સર્વર્તુકુસુમસ્રાવિ દ્રુમવલ્લીભિરાવૃતમ્ । નટન્મત્તશિખિસ્વાનં ગાયત્કોકિલષટ્પદમ્
તે દ્વીપ સર્વ ઋતુમાં ફૂલો છાંટતા વૃક્ષો અને વલ્લીઓથી ઢંકાયેલું છે, જ્યાં નૃત્યમગ્ન મોરોની ટહુક અને કોયલ-મધમાખીઓની ગાન ગુંજે છે.
તસ્ય મધ્યે વસત્યેકઃ પારિજાતતરુર્મહાન્ । શાખોપશાખાવિસ્તારૈઃ શતયોજનમુચ્છ્રિતઃ
તેના મધ્યમાં એક મહાન પારિજાત વૃક્ષ છે, જેની ડાળીઓ અને ઉપડાળીઓ વિશાળ ફેલાયેલી છે અને તે શત યોજન ઊંચું ઊભું છે.
તલે તસ્યાથ વિમલે પરિતો ધેનુમંડલમ્ । તદંતર્મંડલં ગોપબાલાનાં વેણુશૃંગિણામ્
એ વૃક્ષના શુદ્ધ તળે ચારે બાજુ ગાયોની વૃત્તાકાર મંડળી છે; તેના અંદર વેણી અને શૃંગ ધરાવતાં ગોપબાળકો છે.
તદંતરે તુ રુચિરં મંડલં વ્રજ સુભ્રુવામ્ । નાનોપાયનપાણીનાં મદવિહ્વલચેતસામ્
તેમાં વધુ અંદર સુંદર વ્રજસુંદરીઓની મંડળી છે, જેમના હાથમાં વિવિધ ભેટો છે અને મન પ્રેમથી ભરપૂર છે.
કૃતાંજલિપુટાનાં ચ મંડલં શુક્લવાસસામ્ । શુક્લાભરણભૂષાણાં પ્રેમવિહ્વલિતાત્મનામ્
ત્યાં હાથ જોડીને ઊભેલી, સફેદ વસ્ત્ર અને સફેદ આભૂષણોથી શોભાયમાન, પ્રેમથી ભીની હૃદયવાળી સ્ત્રીઓની મંડળી છે.
ચિંતયેચ્છ્રુતિકન્યાનાં ગૃહ્ણતીનાં વચઃ પ્રિયમ્ । રત્નવેદ્યાં તતો ધ્યાયેદ્દુકૂલાવરણં હરિમ્
એમાં વેદકন্যાઓના મધુર વચન સાંભળતાં ધ્યાન કરવું; પછી રત્નમંચ પર સુકુમાર વસ્ત્રોથી આવરાયેલ હરીનું ધ્યાન કરવું.
ઊરૌ શયાનં રાધાયાઃ કદલીકાંડકોપરિ । તદ્વક્ત્રં ચંદ્ર સુસ્મેરં વીક્ષમાણં મનોહરમ્
હરી રાધાજીના ઊર પર કેળાના કાંડા ઉપર સુતેલા છે; તેમનું ચંદ્ર જેવું મુખ સ્મિતથી શોભે છે અને મનને મોહે છે.
કિંચિત્કુંચિતવામાંઘ્રિં વેણુયુક્તેન પાણિના । વામેનાલિંગ્ય દયિતાં દક્ષેણ ચિબુકં સ્પૃશન્
તેમનું ડાબું પગ થોડું વળેલું છે, એક હાથમાં વેણુ છે; ડાબા હાથથી પ્રિયાને અંકલાવે છે અને જમણા હાથથી તેના ચિબુકને સ્પર્શે છે.
મહામારકતાભાસં મૌક્તિકચ્છાયમેવ ચ । પુંડરીકવિશાલાક્ષં પીતનિર્મલવાસસમ્
તેમનું રૂપ મહાન પન્નાની જેમ લીલુ છે, મુક્તાની ઝાંખી છે, કમળ જેવી વિશાળ આંખો છે અને પીતવર્ણ શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરે છે.
બર્હભારલસચ્છીર્ષં મુક્તાહારમનોહરમ્ । ગંડપ્રાંતલસચ્ચારુ મકરાકૃતિકુંડલમ્
તેમના શિર્ષ પર મોરપાંખની મુકુટ શોભે છે, મુક્તાહાર મનોહર છે; ગાલના કાંઠે સુંદર મકરાકૃતિ કુંડળ શોભે છે.
આપાદતુલસીમાલં કંકણાંગદભૂષણમ્ । નૂપુરૈર્મુદ્રિકાભિશ્ચ કાંચ્યા ચ પરિમંડિતમ્
પગ સુધી પહોચતી વણમાલા, પગમાં પાયલ, હાથમાં કાંકડા અને વળય, હાથમાં મુદ્રિકા, કમરે કમરપટ્ટો અને અન્ય અનેક આભૂષણોથી શોભાયમાન હતી.
સુકુમારતરં ધ્યાયેત્કિશોરવયસાન્વિતમ્ । પૂજા દશાક્ષરોક્તૈવ વેદલક્ષં પુરસ્ક્રિયા
એવી અતિ કોમળ અને યુવાન વયની છબીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; પૂજા તો દશ અક્ષર મંત્ર પ્રમાણે, વેદના આધાર પર કરવી.
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે દેવો દેવી ચ ગિરિજા સતી । મુનિરાગત્ય પુત્રાય તથૈવોપદિદેશ હ
આ રીતે કહી દેવ અને ગિરિજા સતી પણ અદૃશ્ય થયા; પછી મુનિ આવ્યા અને પુત્રને એ જ રીતે ઉપદેશ આપ્યો.
પુણ્યશ્રવાસ્તુ તન્મંત્ર ગ્રહણાદેવ કેશવમ્ । વર્ણયામાસ વિવિધૈર્જિત્વા સર્વાન્મુનીન્સ્વયમ્
હે પુણ્યશ્રવણવાળા, એ મુનિએ એ મંત્ર કેશવને સમજાવ્યો, અને કેશવે પોતે બધા મુનિઓને જીતીને એ મંત્ર વિવિધ રીતે વર્ણવ્યો.
રૂપલાવણ્યવૈદગ્ધ્ય સૌંદર્યાશ્ચર્યલક્ષણમ્ । તદા હૃષ્ટમના બાલો નિર્ગત્ય સ્વગૃહાત્તતઃ
રૂપ, સૌંદર્ય, ચતુરાઈ અને અદ્ભુત લક્ષણોથી યુક્ત એ છોકરો આનંદિત મનથી પોતાના ઘરમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
વાયુભક્ષસ્તપસ્તેપે કલ્પાનામયુતત્રયમ્ । તદંતે ગોકુલે જાતા નંદભ્રાતુર્ગૃહે સ્વયમ્
એણે વાયુ પર જ જીવતા ત્રીસ હજાર યુગ સુધી તપ કર્યું; પછી અંતે ગોકુલમાં નંદના ભાઈના ઘરમાં જન્મ લીધો.
લવંગા ઇતિ તન્નામ કૃષ્ણેંગિત નિરીક્ષણા । યસ્યા હસ્તે પ્રદૃશ્યેત મુખમાર્જનયંત્રકમ્
એનું નામ લવંગા છે, કૃષ્ણના ઇશારો અને નજરોથી ચિહ્નિત, જેના હાથમાં મુખ સાફ કરવાનો સાધન દેખાય છે.
ઇતિ તે કથિતાઃ કાશ્ચિત્પ્રધાનાઃ કૃષ્ણવલ્લભાઃ
આ રીતે કૃષ્ણની કેટલીક મુખ્ય પ્રિયાઓ તને વર્ણવી છે.
હરિવિવિધરસાદ્યૈર્યુક્તમધ્યાયમેતદ્વ્રજવરતનયાભિશ્ચારુહાસેક્ષણાભિઃ । પઠતિ ય ઇહ ભક્ત્યા પાઠયેદ્વા મનુષ્યો વ્રજતિ ભગવતઃ શ્રીવાસુદેવસ્ય ધામ
હરિના અનેક રસોથી ભરપૂર અને વ્રજની કન્યાઓના સુંદર દ્રષ્ટિથી શોભાયમાન આ અધ્યાય જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક વાંચે કે વાંચાવે, તે ભગવાન શ્રીવાસુદેવના ધામને પામે છે.
ઈશ્વર ઉવાચ-। યત્ત્વયા પૃષ્ટમાશ્ચર્યં તન્મયા ભાષિતં ક્રમાત્ । યત્ર મુહ્યંતિ બ્રહ્માદ્યાસ્તત્ર કો વા ન મુહ્યતિ
ઈશ્વરે કહ્યું: તું જે અદ્ભુત વાત પૂછેલી, તે મેં તને ક્રમશઃ સમજાવી; જ્યાં બ્રહ્મા વગેરે પણ મૂઢ થાય છે, ત્યાં બીજો કોણ મૂઢ ન થાય?
તથાપિ તે પ્રવક્ષ્યામિ યદુક્તં પરમર્ષિણા । મહારાજમંબરીષં વિષ્ણુભક્તં શિવાન્વિતમ્
છતાં પણ, હું તને એ કહું છું જે પરમ ઋષિએ કહ્યું હતું—એ મહારાજ અંબરીષ વિશે, જે વિષ્ણુભક્ત અને શિવસહીત હતા.
બદર્યાશ્રમમાસાદ્ય સમાસીનં જિતેંદ્રિયમ્ । રાજા પ્રણમ્ય તુષ્ટાવ વિષ્ણુધર્મવિવિત્સયા
બદરી આશ્રમ પહોંચીને, જેઓ ઇન્દ્રિયજિત હતા એવા મહર્ષિ પાસે રાજાએ નમન કરીને, વિષ્ણુધર્મ જાણવા ઈચ્છા સાથે તેમની સ્તુતિ કરી.
વેદવ્યાસં મહાભાગં સર્વજ્ઞં પુરુષોત્તમમ્ । માં ત્વં સંસારદુષ્પારે પરિત્રાતુમિહાર્હસિ
મહાભાગ્યશાળી, સર્વજ્ઞ અને પુરુષોત્તમ એવા વેદવ્યાસને રાજાએ કહ્યું: તમે મને આ સંસારના દુષ્કર સાગરથી છોડાવો.
વિષયેષુ વિરક્તોઽસ્મિ નમસ્તેભ્યો નમોખિલમ્ । યત્તત્પદમનુદ્વિગ્નં સચ્ચિદાનંદવિગ્રહમ્
હું વિષયોમાંથી વિરક્ત છું; તેમને અને સર્વને નમસ્કાર છે; જે અચંચળ છે અને સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે, એ પદને પામવું છે.
પરં બ્રહ્મ પરાકાશમનાકાશમનામયમ્ । યત્સાક્ષાત્કૃત્ય મુનયો ભવાંભોધિં તરંતિ હિ
પરમ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ આકાશ, જે આકાશથી પર છે અને દુઃખથી રહિત છે; જેને જાણી મુનિઓ જન્મમરણના સાગરથી પાર ઉતરે છે.
તત્રાહં મનસો નિત્યં કથં ગતિમવાપ્નુયામ્ । વ્યાસ ઉવાચ-। અતિગોપ્યં ત્વયા પૃષ્ટં યન્મયા ન શુકં પ્રતિ
ત્યાં હું મનની સદા કેવી રીતે ગતિ પામું? વ્યાસે કહ્યું: તું બહુ ગુપ્ત પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, જે મેં શુકને પણ નહોતો કહ્યું.
ગદિતં સ્વસુતં કિંતુ ત્વાં વક્ષ્યામિ હરિપ્રિયમ્ । આસીદિદં પરં વિશ્વં યદ્રૂપં યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્
એ વાત મેં માત્ર પોતાના પુત્રને કહી હતી, પણ હે હરિપ્રિય, તને કહું છું; આ સર્વોત્તમ જગત જે રૂપે અને આધારથી હતું, તે જાણ.
અવ્યાકૃતમવ્યથિતં તદીશ્વરમયં શૃણુ । મયા કૃતં તપઃ પૂર્વં બહુવર્ષસહસ્રકમ્
જે અવ્યક્ત, અચલ અને ઈશ્વરમય છે, તે સાંભળ; મેં પૂર્વે ઘણા હજાર વર્ષો સુધી તપ કર્યું હતું.
ફલમૂલપલાશાંબુ વાય્વાહારનિષેવિણા । તતો મામાહભગવાન્સ્વધ્યાનનિરતં હરિઃ
ફળ, મૂળ, પાંદડા, પાણી અને હવા જ ખાઈને, હું સ્વાધ્યાયમાં લીન હતો ત્યારે મહાન ભગવાન હરિ મને દેખાયા.
કસ્મિન્નર્થે ચિકીર્ષાતે વિવિત્સા વા મહામતે । પ્રસન્નોઽસ્મિ વૃણુષ્વ ત્વં વરં ચ વરદર્ષભાત્
હે મહામતિ, તું કયા હેતુથી જાણવું કે કરવું ઈચ્છે છે? હું તારા પર પ્રસન્ન છું, આશીર્વાદ આપનાર પાસેથી તું ઈચ્છિત વર માંગ.