નિર્માલ્યચંદનેનાંગમંકયેત્તસ્ય નામભિઃ । લલાટે ચ ગદા ધાર્યા મૂર્ધ્નિ ચાપં શરસ્તથા
વપરાયેલી ચંદનની પેસ્ટથી શરીર પર તેના નામો લખવા; લલાટ પર ગદા, મસ્તક પર ધનુષ અને બાણ પણ.
નંદકં ચૈવ હૃન્મધ્યે શંખં ચક્રં ભુજદ્વયે । શંખચક્રાન્વિતો વિપ્રઃ શ્મશાને મ્રિયતે યદિ
નંદક તલવાર હૃદયના મધ્યમાં, શંખ અને ચક્ર બંને હાથ પર; જો બ્રાહ્મણ શંખ અને ચક્રથી સજ્જ શ્મશાનમાં મૃત્યુ પામે—
પ્રયાગે યા ગતિઃ પ્રોક્તા સા ગતિસ્તસ્ય નિશ્ચિતા । યો ધૃત્વા તુલસીપત્રં શિરસા વિષ્ણુતત્પરઃ
પ્રયાગમાં જે ગતિ કહેવામાં આવી છે, એ જ ગતિ તેને નિશ્ચિત મળે છે; જે વિષ્ણુમાં તનમનથી તુલસીના પાંદડા માથા પર પહેરે છે—
કરોતિ સર્વકાર્યાણિ ફલમાપ્નોતિ ચાક્ષયમ્ । તુલસીકાષ્ઠમાલાભિર્ભૂષિતઃ કર્મ આચરન્
તે બધા કાર્ય સફળ કરે છે અને ક્યારેય ન ખતમ થતું ફળ મેળવે છે; તુલસીના કાંડા ની માળા પહેરીને પોતાના કર્મ કરે છે.
પિતૄણાં દેવતાનાં ચ કૃતં કોટિગુણં ભવેત્ । નિવેદ્ય કેશવે માલાં તુલસીકાષ્ઠનિર્મિતામ્
પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે મળતી પુણ્યસંખ્યામાં કરોડો ગુણાનો વધારો થાય છે; કેશવને તુલસીના કાંડા ની માળા અર્પણ કર્યા પછી—
વહતે યો નરો ભક્ત્યા તસ્ય નશ્યતિ પાતકમ્ । પાદ્યાદિભિરથાભ્યર્ચ્ય ઇમં મંત્રમુદીરયેત્
જે મનુષ્ય ભક્તિથી માળા પહેરે છે, તેનું પાપ નાશ પામે છે; પાદ્ય વગેરેથી પૂજા કરીને આ મંત્ર બોલવો જોઈએ:
યા દૃષ્ટા નિખિલાઘસંઘશમની સ્પૃષ્ટા વપુઃ પાવની । રોગાણામભિવંદિતા નિરસની સિક્તાંતકત્રાસિની । પ્રત્યાસત્તિ વિધાયિની ભગવતઃ કૃષ્ણસ્ય સંરોપિતા । ન્યસ્તા તચ્ચરણે વિમુક્તિફલદા તસ્યૈ તુલસ્યૈ નમઃ
જે તુલસી જોવામાંથી બધા પાપો દૂર કરે છે, સ્પર્શથી શરીર પવિત્ર કરે છે, વંદનથી રોગ દૂર કરે છે, છાંટવાથી મૃત્યુ ટાળે છે, નજીક રાખવાથી સાનિધ્ય આપે છે, કૃષ્ણ માટે વાવવાથી અને તેના ચરણોમાં મૂકવાથી મુક્તિ ફળ આપે છે—એ તુલસીને હું નમસ્કાર કરું છું.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૃંદાવનમાહાત્મ્યે દેવીશ્વરસંવાદે તિલકાદિનિર્ણયોનામ નવસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં વૃંદાવન મહિમામાં દેવીએશ્વર સંવાદમાં તિલક અને અન્ય ચિહ્નોનું નિર્ધારણ નામે નવસત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
પાર્વત્યુવાચ- ઘોરે કલિયુગે પ્રાપ્તે વિષયગ્રાહસંકુલે । પુત્રદારધનાદ્યાર્તૈસ્તત્કથં ધાર્યતે વિભો
પાર્વતી બોલી: ભયંકર કળિયુગ આવે છે, જ્યાં વિષયવાસનામાં લોકો પુત્ર, પત્ની, ધન વગેરેમાં દુ:ખી થાય છે—એવી સ્થિતિમાં, હે સ્વામી, આ બધું કેવી રીતે સહન કરવું?
તદુપાયં મહાદેવ કથયસ્વ કૃપાનિધે । ઈશ્વર ઉવાચ- હરેર્નામ હરેર્નામ હરેર્નામૈવ કેવલમ્
હે કૃપાના સાગર મહાદેવ, એનો ઉપાય કહો. ઇશ્વર બોલ્યા: હરિના નામ, હરિના નામ, હરિના નામ જ એકમાત્ર છે.
હરેરામ હરેકૃષ્ણ કૃષ્ણકૃષ્ણેતિ મંગલમ્ । એવં વદંતિ યે નિત્યં ન હિ તાન્બાધતે કલિ
હરે રામ, હરે કૃષ્ણ, કૃષ્ણ કૃષ્ણ—આ શુભ નામો જે લોકો રોજ બોલે છે, તેમને કળિ દુ:ખી નથી કરી શકતો.
અંતરાંતરકર્માણિ કૃત્વા નામાનિ ચ સ્મરેત્ । કૃષ્ણકૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેત્યાહ પુનઃ પુનઃ
વિવિધ કાર્ય કરતાં પણ નામો યાદ રાખવા; 'કૃષ્ણ કૃષ્ણ, કૃષ્ણ કૃષ્ણ, કૃષ્ણ' વારંવાર બોલવું.
મન્નામ ચૈવ ત્વન્નામ યોજયિત્વા વ્યતિક્રમાત્ । સોઽપિ પાપાત્પ્રમુચ્યેત તૂલરાશેરિવાનલઃ
મારા નામને અને તમારા નામને જોડીને, ભલે ભૂલથી પણ, જે કરે છે તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે, જેમ અગ્નિ કપાસના ઢગલાને ભસ્મ કરે છે.
જયાદ્યેતત્ત્વયા વાપ્યથવા શ્રીશબ્દપૂર્વકમ્ । તચ્ચ મે મંગલં નામ જપન્પાપાત્પ્રમુચ્યતે
‘જય’ શબ્દથી કે ‘શ્રી’ શબ્દથી જોડીને, જે કોઈ મારા શુભ નામનો જાપ કરે છે, તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.
દિવાનિશિ ચ સંધ્યાયાં સર્વકાલેષુ સંસ્મરેત્ । અહર્નિશં સ્મરન્રામં કૃષ્ણં પશ્યતિ ચક્ષુષા
દિવસે અને રાત્રે, સંધ્યાના સમયે અને દરેક સમયે, કોઈ પણ રામનું સતત સ્મરણ કરે છે, તો તે પોતાના આંખે કૃષ્ણને જોઈ શકે છે.
અશુચિર્વા શુચિર્વાપિ સર્વકાલેષુ સર્વદા । નામસંસ્મરણાદેવ સંસારાન્મુચ્યતે ક્ષણાત્
શુદ્ધ હોય કે અશુદ્ધ, દરેક સમયે અને હંમેશા, માત્ર નામના સ્મરણથી જ, પળમાં સંસારથી મુક્તિ મળે છે.
નાનાપરાધયુક્તસ્ય નામાપિ ચ હરત્યઘમ્ । યજ્ઞવ્રતતપોદાનં સાંગં નૈવ કલૌ યુગે
જેને અનેક પ્રકારના દોષ લાગેલા હોય, તેને પણ નામ પાપ દૂર કરે છે; કળિયુગમાં યજ્ઞ, વ્રત, તપ અને દાન—even બધાં અંગો સાથે—પાપ દૂર નથી કરતા.
ગંગાસ્નાનં હરેર્નામ નિરપાયમિદં દ્વયમ્
ગંગામાં સ્નાન અને હરિના નામ—આ બે ક્યારેય નિષ્ફળ નથી જતા.
હત્યાયુતં પાપસહસ્રમુગ્રં ગુર્વંગનાકોટિનિષેવણં ચ । સ્તેયાન્યથાન્યાનિ હરેઃ પ્રિયેણ ગોવિંદનામ્ના ન ચ સંતિ ભદ્રે
દસ હજાર હત્યા, હજાર ભયાનક પાપ, ગુરુની અનેક પત્નીઓ સાથે સંબંધ, ચોરી અને બીજા દોષ—even આ બધાં—પ્રિય ગોવિંદના નામથી, ઓ શુભે, રહેતા નથી.
અપવિત્રઃ પવિત્રો વા સર્વાવસ્થાં ગતોઽપિ વા । યઃ સ્મરેત્પુંડીકાક્ષં સ બાહ્યાભ્યંતરઃ શુચિઃ
અશુદ્ધ હોય કે શુદ્ધ, કે કોઈ પણ સ્થિતિમાં હોય, જે પુંડરીકાક્ષનું સ્મરણ કરે છે, તે અંદરથી અને બહારથી શુદ્ધ બની જાય છે.
નામસંસ્મરણાદેવ તથા તસ્યાર્થચિંતનાત્ । સૌવર્ણીં રાજતીં વાપિ તથા પૈષ્ટીં સ્રગાકૃતિમ્
માત્ર નામના સ્મરણ અને તેના અર્થનું ચિંતન કરીને, કોઈ સોનાની, ચાંદીની કે લોટની માળા બનાવી શકે છે.
પાદયોશ્ચિહ્નિતાં કૃત્વા પૂજાં ચૈવ સમારભેત્ । દક્ષિણસ્ય પદોંગુષ્ઠમૂલે ચક્રં બિભર્તિ યઃ
પગ પર ચિહ્નો બનાવીને, પૂજા શરૂ કરવી જોઈએ; જમણા પગના અંગૂઠાના મૂળે, તે ચક્ર ધારણ કરે છે.
તત્ર નમ્રજનસ્યાપિ સંસારચ્છેદનાય ચ । મધ્યમાંગુલિમૂલે તુ ધત્તે કમલમચ્યુતઃ
ત્યાં, જે નમ્રતાથી વંદન કરે છે, તેને પણ સંસારથી મુક્તિ મળે છે; મધ્યમ અંગૂઠાના મૂળે, અચ્યુત કમળ ધારણ કરે છે.
ધ્યાતૃચિત્તદ્વિરેફાણાં લોભનાયાતિશોભનમ્ । પદ્મસ્યાધોધ્વજં ધત્તે સર્વાનર્થજયધ્વજમ્
ધ્યાન કરતા લોકો અને મધમાખીઓના મનને આકર્ષવા માટે, કમળની નીચે ધ્વજ ધારણ કરે છે, જે બધા દુઃખ પર વિજયનો ધ્વજ છે.
કનિષ્ઠામૂલતો વજ્રં ભક્તપાપૌઘભેદનમ્ । પાર્શ્વમધ્યેંઽકુશં ભક્તચિત્તે રભસકારણમ્
નાનાં અંગૂઠાના મૂળે, તે વજ્ર ધારણ કરે છે, જે ભક્તોના પાપના ઢગલાને ફોડે છે; બાજુના મધ્યમાં, અંકુશ છે, જે ભક્તના હૃદયમાં ઉત્સાહ લાવે છે.
ભોગસંપન્મયં ધત્તે યવમંગુષ્ઠપર્વણિ । મૂલે ગદાં ચ પાપાદ્રિભેદનીં સર્વદેહિનામ્
મોટા અંગૂઠાની સાંધે, તે યવ ધારણ કરે છે, જે ભોગની સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે; મૂળે, ગદા છે, જે બધા જીવોના પાપના પર્વતને તોડી નાખે છે.
સર્વવિદ્યાપ્રકાશાય ધત્તે સ ભગવાનજઃ । પદ્માદીન્યપિ ચિહ્નાનિ તત્ર દક્ષેણ યત્પુનઃ
બધી વિદ્યા પ્રકાશિત કરવા માટે, એ અજન્મા ભગવાન આ ચિહ્નો ધારણ કરે છે; જમણા પગ પર કમળ અને બીજા ચિહ્નો પણ છે.
વામપાદે વસેત્સોઽયં બિભર્ત્તિ કરુણાનિધિઃ । તસ્માદ્ગોવિંદમાહાત્મ્યમાનંદરસસુંદરમ્
ડાબા પગ પર, આ દયાના સાગર એ ચિહ્નો ધારણ કરે છે; તેથી, ગોવિંદનું મહાત્મ્ય આનંદ અને સૌંદર્યથી ભરપૂર છે.
શૃણુયાત્કીર્ત્તયેન્નિત્યં સ નિર્મુક્તો ન સંશયઃ । માસકૃત્યં પ્રવક્ષ્યામિ વિષ્ણોઃ પ્રીતિકરં પરમ્
જે કોઈ આ સાંભળે કે રોજ કીર્તન કરે છે, તે નિશ્ચિત રીતે મુક્ત થાય છે, તેમાં શંકા નથી; હવે હું માસિક વિધિ કહું છું, જે વિષ્ણુને સર્વોચ્ચ આનંદ આપે છે.
જ્યેષ્ઠે તુ સ્નાપનં કુર્યાચ્છ્રીવિષ્ણોર્યત્નતઃ શુચિઃ । દૈનંદિનં તુ દુરિતં પક્ષમાસર્ત્તુવર્ષજમ્
જેઠ મહિનામાં, શુદ્ધતાથી અને કાળજીપૂર્વક શ્રી વિષ્ણુનું સ્નાન કરવું જોઈએ; રોજના, પખવાડિયા, મહિનાના, ઋતુ અને વર્ષના પાપો દૂર થાય છે.