ય—all આ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
પ્રસાદાત્તસ્ય દેવસ્ય વિષ્ણોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ । નારાયણસ્ય જાયંતે સિદ્ધયો ભૂપ વાંચ્છિતાઃ
મહાન ભગવાન વિષ્ણુ, નારાયણની કૃપાથી, રાજા, મનગમતી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.