ઇત્થં કલ્પતરોર્મૂલે રત્નસિંહાસનોપરિ । વૃંદારણ્યે સ્મરેત્કૃષ્ણં સંસ્થિતં પ્રિયયા સહ
એ રીતે, ઈચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષની જડ પાસે, રત્નોથી શણગારેલી સિંહાસન પર, વૃંદાવનના વનમાં, કૃષ્ણને પોતાની પ્રિય સાથે ઊભા છે એ રીતે ધ્યાન કરવું જોઈએ.
વામપાર્શ્વે સ્થિતાં તસ્ય રાધિકાં ચ સ્મરેત્તતઃ । નીલચોલકસંવીતાં તપ્તહેમસમપ્રભામ્
પછી, કૃષ્ણના ડાબા બાજુએ ઊભેલી રાધિકાનું સ્મરણ કરવું, જે નીલ રંગની ચોળી પહેરી છે અને પિગળેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી છે.
પટ્ટાંચલેનાવૃતાર્દ્ધ સુસ્મેરાનનપંકજામ્ । કાંતવક્ત્રે ન્યસ્તનેત્રાં ચકોરી ચંચલેક્ષણામ્
રાધિકા પોતાના શરીરનો અડધો ભાગ રેશમી પાટા વડે ઢાંકી, કમળ જેવા મુખ પર મૃદુ સ્મિત છે, આંખો પોતાના પ્રિયના ચહેરા પર ટકાવેલી છે, અને ચકોર પક્ષીની જેમ ચંચળ છે.
અંગુષ્ઠતર્જનીભ્યાં ચ નિજકાંતમુખાંબુજે । અર્પયંતીં પૂગફલં પર્ણચૂર્ણસમન્વિતમ્
રાધિકા અંગૂઠા અને તर्जનીથી પોતાના પ્રિયને પાનના પાવડર સાથે મિશ્રિત સુપારીનું ફળ અર્પણ કરે છે.
મુક્તાહારસ્ફુરચ્ચારુ પીનોન્નતપયોધરામ્ । ક્ષીણમધ્યાં પૃથુશ્રોણીં કિંકિણીજાલમંડિતામ્
રાધિકા સુંદર ઝિલમિલતા મુક્તાની હાર પહેરી છે, ઉંચા અને ભરેલા સ્તન, પાતળી કમર, પહોળા કટિ, અને ઝણઝણતાં ઘૂંઘરૂથી શણગારેલી છે.
રત્નતાટંકકેયૂરમુદ્રા વલયધારિણીમ્ । રણત્કટકમંજીર રત્નપાદાંગુલીયકામ્
રાધિકા રત્નોથી બનેલા તાટાંકા, કયૂર, મુદ્રા અને વલય પહેરી છે, ઘૂંઘરૂ અને પાયલ ઝણઝણતાં છે, અને પગની આંગળીમાં રત્નોથી શણગારેલા અંગૂઠી છે.
લાવણ્યસારમુગ્ધાંગીં સર્વાવયવસુંદરીમ્ । આનંદરસસંમગ્નાં પ્રસન્નાં નવયૌવનામ્
રાધિકાનું શરીર સૌંદર્યનું સાર છે, દરેક અંગમાં મોહકતા છે, આનંદના રસમાં તણાઈ ગયેલી, પ્રસન્ન અને નવયૌવનથી ભરપૂર છે.
સખ્યશ્ચ તસ્યા વિપ્રેંદ્ર તત્સમાનવયોગુણાઃ । તત્સેવનપરાભાવ્યાશ્ચામરવ્યજનાદિભિઃ
એ બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ, રાધિકાની સખીઓ પણ સમાન વય અને ગુણવાળી છે, તેની સેવા માટે સમર્પિત છે, ચામર, પંખા અને અન્ય વસ્તુઓ હાથમાં ધરેલી છે.
અથ તુભ્યં પ્રવક્ષ્યામિ મંત્રાર્થં શૃણુ નારદ । બહિરંગૈઃ પ્રપંચસ્ય સ્વાંશૈર્માયાદિ શક્તિભિઃ
હવે હું તને મંત્રનો અર્થ સમજાવું છું, સાંભળો નારદ. તેની બાહ્ય શક્તિઓથી, માયા વગેરે દ્વારા, જગત પ્રગટ થાય છે.
અંતરંગૈસ્તથા નિત્યવિભૂતૈસ્તૈશ્ચિદાદિભિઃ । ગોપનાદુચ્યતે ગોપી રાધિકા કૃષ્ણવલ્લભા । દેવી કૃષ્ણમયી પ્રોક્તા રાધિકા પરદેવતા
અને તેના આંતરિક, નિત્ય ગુણો દ્વારા, જેમ કે ચેતનતા, તે ગોપી, રાધિકા, કૃષ્ણની પ્રિય તરીકે ઓળખાય છે. દેવીએ કૃષ્ણથી પરિપૂર્ણ છે; રાધિકા પરમદેવતા છે.
સર્વલક્ષ્મીસ્વરૂપા સા કૃષ્ણાહ્લાદસ્વરૂપિણી । તતઃ સા પ્રોચ્યતે વિપ્ર હ્લાદિનીતિ મનીષિભિઃ
રાધિકા સર્વ લક્ષ્મીનો સ્વરૂપ છે, કૃષ્ણના આનંદનું સ્વરૂપ છે. તેથી, બ્રાહ્મણ, વિદ્વાન લોકો તેને હ્લાદિની કહે છે.
તત્કલાકોટિકોટ્યંશ દુર્ગાદ્યાસ્ત્રિગુણાત્મિકાઃ । સા તુ સાક્ષાન્મહાલક્ષ્મીઃ કૃષ્ણો નારાયણઃ પ્રભુઃ
તેમાંથી અસંખ્ય અંશો, જેમ કે દુર્ગા અને અન્ય, ત્રણ ગુણોથી બનેલા છે. તે પોતે મહાલક્ષ્મી છે, અને કૃષ્ણ નારાયણ છે, પ્રભુ છે.
નૈતયોર્વિદ્યતે ભેદઃ સ્વલ્પોઽપિ મુનિસત્તમ । ઇયં દુર્ગા હરી રુદ્રઃ કૃષ્ણઃ શક્ર ઇયં શચી
મુનિ શ્રેષ્ઠ, આ બંનેમાં જરા પણ ભેદ નથી. એ દુર્ગા, હરિ, રુદ્ર છે; કૃષ્ણ ઇન્દ્ર છે, એ શચી છે.
સાવિત્રીયં હરિર્બ્રહ્મા ધૂમોર્ણાસૌ યમો હરિઃ । બહુના કિં મુનિશ્રેષ્ઠ વિના તાભ્યાં ન કિંચન
એ સાવિત્રી છે, હરિ બ્રહ્મા છે; એ ધૂમોર્ણા છે, યમ હરિ છે. વધુ શું કહેવું, મુનિ શ્રેષ્ઠ, આ બંને સિવાય કશું નથી.
ચિદચિલ્લક્ષણં સર્વં રાધાકૃષ્ણમયં જગત્ । ઇત્થં સર્વં તયોરેવ વિભૂતિં વિદ્ધિ નારદ
જગતના તમામ ચેતન અને અચેતન તત્વો રાધા-કૃષ્ણથી પરિપૂર્ણ છે. એ રીતે, નારદ, સર્વ વિભૂતિઓ એમના જ છે.
ન શક્યતે મયા વક્તું વર્ષકોટિશતૈરપિ । ત્રૈલોક્યે પૃથિવી માન્યા જંબૂદ્વીપં તતોવરમ્
હું તેને લાખો વર્ષોમાં પણ વર્ણવી શકતો નથી. ત્રણ લોકમાં પૃથ્વી વિશિષ્ટ છે, અને જંબુદ્વીપ તેમાં શ્રેષ્ઠ છે.
તત્રાપિ ભારતં વર્ષં તત્રાપિ મથુરાપુરી । તત્ર વૃંદાવનં નામ તત્ર ગોપીકદંબકમ્
તેમાં ભારતવર્ષ છે, તેમાં મથુરા શહેર છે. ત્યાં વૃંદાવન છે, અને ત્યાં ગોપીઓનો સમૂહ છે.
તત્ર રાધાસખીવર્ગસ્તત્રાપિ રાધિકા વરા । સાંનિધ્યાધિક્યતસ્તસ્યા આધિક્યં સ્યાદ્યથોત્તરમ્
તેમાં રાધાની સખીઓનો વર્ગ છે, અને તેમાં રાધિકા શ્રેષ્ઠ છે. તેની ઉપસ્થિતિની વિશિષ્ટતાથી, તેની મહાનતા સતત વધતી જાય છે.
પૃથિવી પ્રભૃતીનાં તુ નાન્યત્કિંચિદિહોદિતમ્ । સૈષા હિ રાધિકા ગોપી જનસ્તસ્યાઃ સખીગણઃ
પૃથ્વીથી શરૂ થતી બધી વસ્તુઓમાં, અહીં બીજું કંઈ કહેવામાં આવ્યું નથી; કારણ કે એ રાધિકા ગોપી છે, અને એની સખીઓ એના મિત્રોની ટોળકી છે.
તસ્યાઃ સખીસમૂહસ્ય વલ્લભૌ પ્રાણનાયકૌ । રાધાકૃષ્ણૌ તયોઃ પાદાઃ શરણં સ્યાદિહાશ્રયે
એ સખી સમૂહના સૌથી પ્રિય નેતા રાધા અને કૃષ્ણ છે; હું અહીં એમના પગને આશ્રય માનું છું.
પ્રપદ્યે ગતવાનસ્મિ જીવોઽહં ભૃશદુઃખિતઃ । સોઽહં યઃ શરણં પ્રાપ્તો મમ તસ્ય યદસ્તિ ચ
હું શરણાગત થઈ આવ્યો છું; હું જીવ છું, ખૂબ દુઃખી છું; જે કોઈ શરણમાં આવે છે, મારી પાસે જે કંઈ છે, એ બધું એના માટે છે.
સર્વં તાભ્યાં તદર્થં હિ તદ્ભોગ્યં ન હ્યહં મમ । ઇત્યસૌ કથિતો વિપ્ર મંત્રસ્યાર્થઃ સમાસતઃ
બધું એ બંને માટે, એમના સુખ માટે છે; એનો આનંદ એ બંને જ માણે, હું માટે નથી કે માત્ર મારા માટે નથી. હે બ્રાહ્મણ, આ રીતે મંત્રનો અર્થ સંક્ષિપ્તમાં કહ્યો છે.
યુગલાર્થસ્તથા ન્યાસઃ પ્રપત્તિઃ શરણાગતિઃ । આત્માર્પણમિમે પંચ પર્યાયાસ્તે મયોદિતાઃ
યુગલ માટે સમર્પણ, શરણાગતિ, આશ્રય, આત્માર્પણ—આ પાંચ અર્થો મેં અહીં કહ્યા છે.
અયમેવ ચિંતનીયો દિવાનક્તમતંદ્રિતૈઃ
આ જ વાત દિવસ-રાત, થાક્યા વિના, વિચારવી જોઈએ.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૃંદાવનમાહાત્મ્યે એકાશીતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં, વૃંદાવન મહાત્મ્યમાં એકેંસીટમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
શિવ ઉવાચ- અથ દીક્ષાવિધિં વક્ષ્યે શૃણુ નારદ તત્ત્વતઃ । શ્રવણાદેવ મુચ્યેત વિના તસ્ય વિધાનતઃ
શિવ બોલ્યા: હવે હું દીક્ષા વિધિ સમજાવું છું; હે નારદ, તું સાચા અર્થમાં સાંભળ. માત્ર સાંભળવાથી જ, વિધિ કર્યા વિના, મુક્તિ મળે છે.
આવિરંચ્યાજ્જગત્સર્વં વિજ્ઞાય નશ્વરં બુધઃ । આધ્યાત્મિકાદિ ત્રિવિધ દુઃખમેવાનુભૂય ચ
બ્રહ્માથી શરૂ થયેલ આખું જગત નાશવાન છે એવું સમજીને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ આત્મિક અને અન્ય ત્રણ પ્રકારના દુઃખ અનુભવે છે.
અનિત્યત્વાચ્ચ સર્વેષાં સુખાનાં મુનિસત્તમ । દુઃખપક્ષે વિનિક્ષિપ્ય તાનિ તેભ્યો વિવર્જિતઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, બધી સુખ વસ્તુઓ અસ્થાયી છે, એ સમજીને, એ દુઃખના ભાગમાં મૂકી દે છે અને એમાંથી મુક્ત રહે છે.
વિરજ્ય સંસૃતેર્હાનૌ સાધનાનિ વિચિંતયેત્ । અનુત્તમસુખસ્યાપિ સંપ્રાપ્તૌ ભૃશનિર્વૃતઃ
સંસારથી વિમુખ થઈ, એના અંત માટે સાધન વિચારે; સર્વોચ્ચ સુખ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે પણ, એમાં ઊંડો સંતોષ રહે છે.
નરાણાં દુષ્કરત્વં હિ વિજ્ઞાય ચ મહામતિઃ । ભૃશમાર્ત્તસ્તતો વિપ્ર માં ગુરું શરણં વ્રજેત્
માણસ માટે એ દુઃખદ છે એવું સમજીને, બુદ્ધિમાન, ખૂબ પીડિત થઈ, હે બ્રાહ્મણ, મને, ગુરુને, આશ્રય લેવા આવે છે.