નાન્યત્પશ્યામિ જંતૂનાં પ્રાયશ્ચિત્તં પરં મુને । યદ્ભ્રૂનર્તનવર્તિન્યઃ શ્રૂયંતે સિદ્ધયોઽખિલાઃ
હે મુનિ, જીવો માટે હું બીજું કોઈ શ્રેષ્ઠ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી જોતો, જેનાથી ભ્રૂવિલાસથી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થતી સાંભળાય છે.
કથમારાધ્યતેસોઽયં કેશવઃ ક્લેશનાશનઃ । ઉપાસ્યતે સ ભગવાન્કથં નારાયણો નરૈઃ
એ કેશવ, જે દુઃખનો નાશ કરે છે, તેની આરાધના કેવી રીતે કરવી? ભગવાન નારાયણની મનુષ્યો કેવી રીતે સેવા કરે?
પ્રીતશ્ચ સર્વમેતન્મે હિતાય જગતો વદ । ભક્તિપ્રિયોઽસૌ ભગવાન્કયા ભક્ત્યા પ્રસીદતિ
હું પ્રસન્ન થઈને તને પૂછું છું કે, જગતના કલ્યાણ માટે આ બધું મને કહો. ભક્તિપ્રિય ભગવાન કઈ રીતે ભક્તિથી પ્રસન્ન થાય છે?
કથં તસ્મિન્ભવેદ્ભક્તિઃ સર્વૈરારાધ્યતે કથમ્ । વૈષ્ણવોસિ હરેસ્તસ્ય પ્રિયોઽસિ પરમાર્થવિત્
તે પ્રભુ પ્રત્યે કેવી રીતે ભક્તિ થાય છે અને બધા કેવી રીતે તેમની પૂજા કરે છે? તું હરિનો ભક્ત છે, તેમને પ્રિય છે અને પરમ સત્યને જાણે છે.
તેન ત્વામેવ પૃચ્છામિ બ્રહ્મન્બ્રહ્મવિદુત્તમ । શ્રોતારમથ વક્તારં પ્રષ્ટારં પુરુષં હરેઃ
એટલે, બ્રાહ્મણ, સર્વશ્રેષ્ઠ બ્રહ્મજ્ઞાની, હું તને જ પૂછું છું. તું શ્રોતાપણ છે, વક્તાપણ છે અને હરિનો પ્રશ્ન કરનાર પણ છે.
પ્રશ્નઃ પુનાતિ કૃષ્ણસ્ય તદંઘ્રિસલિલં યથા । દુર્લ્લભો માનુષો દેહો દેહિનાં ક્ષણભંગુરઃ
કૃષ્ણ વિશેનો પ્રશ્ન પણ એવા જ પવિત્ર કરે છે જેમ તેમના પદપદ્મનું જળ કરે છે. માનવ શરીર દુર્લભ છે અને જીવ માટે ક્ષણભંગુર છે.
તત્રાપિ દુર્લ્લભં મન્યે વૈકુંઠપ્રિયદર્શનમ્ । સંસારેસ્મિન્ક્ષણાર્ધોઽપિ સત્સંગઃ શેવધિર્નૃણામ્
તેમાં પણ, વૈકુંઠપ્રિયના દર્શનને હું વધુ દુર્લભ માનું છું. આ સંસારમાં સારા લોકોની થોડી ક્ષણની સંગતિ પણ માણસ માટે ખજાનો છે.
યસ્માદવાપ્યતે સર્વં પુરુષાર્થચતુષ્ટયમ્ । ભગવન્ભવતો યાત્રા સ્વસ્તયે સર્વદેહિનામ્
એ સંગતિથી મનુષ્યના ચારેય પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત થાય છે. હે ભગવન, તારી હાજરી સર્વ જીવો માટે કલ્યાણદાયી છે.
બાલાનાં તુ યથા પિત્રોરુત્તમશ્લોકવર્ત્મનામ્ । ભૂતાનાં દેવચરિતં દુઃખાય ચ સુખાય ચ
જેમ બાળકોએ માતા-પિતાએ ઉત્તમ ભગવાનના માર્ગે ચલાવ્યા હોય છે, તેમ દેવતાઓના કાર્યો જીવોને સુખ અને દુઃખ બંને આપે છે.
સુખાયૈવ હિ સાધૂનાં ત્વાદૃશામચ્યુતાત્મનામ્ । ભજંતિ યે યથા દેવાન્દેવા અપિ તથૈવ તાન્
પણ એવા સારા લોકો માટે, જેમનું મન અચ્યૂતમાં સ્થિર છે, એમાં માત્ર સુખ જ મળે છે. જેમ દેવતાઓની ભક્તિ કરે છે, તેમ દેવતાઓ પણ તેમને પૂજે છે.
છાયેવ કર્મસચિવાઃ સાધવો દીનવત્સલાઃ । તસ્માત્ત્વં ભગવન્મહ્યં વૈષ્ણવં ધર્મમાદિશ
સારા લોકો, દુઃખી પર દયા રાખનારા, સદાય કર્મ સાથે પડછાયાં જેવાં રહે છે. તેથી, હે ભગવન, મને વૈષ્ણવ ધર્મ શીખવ.
યસ્યોપદેશદાનેન લભતે વેદજં ફલમ્ । નારદ ઉવાચ- સાધુ પૃષ્ટં મહીપાલ વિષ્ણુભક્તિમતા ત્વયા
જેના ઉપદેશથી વેદજન્ય ફળ મળે છે. નારદે કહ્યું: હે રાજા, તું વિષ્ણુભક્તિથી ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે.
જાનતા પરમં ધર્મમેકં માધવસેવનમ્ । યસ્મિન્નારાધિતે વિષ્ણૌ વિશ્વમારાધિતં ભવેત્
પરમ ધર્મ એ છે કે માત્ર માધવની સેવા કરવી. જ્યારે વિષ્ણુની પૂજા થાય છે, ત્યારે આખું જગત પૂજાય છે.
તુષ્ટે ચરાચરં તુષ્ટં સર્વદેવમયે હરૌ । યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ મહાપાતકસંહતિઃ
હરિ, જે સર્વ દેવોમાં વ્યાપક છે, તે પ્રસન્ન થાય ત્યારે ચરાચર જગત પ્રસન્ન થાય છે. માત્ર તેમના સ્મરણથી પણ મહાપાપનો નાશ થાય છે.
તત્ક્ષણાન્નાશમાયાતિ સ સેવ્યો હરિરેવ હિ । કોઽનુ રાજન્નિંદ્રિયવાન્મુકુંદચરણાંબુજમ્
એ જ ક્ષણે પાપ નાશ પામે છે; કારણ કે હરિની સેવા કરવી જ યોગ્ય છે. હે રાજા, જેની પાસે ઇન્દ્રિય છે, એવો કોણ મુક્તિદાતા ભગવાનના પદપદ્મની સેવા ન કરે?
ન ભજેત્સર્વતો મૃત્યુરુપાસ્યમૃષિદૈવતૈઃ । શ્રુતોઽનુ પઠિતો ધ્યાત આદૃતશ્ચાનુમોદિતઃ
મૃત્યુ પણ જેમને નજીક આવે છે એવા ઋષિ અને દેવતાઓએ પણ જેમની પૂજા કરવી જોઈએ. સાંભળવાથી, વાંચવાથી, ધ્યાનથી, સન્માનથી કે સ્વીકારવાથી પણ સાચો ધર્મ તરત જ દુષ્ટને પવિત્ર કરી દે છે.
સદ્યઃ પુનાતિ સદ્ધર્મો વીરો વિશ્વદ્રુહોઽપિ હિ । યોયં કારણકાર્યાદિ કારણસ્યાપિ કારણમ્
આ ભગવાન બધા કારણોના કારણ છે, સૃષ્ટિ અને તેના પરિણામના મૂળ છે, અને કારણના પણ કારણ છે.
અનન્યકારણં યોગી જગજ્જીવો જગન્મયઃ । અણુર્બૃહત્કૃશઃ સ્થૂલો નિર્ગુણો ગુણભૃન્મહાન્
તે યોગી એકમાત્ર કારણ છે, જગતનો આત્મા છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે; અત્યંત સૂક્ષ્મ અને વિશાળ, નાનું અને મોટું, ગુણથી રહિત છતાં ગુણધારી અને મહાન છે.
અજો જન્મલયાતીતો ધ્યાતવ્યઃ સ હરિઃ સદા । સમ્યગેતદ્વ્યવસિતં ભવતા પુરુષર્ષભ
જે જન્મ-મરણથી પર છે, એવો હરિ હંમેશા ધ્યાનમાં રાખવાનો છે. હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તારો સંકલ્પ સાચો છે.
યત્પૃચ્છસે ભાગવતાન્ધર્માંસ્ત્વં વિશ્વભાવનાન્ । પ્રસંગેન સતામાત્મમનઃ શ્રુતિ રસાયનાઃ
તું જે ભક્તોના ધર્મ વિશે પૂછે છે, જે વિશ્વને પોષે છે, એ સારા લોકો માટે મન અને હૃદયને આનંદ આપનારા અમૃત સમાન છે.
ભવંતિ કીર્તનીયસ્ય કથાઃ કૃષ્ણસ્ય નિર્મલાઃ । ભાવસાધ્યોહ્યયં દેવઃ સ્વયં જાનાતિ તદ્ભવાન્
કૃષ્ણની કથાઓ, જેનું ગાન કરવું યોગ્ય છે, એ નિર્મળ અને પવિત્ર છે; ભક્તિથી પ્રાપ્ત થતો આ ભગવાન, તમે પોતે જાણો છો.
તથાપિ વક્ષ્યે જગતો હિતાય તવ ગૌરવાત્ । યદાહુઃ પરમં બ્રહ્મ પ્રધાનપુરુષાત્પરમ્
છતાં પણ, જગતના કલ્યાણ માટે અને તમારો માન રાખીને, હું એ પરમ બ્રહ્મનું વર્ણન કરીશ, જે પ્રધાન અને પુરુષથી પણ ઊંચું છે.
યન્માયયા તતં સર્વં સર્વં યચ્છતિ સોઽચ્યુતઃ । પુત્રાન્કલત્રં દીર્ઘાયૂ રાજ્યં સ્વર્ગાપવર્ગકમ્
જેની માયાથી બધું વ્યાપ્ત છે, અને જે બધું આપે છે—અચ્યૂત પુત્રો, પત્ની, દીર્ઘ આયુષ્ય, રાજ્ય, સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપે છે.
સ દદ્યાદીપ્સિતં સર્વં ભક્ત્યા સંપૂજિતોઽજિતઃ । કર્મણા મનસા વાચા તત્પરા યે હિ માનવાઃ
જે મનુષ્યો કર્મ, મન અને વાણીથી સમર્પિત રહી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, એ અજિત ભગવાન તેમને ઇચ્છિત બધું આપે છે.
તેષાં વ્રતાનિ વક્ષ્યામિ પ્રીતયે ભૂપસત્તમ । અહિંસાસત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યમકલ્પતા
હે શ્રેષ્ઠ રાજા, તેમની પ્રસન્નતા માટે હું વ્રતો કહું છું: અહિંસા, સત્ય, ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય અને લોભ ન રાખવો.
એતાનિ માનસાન્યાહુર્વ્રતાનિ હરિતુષ્ટયે । એકભક્તં તથા નક્તમુપવાસમયાચિતમ્
હરિની પ્રસન્નતા માટે મનથી રાખવાના વ્રતો એ છે, અને એ સાથે એકાગ્ર ભક્તિ, રાત્રે ઉપવાસ અને માગીને જ ભોજન લેવું.
ઇત્યેવં કાયિકં પુંસાં વ્રતમુક્તં નરેશ્વર । વેદસ્યાધ્યયનં વિષ્ણોઃ કીર્તનં સત્યભાષણમ્
હે મનુષ્યોના રાજા, આ રીતે શરીરથી રાખવાના વ્રતો જણાવ્યા: વેદનો અભ્યાસ, વિષ્ણુનું ગાન અને સત્ય બોલવું.
અપૈશુન્યમિદં રાજન્વાચિકં વ્રતમુત્તમમ્ । ચક્રાયુધસ્ય નામાનિ સદા સર્વત્ર કીર્તયેત્
હે રાજા, દુષ્પ્રચાર ન કરવો એ શ્રેષ્ઠ વાણીવાળો વ્રત છે; ચક્રધારી ભગવાનના નામો હંમેશા અને સર્વત્ર ગાવાં જોઈએ.
નાશૌચં કીર્તને તસ્ય સ પવિત્રકરો યતઃ । વર્ણાશ્રમાચારવતા પુરુષેણ પરઃ પુમાન્
તેમના કીર્તનમાં ક્યારેય અશુદ્ધિ નથી, કારણ કે તેઓ પવિત્રતા આપનાર છે; જે પુરુષ વર્ણ અને આશ્રમના આચરણને પાળે છે, તે પરમ પુરુષની પૂજા કરે છે.
વિષ્ણુરારાધ્યતે પંથા નાન્યઃ સંતોષકારણમ્ । પતિપ્રિયહિતાભિશ્ચ મનોવાક્કાયસંયમૈઃ
વિષ્ણુની પૂજા આ માર્ગથી થાય છે; બીજું કોઈ સંતોષનું કારણ નથી. સ્ત્રીઓ મન, વાણી અને શરીરથી સંયમ રાખીને પતિના હિત અને પ્રસન્નતા માટે વર્તે છે.