ગુરોઃ શિષ્યસ્ય મંત્રસ્ય વિધાનં લક્ષણં પૃથક્ । વદાસ્માકં મહાભાગ ત્વં હિ નઃ પરમઃ સુહૃત્
હે મહાભાગ્યશાળી, ગુરુ, શિષ્ય અને મંત્રની અલગ અલગ રીત અને લક્ષણ અમને કહો; કેમ કે તું અમારો સર્વોચ્ચ મિત્ર છે.
સૂત ઉવાચ- એકદા યમુનાતીરે સમાસીનં જગદ્ગુરુમ્ । નારદઃ પ્રણિપત્યાહ દેવદેવં સદાશિવમ્
સૂત બોલ્યા: એક વખત યમુનાના કિનારે જગતના ગુરુ દેવદેવ સદાશિવ બેઠા હતા, ત્યારે નારદે નમન કરીને તેમને કહ્યું.
નારદ ઉવાચ- દેવદેવ મહાદેવ સર્વજ્ઞ જગદીશ્વર । ભગવદ્ધર્મતત્ત્વજ્ઞ કૃષ્ણમંત્રવિદાં વર
નારદે કહ્યું: હે દેવદેવ, હે મહાદેવ, હે સર્વજ્ઞ, હે જગતના ઈશ્વર, હે ભગવાનના ધર્મના તત્વને જાણનાર, કૃષ્ણમંત્રના જ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ,
કૃષ્ણમંત્રા મયા લબ્ધાસ્ત્વત્તો યે ચ પિતુઃ પરે । તે સર્વે સાધિતાસ્તત્વાન્મંત્રરાજાદયો મયા
કૃષ્ણમંત્રો મેં તારી પાસેથી અને પિતાથી તથા અન્યથી મેળવ્યા છે; એ બધા, મંત્રરાજ સહિત, મેં તત્વ પ્રમાણે સિદ્ધ કર્યા છે.
બહુવર્ષસહસ્રૈસ્તુ શાકમૂલફલાશિના । શુષ્કપર્ણાંબુવાય્વાદિ ભોજિના ચ નિરાશિના
અગણિત વર્ષો સુધી શાકભાજી, મૂળ અને ફળ ખાઈને, સૂકાં પાંદડાં, પાણી, હવા અને આવા અન્ય વસ્તુઓથી જીવન ગુજાર્યું, અને આશા વગર જીવ્યા.
સ્ત્રીણાં સંદર્શનાલાપવર્જિના ભૂમિશાયિના । કામાદિષડ્ગુણં જિત્વા બાહ્યેંદ્રિયનિયમ્યતા
સ્ત્રીઓના દર્શન અને વાતચીતથી દૂર રહીને, જમીન પર સુઈને, કામ વગેરે છ ગુણોને જીતીને, બહારના ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરીને જીવ્યા.
એવંકૃતેઽપિ નૈવાત્મા સંતુષ્ટો મમ શંકર । તદ્બ્રૂહિ યત્પ્રસિધ્યેત સંસ્કારાદ્યૈર્વિના પ્રભો
આ બધું કર્યા પછી પણ, હે શંકર, મારું મન સંતોષ પામતું નથી; તેથી, હે પ્રભુ, એ કહો જે વિધિ-વિધાન વગર સફળ થાય.
સકૃદુચ્ચારણાદેવ દદાતિ ફલમુત્તમમ્ । યદિ યોગ્યોઽસ્મિ દેવેશ તદા મે કૃપયા વદ
માત્ર એકવાર ઉચ્ચારવાથી એ શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે; જો હું યોગ્ય છું, હે દેવોના દેવ, તો કૃપા કરીને મને કહો.
શિવ ઉવાચ- સાધુ પૃષ્ટં મહાભાગ ત્વયા લોકહિતૈષિણા । સુગોપ્યમપિ વક્ષ્યામિ મંત્રચિંતામણિં તવ
શિવે કહ્યું: હે મહાન, તું લોકહિત માટે સારો પ્રશ્ન કર્યો છે; ખૂબ ગુપ્ત હોવા છતાં, હું તને ઈચ્છા પૂર્ણ કરનાર મંત્ર કહું છું.
રહસ્યાનાં રહસ્યં યદ્ગુહ્યાનાં ગુહ્યમુત્તમમ્ । ન મયા કથિતં દેવ્યૈ નાગ્રજેભ્યઃ પુરા તવ
આ એ ગુપ્તમાં પણ સૌથી ગુપ્ત છે, સર્વ શ્રેષ્ઠ રહસ્ય છે; મેં આ પહેલા દેવીને કે પ્રાચીન ઋષિઓને પણ કહ્યું નથી.
વક્ષ્યામિ યુગલં તુભ્યં કૃષ્ણમંત્રમનુત્તમમ્ । મંત્રચિંતામણિર્નામ યુગલં દ્વયમેવ ચ
હું તને બે ભાગવાળો શ્રેષ્ઠ કૃષ્ણમંત્ર કહું છું; ઈચ્છા પૂર્ણ કરનાર મંત્રને 'યુગલ' કહેવાય છે, એ બે ભાગથી બનેલો છે.
પર્યાયા અસ્ય મંત્રસ્ય તથા પંચપદીતિ ચ । ગોપીજનપદં વલ્લભાં તં તુ ચરણાનિતિ
આ મંત્રના અન્ય નામો છે: પાંચ શબ્દોનો મંત્ર, ગોપીજનપદ, વલ્લભા અને ચરણાની.
શરણં ચ પ્રપદ્યે ચ એષ પંચપદાત્મકઃ । મંત્રચિંતામણિઃ પ્રોક્તઃ ષોડશાર્ણો મહામનુઃ
'શરણમાં છું, શરણમાં આવું છું' — આ પાંચ શબ્દોનું સ્વરૂપ છે; ઈચ્છા પૂર્ણ કરનાર મંત્રને સોળ અક્ષરોનો મહામંત્ર કહેવાય છે.
નમો ગોપીજનેત્યુક્ત્વા વલ્લભાભ્યાં વદેત્તતઃ । પદદ્વયાત્મકો મંત્રો દશાર્ણઃ ખલુ કથ્યતે
'ગોપીજનને નમસ્કાર' કહીને, પછી 'વલ્લભા' કહેવું જોઈએ; બે શબ્દોનો મંત્ર દસ અક્ષરોનો મંત્ર કહેવાય છે.
એતાં પંચપદીં જપ્ત્વા શ્રદ્ધયાશ્રદ્ધયા સકૃત્ । કૃષ્ણપ્રિયાણાં સાન્નિધ્યં ગચ્છત્યેવ ન સંશયઃ
આ પાંચ શબ્દોનો મંત્ર શ્રદ્ધા સાથે કે શ્રદ્ધા વગર, માત્ર એકવાર જપવાથી, કૃષ્ણના પ્રિય લોકોની હાજરી મળે છે — એમાં કોઈ શંકા નથી.
ન પુરશ્ચરણપ્રેક્ષા નાસ્ય ન્યાસવિધિક્રમઃ । ન દેશકાલનિયમો નારિમિત્રાદિશોધનમ્
આ માટે કોઈ વિધિ-પૂર્વ તૈયારી, કોઈ સ્થાપન વિધિ, કોઈ સ્થાન કે સમયની બાંધછોડ, કે કોઈ પવિત્રતા માટે પાણી કે મિત્રોની જરૂર નથી.
સર્વેઽધિકારિણશ્ચાત્ર ચંડાલાંતા મુનીશ્વર । સ્ત્રિયઃ શૂદ્રાદયશ્ચાપિ જડમૂકાદિ પંગવઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, અહીં બધા અધિકારી છે — ચંડાળ સુધી, સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો, મૂર્ખ, મૌન અને લંગડા પણ.
અન્યે હૂણાઃ કિરાતાશ્ચ પુલિંદાઃ પુષ્કસાસ્તથા । આભીરાય વનાઃ કંકાઃ ખસાદ્યાઃ પાપયોનયઃ
અન્ય લોકો જેમ કે હૂણ, કિરાત, પુલીંદ, પુષ્કસ, આભીર, જંગલવાસી, કંક, ખસ અને પાપી જન્મના લોકો પણ.
દંભાહંકારપરમાઃ પાપાઃ પૈશુન્યતત્પરાઃ । ગોબ્રાહ્મણાદિ હંતારો મહોપપાતકાન્વિતાઃ
જેમાં દંભ અને અહંકાર ભરપૂર છે, પાપી છે, નિંદા કરવા ઉત્સુક છે, ગાય અને બ્રાહ્મણના હત્યા કરે છે, અને મોટા પાપમાં ફસાયેલા છે.
જ્ઞાનવૈરાગ્યરહિતાઃ શ્રવણાદિવિવર્જિતાઃ । એતે ચાન્યે ચ સર્વે સ્યુર્મનોરસ્યાધિકારિણઃ
જેઓ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી વિહોણા છે, શ્રવણ વગેરે સાધનોથી દૂર છે, અને અન્ય બધા — એ મંત્રના અધિકારી છે.
યદિ ભક્તિર્ભવેદેષાં કૃષ્ણે સર્વેશ્વરેશ્વરે । તદાધિકારિણઃ સર્વે નાન્યથા મુનિસત્તમ
જો એમને સર્વેશ્વર કૃષ્ણમાં ભક્તિ હોય, તો બધા અધિકારી છે; નહીં તો, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, અધિકારી નથી.
યાજ્ઞિકો દાનનિરતઃ સર્વતંત્રોપસેવકઃ । સત્યવાદી યતિર્વાપિ વેદવેદાંગપારગઃ
યજ્ઞ કરનાર, દાનમાં રત, બધા તંત્રોની સેવા કરનાર, સત્ય બોલનાર, યતિ, કે જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત છે.
બ્રહ્મનિષ્ઠઃ કુલીનો વા તપસ્વી વ્રતતત્પરઃ । અત્રાધિકારી ન ભવેત્કૃષ્ણભક્તિવિવર્જિતઃ
બ્રહ્મમાં સ્થિર રહેનારો, શ્રેષ્ઠ કુળમાં જન્મેલો, તપસ્વી કે વ્રતનું પાલન કરનાર—even આવા માણસને પણ કૃષ્ણભક્તિ વગર અહીં અધિકાર મળતો નથી.
તસ્માદકૃષ્ણભક્તાય કૃતઘ્નાય ન માનિને । ન ચ શ્રદ્ધાવિહીનાય વક્તવ્યં નાસ્તિકાય ચ
અત્યારે, જે કૃષ્ણભક્તિથી વિહોણો છે, કૃતઘ્ન છે, અહંકારથી ભરેલો છે, શ્રદ્ધા નથી અને નાસ્તિક છે—એવા કોઈને આ કહેવું નહીં.
ન ચાશુશ્રૂષવે વાચ્યં નાસંવત્સરસેવિને । શ્રીકૃષ્ણેઽનન્યભક્તાય દંભલોભવિવર્જિને
જે સાંભળતું નથી, કે વર્ષભર સેવા નથી કરતો, તેને પણ આ કહેવું નહીં; પણ શ્રીકૃષ્ણમાં અનન્ય ભક્તિ ધરાવનાર, દંભ અને લોભથી રહિત વ્યક્તિને જ કહો.
કામક્રોધવિમુક્તાય દેયમેતત્પ્રયત્નતઃ । ઋષિશ્ચૈવાહમેતસ્ય ગાયત્રીછંદ ઉચ્યતે
કામ અને ક્રોધથી મુક્ત થયેલા વ્યક્તિને આ ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક આપવું; આ માટે હું ઋષિ છું અને ગાયત્રી છંદ છે.
દેવતા બલ્લવીકાંતો મંત્રસ્ય પરિકીર્તિતઃ । સપ્રિયસ્ય હરેર્દાસ્યે વિનિયોગ ઉદાહૃતઃ
મંત્રની દેવતા ગોપીઓના પ્રિય છે; અને હરીના પ્રિય સાથે મળીને હરીની સેવા માટે તેનો ઉપયોગ કહેવામાં આવ્યો છે.
આચક્રાદ્યૈસ્તથા મંત્રૈઃ પંચાંગાનિ પ્રકલ્પયેત્ । અથવાપિ સ્વબીજેન કરાંગન્યાસકૌ ચરેત્
નક્કી કરેલા મંત્રોથી પાંચ અંગો સ્થાપિત કરવા જોઈએ; અથવા પોતાના બીજાક્ષરથી હાથ અને શરીર પર ન્યાસ કરવો.
મંત્રસ્ય પ્રથમો વર્ણો બિંદુના મૂર્ધ્નિભૂષિતઃ । ગમિત્યેવં ભવેદ્બીજં નમઃ શક્તિરિહોદિતા
મંત્રનો પહેલો અક્ષર, માથા પર બિંદુથી શોભિત, એ બીજ છે; 'નમઃ' અહીં શક્તિ તરીકે જણાવવામાં આવ્યું છે.
અંતિમાર્ણૈર્દશાંગાનિ તૈરેવ ચ તથાર્ચનમ્ । ગંધપુષ્પાદિભિસ્તચ્ચ જલૈરેવાપ્યસંભવે
છેલ્લા અક્ષરો વડે દસ અંગો અને પૂજન થાય છે; જો તે ઉપલબ્ધ ન હોય, તો સુગંધિત ફૂલો અને પાણીથી પણ કરી શકાય છે.