તદ્વદ્દોષવિહીનાત્મા ભવત્યેવ નિરામયઃ । નિરાશો નિશ્ચલો વીરોનમિત્રં ન રિપુસ્તથા
એ જ રીતે, દોષમુક્ત આત્મા સાચે સ્વસ્થ, આશાવિહિન, અડગ, નિર્ભય બને છે, જેને કોઈ મિત્ર કે દુશ્મન નથી.
શોકહર્ષૌ વિષાદશ્ચ ન લોભો મત્સરો ભ્રમઃ । સંભ્રમાલાપમોહૈશ્ચ સુખદુઃખૈર્વિમુચ્યતે
એ દુઃખ-સુખ, આનંદ-શોક, લોભ, ઈર્ષ્યા, ભ્રમ, ગભરાટ, મૂર્ખાઈ અને બધા દુઃખ-સુખથી મુક્ત થાય છે.
વિષયૈશ્ચાપિ સર્વૈશ્ચ ઇંદ્રિયાણાં પ્રમુચ્યતે । તદા સ કેવલજ્ઞાની કૈવલ્યત્વં પ્રજાયતે
એ બધાં વિષયો અને ઇન્દ્રિયોથી પણ મુક્ત થાય છે; પછી શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ બની, મુક્તિની અવસ્થા પામે છે.
જ્વાલાકર્મપ્રસંગેન દીપસ્તૈલં પ્રશોષયેત્ । વર્ત્યાધારેણ રાજેંદ્ર નિર્દ્વન્દ્વો વાયુવર્જિતઃ
હે રાજા, જેમ દીવો પોતાની જ્યોતથી તેલ સુકવી નાખે છે અને વાટનો આધાર લઈને પવનથી અડગ રહે છે,
કજ્જલં વમતે પશ્ચાત્તૈલસ્યાપિ મહામતે । કૃષ્ણા સંદૃશ્યતે રેખા દીપસ્યાગ્રે મહામતે
પછી તે તેલમાંથી કાજળ કાઢે છે; દીવાના ટોચે કાળી રેખા દેખાય છે, હે વિદ્વાન.
સ્વયમાકૃષ્ય તત્તૈલં તેજસા નિર્મલોભવેત્ । કાયે ચાંતઃ સ્થિતસ્તદ્વત્કર્મતૈલં પ્રશોષયેત્
પોતાની જ્યોતિથી તે તેલ ખેંચી લઈ, દીવો શુદ્ધ બને છે; એ જ રીતે, શરીરમાં સ્થિત થયેલો આત્મા કર્મનું તેલ સુકવી નાખે છે.
વિષયાન્કજ્જલં કૃત્વા પ્રત્યક્ષાન્સંપ્રદર્શયેત્ । જ્વાલાવન્નિર્મલો ભૂત્વા સ્વયમેવ પ્રકાશયેત્
વિષયોને કાજળ બનાવી, તે તેમને સ્પષ્ટ દેખાડે છે; જ્યોત જેવી શુદ્ધ બની, પોતે જ પ્રકાશે છે.
ક્રોધલોભાદિભિઃ સંજ્ઞૈર્વાયુભિઃ પરિવર્જિતઃ । નિઃસ્પૃહો નિશ્ચલો ભૂત્વા તેજશ્ચ સ્વયમુજ્જ્વલેત્
ક્રોધ, લોભ વગેરેની પવનથી મુક્ત થઈ, નિરાશા અને અડગ બની, તેની પોતાની જ્યોત તેજથી ઝળહળે છે.
ત્રૈલોક્યં પશ્યતે સર્વં સ્વસ્થાનસ્થં સ્વતેજસા । કેવલજ્ઞાનરૂપોઽયં મયા તે પરિકીર્તિતઃ
પોતાના તેજથી, તે ત્રણેય લોકને તેમનાં સ્થાન પર જોઈ શકે છે; આ શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ અવસ્થા મેં તને સમજાવી છે.
ધ્યાનં ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ દ્વિવિધં તસ્ય ચક્રિણઃ । કેવલજ્ઞાનરૂપેણ દૃશ્યતે પરચક્ષુષા
હું ચક્રધારી ભગવાનનું દ્વિધા ધ્યાન પણ કહું છું; શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપે, તે બીજાના દ્રષ્ટિથી દેખાય છે.
યોગયુક્તા મહાત્માનઃ પરમાર્થપરાયણાઃ । યં ન પશ્યંતિ મુગ્ધાસ્તુ સર્વજ્ઞં સર્વદર્શકમ્
યોગથી યુક્ત, પરમાર્થમાં તલીન મહાન આત્માઓ સર્વજ્ઞ અને સર્વદર્શનવાળા ભગવાનને જુએ છે, પણ મૂઢ લોકો તેમને જોઈ શકતા નથી.
હસ્તપાદવિહીનશ્ચ સર્વત્ર પરિગચ્છતિ । સર્વં ગૃહ્ણાતિ ત્રૈલોક્યં સ્થાવરં જંગમં પુનઃ
હાથ-પગ વગર હોવા છતાં, તે સર્વત્ર જાય છે; ત્રણેય લોક, સ્થાવર અને જંગમ બધું પકડી લે છે.
નાસામુખવિહીનસ્તુ ઘ્રાતિ ભક્ષતિ ભૂપતે । અકર્ણઃ શૃણુતે સર્વં સર્વસાક્ષી જગત્પતિઃ
હે રાજા, નાક અને મોઢા વિના હોવા છતાં, તે સુઘે છે અને ખાય છે; કાન વિના હોવા છતાં, બધું સાંભળે છે—સર્વસાક્ષી જગતના સ્વામી.
અરૂપો રૂપસંબદ્ધઃ પંચવર્ગવશં ગતઃ । સર્વલોકસ્ય યઃ પ્રાણઃ પૂજ્યતે સચરાચરૈઃ
રૂપ વિના હોવા છતાં, તે રૂપોથી જોડાયેલો છે, પાંચ પ્રકારના ભેદોમાં રહે છે; જે સર્વલોકનો પ્રાણ છે, તેને ચાલતા-અચલ બધાં પૂજે છે.
અજિહ્વો વદતે સર્વં વેદશાસ્ત્રાનુગં તથા । અત્વચઃ સ્પર્શમેવાપિ સર્વેષામેવ વિંદતિ
જ્યારે જીભ નથી, ત્યારે પણ તે બધા વેદ અને શાસ્ત્ર પ્રમાણે બોલે છે; જ્યારે ત્વચા નથી, ત્યારે પણ તે બધાની સ્પર્શને અનુભવે છે.
સદાનંદો વિવિક્તાક્ષ એકરૂપો નિરાશ્રયઃ । નિર્ગુણો નિર્મમો વ્યાપી સગુણો નિર્મલોઽનઘઃ
તે સદા આનંદમાં રહે છે, તેની ઇન્દ્રિયો શાંત છે, સ્વરૂપે એક છે, કોઈ આધાર નથી; ગુણરહિત છે, મમત્વથી મુક્ત છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, ગુણયુક્ત પણ છે, શુદ્ધ છે અને પાપરહિત છે.
અવશ્યઃ સર્વવશ્યાત્મા સર્વદઃ સર્વવિત્તમઃ । તસ્ય માતા ન ચૈવાસ્તિ સ વૈ સર્વમયો વિભુઃ
તે સ્વતંત્ર છે, છતાં બધાને વશમાં રાખે છે, બધું આપે છે, બધું જાણે છે; તેને માતા નથી, કારણ કે તે સર્વત્ર વ્યાપક પ્રભુ છે.
એવં સર્વમયં ધ્યાનં યશ્ચ પશ્યત્યનન્યધીઃ । સ યાતિ પરમં સ્થાનમમૂર્ત્તમમૃતોપમમ્
જે કોઈ નિશ્ચળ મનથી આ સર્વવ્યાપક ધ્યાનને જુએ છે, તે સર્વોચ્ચ, નિરૂપમ, અમર અને નિરાકાર અવસ્થાને પામે છે.
દ્વિતીયં તુ પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ મહામતે । મૂર્ત્તાકારં તુ સાકારં નિરાકારં નિરામયમ્
હવે હું બીજું ધ્યાન કહું છું, એ સાંભળો, જ્ઞાની; તે રૂપવાળું છે, આકારવાળું છે, છતાં નિરાકાર અને દુઃખરહિત છે.
બ્રહ્માંડં સર્વમતુલં વાસિતં યસ્ય વાસનાત્ । સ તસ્માદ્વાસુદેવસ્તુ પ્રોચ્યતે નૃપનંદન
જગતનું આખું અનન્ય બ્રહ્માંડ, જેના સુગંધથી વ્યાપક છે, તેથી, રાજાઓના આનંદ, તેને વાસુદેવ કહેવામાં આવે છે.
વર્ષમાણસ્ય મેઘસ્ય યદ્ભાસા તસ્ય તદ્ભવેત્ । સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશં ચતુર્બાહું સુરેશ્વરમ્
જે રીતે વરસતા વાદળની કાંતિ તેના માટે હોય છે, એ જ રીતે તેની તેજસ્વિતા છે; તે સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે, ચાર હાથવાળો છે અને દેવતાઓનો સ્વામી છે.
દક્ષિણે શોભતે શંખો હેમરત્નવિભૂષિતઃ । કૌમોદકી ગદા તસ્ય મહાસુરવિનાશિની
તેના જમણા હાથમાં સોનાં અને રત્નોથી શોભિત શંખ છે; તેની પાસે કૌમોદકી ગદા છે, જે મહા દૈત્યોનો વિનાશ કરે છે.
વામે ચ શોભતે વીર હસ્તે તસ્ય મહાત્મનઃ । મહાપદ્મં સુગંધાઢ્યં તસ્ય દક્ષિણહસ્તગમ્
તે મહાન આત્માવાનના ડાબા હાથમાં મહા કમળ શોભે છે, જે સુગંધથી ભરપૂર છે; તેના જમણા હાથમાં પણ કમળ છે.
શોભમાનં સદૈવાસ્તે સાયુધં કમલશ્રિયમ્ । કંબુગ્રીવં સુવૃત્તાસ્યં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્
હંમેશા તેજસ્વી, શસ્ત્રધારી અને કમળ જેવી સુંદરતા ધરાવનાર છે; તેની ગળા શંખ જેવી છે, ચહેરો સુંદર છે અને આંખો કમળની પાંખડી જેવી છે.
રાજમાનં હૃષીકેશં દશનૈઃ કુંદસંનિભૈઃ । ગુડાકેશસ્ય યસ્યાસ્તે અધરો વિદ્રુમાકૃતિઃ
મહાન અને રાજસી હૃષીકેશ, જેના દાંત કુંદના ફૂલ જેવા છે; ગુડાકેશ, જેના નીચલા હોઠ વિદ્રુમ જેવા છે.
શોભતે પુંડરીકાક્ષઃ કિરીટેનાપિ ભાસ્વતા । વિશાલેનાપિ રૂપેણ કેશવસ્તુ સુવક્ષસા
પુંડરીકાક્ષ તેજસ્વી મુગટથી શોભે છે; કેશવ, વિશાળ રૂપ અને સુંદર છાતીવાળો, તેજ પામે છે.
કૌસ્તુભેનાંકિતેનૈવ રાજમાનો જનાર્દનઃ । સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશ કુંડલાભ્યાં પ્રભાતિ ચ
કૌસ્તુભ મણિથી ચિહ્નિત જનાર્દન રાજસી છે; સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવે છે અને કાનના કુંડળોથી તેજસ્વી લાગે છે.
હરિઃ કેયૂરકંકણૈર્હારૈર્મૌક્તિકૈર્ઋક્ષસન્નિભૈઃ
હરિ હાથમાં કેયૂર, કંકણ, હાર અને મુક્તાની માળાઓથી શોભે છે, જે તારાઓ જેવી લાગે છે.
વપુષા ભ્રાજમાનસ્તુ વિજયો જયતાં વરઃ । ભ્રાજતેસોઽપિ ગોવિંદો હેમવર્ણેન વાસસા
તેનું રૂપ તેજસ્વી છે; વિજય, વિજેતાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તેજ પામે છે. ગોવિંદ પણ સુવર્ણવર્ણના વસ્ત્રોમાં શોભે છે.
મુદ્રિકાભિસ્તુ યુક્તાભિરંગુલીષુ વિરાજતે । સર્વાયુધૈઃ સુસંપૂર્ણૈર્દ્દિવ્યૈરાભરણૈર્હરિઃ
તેની આંગળીઓમાં સુંદર મુદ્રિકા છે; હરિ સર્વ શસ્ત્રો અને દિવ્ય આભૂષણોથી સંપૂર્ણ શોભે છે.