વક્ષ્યામિ યુગલં તુભ્યં કૃષ્ણમંત્રમનુત્તમમ્ । મંત્રચિંતામણિર્નામ યુગલં દ્વયમેવ ચ
હું તને બે ભાગવાળો શ્રેષ્ઠ કૃષ્ણમંત્ર કહું છું; ઈચ્છા પૂર્ણ કરનાર મંત્રને 'યુગલ' કહેવાય છે, એ બે ભાગથી બનેલો છે.
પર્યાયા અસ્ય મંત્રસ્ય તથા પંચપદીતિ ચ । ગોપીજનપદં વલ્લભાં તં તુ ચરણાનિતિ
આ મંત્રના અન્ય નામો છે: પાંચ શબ્દોનો મંત્ર, ગોપીજનપદ, વલ્લભા અને ચરણાની.
શરણં ચ પ્રપદ્યે ચ એષ પંચપદાત્મકઃ । મંત્રચિંતામણિઃ પ્રોક્તઃ ષોડશાર્ણો મહામનુઃ
'શરણમાં છું, શરણમાં આવું છું' — આ પાંચ શબ્દોનું સ્વરૂપ છે; ઈચ્છા પૂર્ણ કરનાર મંત્રને સોળ અક્ષરોનો મહામંત્ર કહેવાય છે.
નમો ગોપીજનેત્યુક્ત્વા વલ્લભાભ્યાં વદેત્તતઃ । પદદ્વયાત્મકો મંત્રો દશાર્ણઃ ખલુ કથ્યતે
'ગોપીજનને નમસ્કાર' કહીને, પછી 'વલ્લભા' કહેવું જોઈએ; બે શબ્દોનો મંત્ર દસ અક્ષરોનો મંત્ર કહેવાય છે.
એતાં પંચપદીં જપ્ત્વા શ્રદ્ધયાશ્રદ્ધયા સકૃત્ । કૃષ્ણપ્રિયાણાં સાન્નિધ્યં ગચ્છત્યેવ ન સંશયઃ
આ પાંચ શબ્દોનો મંત્ર શ્રદ્ધા સાથે કે શ્રદ્ધા વગર, માત્ર એકવાર જપવાથી, કૃષ્ણના પ્રિય લોકોની હાજરી મળે છે — એમાં કોઈ શંકા નથી.
ન પુરશ્ચરણપ્રેક્ષા નાસ્ય ન્યાસવિધિક્રમઃ । ન દેશકાલનિયમો નારિમિત્રાદિશોધનમ્
આ માટે કોઈ વિધિ-પૂર્વ તૈયારી, કોઈ સ્થાપન વિધિ, કોઈ સ્થાન કે સમયની બાંધછોડ, કે કોઈ પવિત્રતા માટે પાણી કે મિત્રોની જરૂર નથી.
સર્વેઽધિકારિણશ્ચાત્ર ચંડાલાંતા મુનીશ્વર । સ્ત્રિયઃ શૂદ્રાદયશ્ચાપિ જડમૂકાદિ પંગવઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, અહીં બધા અધિકારી છે — ચંડાળ સુધી, સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો, મૂર્ખ, મૌન અને લંગડા પણ.
અન્યે હૂણાઃ કિરાતાશ્ચ પુલિંદાઃ પુષ્કસાસ્તથા । આભીરાય વનાઃ કંકાઃ ખસાદ્યાઃ પાપયોનયઃ
અન્ય લોકો જેમ કે હૂણ, કિરાત, પુલીંદ, પુષ્કસ, આભીર, જંગલવાસી, કંક, ખસ અને પાપી જન્મના લોકો પણ.
દંભાહંકારપરમાઃ પાપાઃ પૈશુન્યતત્પરાઃ । ગોબ્રાહ્મણાદિ હંતારો મહોપપાતકાન્વિતાઃ
જેમાં દંભ અને અહંકાર ભરપૂર છે, પાપી છે, નિંદા કરવા ઉત્સુક છે, ગાય અને બ્રાહ્મણના હત્યા કરે છે, અને મોટા પાપમાં ફસાયેલા છે.
જ્ઞાનવૈરાગ્યરહિતાઃ શ્રવણાદિવિવર્જિતાઃ । એતે ચાન્યે ચ સર્વે સ્યુર્મનોરસ્યાધિકારિણઃ
જેઓ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી વિહોણા છે, શ્રવણ વગેરે સાધનોથી દૂર છે, અને અન્ય બધા — એ મંત્રના અધિકારી છે.
યદિ ભક્તિર્ભવેદેષાં કૃષ્ણે સર્વેશ્વરેશ્વરે । તદાધિકારિણઃ સર્વે નાન્યથા મુનિસત્તમ
જો એમને સર્વેશ્વર કૃષ્ણમાં ભક્તિ હોય, તો બધા અધિકારી છે; નહીં તો, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, અધિકારી નથી.
યાજ્ઞિકો દાનનિરતઃ સર્વતંત્રોપસેવકઃ । સત્યવાદી યતિર્વાપિ વેદવેદાંગપારગઃ
યજ્ઞ કરનાર, દાનમાં રત, બધા તંત્રોની સેવા કરનાર, સત્ય બોલનાર, યતિ, કે જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત છે.
બ્રહ્મનિષ્ઠઃ કુલીનો વા તપસ્વી વ્રતતત્પરઃ । અત્રાધિકારી ન ભવેત્કૃષ્ણભક્તિવિવર્જિતઃ
બ્રહ્મમાં સ્થિર રહેનારો, શ્રેષ્ઠ કુળમાં જન્મેલો, તપસ્વી કે વ્રતનું પાલન કરનાર—even આવા માણસને પણ કૃષ્ણભક્તિ વગર અહીં અધિકાર મળતો નથી.
તસ્માદકૃષ્ણભક્તાય કૃતઘ્નાય ન માનિને । ન ચ શ્રદ્ધાવિહીનાય વક્તવ્યં નાસ્તિકાય ચ
અત્યારે, જે કૃષ્ણભક્તિથી વિહોણો છે, કૃતઘ્ન છે, અહંકારથી ભરેલો છે, શ્રદ્ધા નથી અને નાસ્તિક છે—એવા કોઈને આ કહેવું નહીં.
ન ચાશુશ્રૂષવે વાચ્યં નાસંવત્સરસેવિને । શ્રીકૃષ્ણેઽનન્યભક્તાય દંભલોભવિવર્જિને
જે સાંભળતું નથી, કે વર્ષભર સેવા નથી કરતો, તેને પણ આ કહેવું નહીં; પણ શ્રીકૃષ્ણમાં અનન્ય ભક્તિ ધરાવનાર, દંભ અને લોભથી રહિત વ્યક્તિને જ કહો.
કામક્રોધવિમુક્તાય દેયમેતત્પ્રયત્નતઃ । ઋષિશ્ચૈવાહમેતસ્ય ગાયત્રીછંદ ઉચ્યતે
કામ અને ક્રોધથી મુક્ત થયેલા વ્યક્તિને આ ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક આપવું; આ માટે હું ઋષિ છું અને ગાયત્રી છંદ છે.
દેવતા બલ્લવીકાંતો મંત્રસ્ય પરિકીર્તિતઃ । સપ્રિયસ્ય હરેર્દાસ્યે વિનિયોગ ઉદાહૃતઃ
મંત્રની દેવતા ગોપીઓના પ્રિય છે; અને હરીના પ્રિય સાથે મળીને હરીની સેવા માટે તેનો ઉપયોગ કહેવામાં આવ્યો છે.
આચક્રાદ્યૈસ્તથા મંત્રૈઃ પંચાંગાનિ પ્રકલ્પયેત્ । અથવાપિ સ્વબીજેન કરાંગન્યાસકૌ ચરેત્
નક્કી કરેલા મંત્રોથી પાંચ અંગો સ્થાપિત કરવા જોઈએ; અથવા પોતાના બીજાક્ષરથી હાથ અને શરીર પર ન્યાસ કરવો.
મંત્રસ્ય પ્રથમો વર્ણો બિંદુના મૂર્ધ્નિભૂષિતઃ । ગમિત્યેવં ભવેદ્બીજં નમઃ શક્તિરિહોદિતા
મંત્રનો પહેલો અક્ષર, માથા પર બિંદુથી શોભિત, એ બીજ છે; 'નમઃ' અહીં શક્તિ તરીકે જણાવવામાં આવ્યું છે.
અંતિમાર્ણૈર્દશાંગાનિ તૈરેવ ચ તથાર્ચનમ્ । ગંધપુષ્પાદિભિસ્તચ્ચ જલૈરેવાપ્યસંભવે
છેલ્લા અક્ષરો વડે દસ અંગો અને પૂજન થાય છે; જો તે ઉપલબ્ધ ન હોય, તો સુગંધિત ફૂલો અને પાણીથી પણ કરી શકાય છે.
ન્યાસપૂર્વવિધાનેન કર્તવ્યં હરિતુષ્ટયે । અતએવાસ્ય મંત્રસ્ય ન્યાસાદ્યન્યે વદંતિ ચ
ન્યાસપૂર્વક વિધિ પ્રમાણે હરીની પ્રસન્નતા માટે કરવું; તેથી આ મંત્ર માટે ન્યાસ વિશે અન્ય લોકો પણ કહે છે.
સકૃદુચ્ચારણાદેવ કૃતકૃત્યત્વદાયિનઃ । તથાપિ દશધા નિત્યં જપાદ્યર્થં પ્રવિન્યસેત્
એક વખત ઉચ્ચારણથી જ કાર્યસિદ્ધિ મળે છે; છતાં, જપ અને સંબંધિત વિધિ માટે હંમેશા દસ વખત ગોઠવવું જોઈએ.
અથ ધ્યાનં પ્રવક્ષ્યામિ મંત્રસ્યાસ્ય દ્વિજોત્તમ । પીતાંબરં ઘનશ્યામં દ્વિભુજં વનમાલિનમ્
હવે હું આ મંત્રનું ધ્યાન વર્ણવું છું, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ: પીળા વસ્ત્રમાં, મેઘ જેવી શ્યામ, બે હાથવાળો, વનમાલા પહેરેલો.
બર્હિબર્હકૃતોત્તંસં શશિકોટિનિભાનનમ્ । ઘૂર્ણાયમાનનયનં કર્ણિકારાવતંસિનમ્
મોરપાંખથી બનેલી મુકુટ પહેરેલી, ચાંદની જેવી ચમકતી ચહેરા, ઘૂમતા નેત્ર, કર્ણિકાર ફૂલ કાન પર શોભે છે.
અભિતશ્ચંદનેનાથ મધ્યે કુંકુમબિંદુના । રચિતં તિલકં ભાલે બિભ્રતં મંડલાકૃતિમ્
સાંદલથી ચહેરા ચમકાવેલો, ભાળ પર મધ્યમાં કુંકુમના બિંદુથી તિલક, ગોળ આકારનું ચિહ્ન ધરાવતો.
તરુણાદિત્યસંકાશં કુંડલાભ્યાં વિરાજિતમ્ । ઘર્મામ્બુકણિકારાજદ્દર્પણાભકપોલકમ્
ઉગતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, કુંડલોથી શોભિત, ઘર્મ અને પાણીની બિંદુઓથી કપોળો દર્પણ જેવી ચમકતા.
પ્રિયાસ્ય ન્યસ્તનયનં લીલાપાંગોન્નતભ્રુવમ્ । અગ્રભાગન્યસ્તમુક્તા વિસ્ફુરત્પ્રોચ્ચનાસિકમ્
પ્રિયાને જોઈને આંખો સ્થિર, રમતમાં ઊંચી ભ્રૂ, આગળ મુક્તા શોભે છે, તેજસ્વી અને ઊંચી નાક.
દશનજ્યોત્સ્નયા રાજત્પક્વબિંબફલાધરમ્ । કેયૂરાંગદસદ્રત્નમુદ્રિકાભિર્લસત્કરમ્
પક્વ બિંબ ફળ જેવી લાલ ઓઠ, દાંતની ચાંદનીથી ચમકતા, હાથમાં કયૂર, અંગદ, રત્ન અને મુદ્રિકાથી શોભા પામેલા.
બિભ્રતં મુરલદ્યં વામે પાણૌ પદ્મં તથૈવ ચ । કાંચીદામસ્ફુરન્મધ્યં નૂપુરાભ્યાં લસત્પદમ્
ડાબા હાથમાં વાંસળી અને કમળ ધરાવતો, કમર પર ઝગમગતી કાંસી, પગ પર નૂપુરથી શોભિત.
રતિકેલિરસાવેશ ચપલં ચપલેક્ષણમ્ । હસંતં પ્રિયયા સાર્દ્ધં હાસયંતં ચ તાં મુહુઃ
રમણીઓની રમતમાં મગ્ન, ચંચળ અને રમતી આંખો, પ્રિય સાથે હસતો, વારંવાર તેને હસાવે છે.