વિપંચી દૃશ્યતે નિત્યં સપ્તસ્વરવિભૂષિતા । ઉપતિષ્ઠતિ વૈ વામે રત્નભૃંગારમદ્ભુતમ્
સાત સ્વરો વડે શોભાયમાન વિણા હંમેશા એની સાથે દેખાય છે; એ ડાબી બાજુએ ઊભી રહી અદ્ભુત રત્નજડિત ભમરો ધારણ કરે છે.
દધાના દક્ષિણે હસ્તે સા વૈ રત્નપતદ્ગ્રહમ્ । અયમાસીત્પુરા સર્વં તાપસૈરભિવંદિતઃ
એ પોતાના જમણા હાથમાં રત્નજડિત કમળ પકડી રાખે છે; એ પહેલાં બધા તપસ્વીઓ દ્વારા પૂજિત હતી.
મુનિઃ પુણ્યશ્રવા નામ કાશ્યપઃ સર્વધર્મવિત્ । પિતા તસ્યાભવચ્છૈવઃ શતરુદ્રીયમન્વહમ્
કશ્યપ વંશના સર્વ ધર્મ જાણનારા એક મહાન મુનિ હતા, જેમનું નામ પુણ્યશ્રવા હતું. તેમના પિતા શૈવ હતા, જે દરરોજ શતરુદ્રિયનું પાઠ કરતા.
પ્રસ્તુવન્દેવદેવેશં વિશ્વેશં ભક્તવત્સલમ્ । પ્રસન્નો ભગવાંસ્તસ્ય પાર્વત્યા સહ શંકરઃ
જ્યારે તેઓ ભક્તવત્સલ દેવદેવેશ્વર અને વિશ્વના સ્વામીની સ્તુતિ કરતા હતા, ત્યારે પાર્વતીજી સાથે ભગવાન શંકર પ્રસન્ન થયા.
ચતુર્દશ્યામર્દ્ધરાત્રેઃ પ્રત્યક્ષઃ પ્રદદૌ વરમ્ । ત્વત્પુત્રો ભવિતા કૃષ્ણે ભક્તિમાન્બાલ એવ હિ
ચૌદસની મધ્યરાત્રે ભગવાન તેમની સામે પ્રગટ થયા અને આશીર્વાદ આપ્યો: 'કૃષ્ણ, તારો પુત્ર બાળપણથી જ ભક્તિશીલ રહેશે.'
ઉપનીયાષ્ટમે વર્ષે તસ્મૈ સિદ્ધમનુસ્ત્વયમ્ । ઉપદિશૈકવિંશત્યા યો મયા તે નિગદ્યતે
આઠમા વર્ષે તેનો ઉપનયન કરીને, હું જે એકવીસ અક્ષરનો સિદ્ધ મંત્ર તને કહું છું, તે તેને શીખવાવા.
ગોપાલવિદ્યાનામાયં મંત્રો વાક્સિદ્ધિદાયકઃ । એતત્સાધકજિહ્વાગ્રે લીલાચરિતમદ્ભુતમ્
આ ગોપાલ વિદ્યા મંત્ર છે, જે વાણી અને સિદ્ધિ આપે છે; જે આ મંત્ર સિદ્ધ કરે છે, તેની જીભના ટોચે અદ્ભુત લીલા પ્રગટ થાય છે.
અનંતમૂર્તિરાયાતિ સ્વયમેવ વરપ્રદઃ । કામમાયા રમાકંઠ સેંદ્રા દામોદરોજ્જ્વલાઃ
અનંત સ્વરૂપે ભગવાન સ્વયં પ્રગટ થાય છે અને ઈચ્છિત વર આપે છે—કામ, માયા, રમા-પતિ, દેવોમાં ઇન્દ્ર અને તેજસ્વી દામોદર.
મધ્યે દશાક્ષરીં પ્રોચ્ય પુનસ્તા એવ નિર્દિશેત્ । દશાક્ષરોક્તઋષ્યાદિધ્યાનં ચાસ્ય બ્રવીમ્યહમ્
મધ્યમાં દશાક્ષરી મંત્ર બોલવો, પછી ફરી એ જ નામો ઉલ્લેખવા; હવે હું દશાક્ષરી મંત્રમાં જણાવાયેલા ઋષિ અને અન્ય ધ્યાન સમજાવું છું.
પૂર્ણામૃતનિધેર્મધ્યે દ્વીપં જ્યોતિર્મયં સ્મરેત્ । કાલિંદ્યા વેષ્ટિતં તત્ર ધ્યાયેદ્વૃંદાવને વને
પૂર્ણ અમૃતના સાગર વચ્ચે પ્રકાશમય દ્વીપનું સ્મરણ કરવું, જે કાલિન્દીથી ઘેરાયેલું છે; ત્યાં વ્રંદાવનના વનમાં ધ્યાન કરવું.
સર્વર્તુકુસુમસ્રાવિ દ્રુમવલ્લીભિરાવૃતમ્ । નટન્મત્તશિખિસ્વાનં ગાયત્કોકિલષટ્પદમ્
તે દ્વીપ સર્વ ઋતુમાં ફૂલો છાંટતા વૃક્ષો અને વલ્લીઓથી ઢંકાયેલું છે, જ્યાં નૃત્યમગ્ન મોરોની ટહુક અને કોયલ-મધમાખીઓની ગાન ગુંજે છે.
તસ્ય મધ્યે વસત્યેકઃ પારિજાતતરુર્મહાન્ । શાખોપશાખાવિસ્તારૈઃ શતયોજનમુચ્છ્રિતઃ
તેના મધ્યમાં એક મહાન પારિજાત વૃક્ષ છે, જેની ડાળીઓ અને ઉપડાળીઓ વિશાળ ફેલાયેલી છે અને તે શત યોજન ઊંચું ઊભું છે.
તલે તસ્યાથ વિમલે પરિતો ધેનુમંડલમ્ । તદંતર્મંડલં ગોપબાલાનાં વેણુશૃંગિણામ્
એ વૃક્ષના શુદ્ધ તળે ચારે બાજુ ગાયોની વૃત્તાકાર મંડળી છે; તેના અંદર વેણી અને શૃંગ ધરાવતાં ગોપબાળકો છે.
તદંતરે તુ રુચિરં મંડલં વ્રજ સુભ્રુવામ્ । નાનોપાયનપાણીનાં મદવિહ્વલચેતસામ્
તેમાં વધુ અંદર સુંદર વ્રજસુંદરીઓની મંડળી છે, જેમના હાથમાં વિવિધ ભેટો છે અને મન પ્રેમથી ભરપૂર છે.
કૃતાંજલિપુટાનાં ચ મંડલં શુક્લવાસસામ્ । શુક્લાભરણભૂષાણાં પ્રેમવિહ્વલિતાત્મનામ્
ત્યાં હાથ જોડીને ઊભેલી, સફેદ વસ્ત્ર અને સફેદ આભૂષણોથી શોભાયમાન, પ્રેમથી ભીની હૃદયવાળી સ્ત્રીઓની મંડળી છે.
ચિંતયેચ્છ્રુતિકન્યાનાં ગૃહ્ણતીનાં વચઃ પ્રિયમ્ । રત્નવેદ્યાં તતો ધ્યાયેદ્દુકૂલાવરણં હરિમ્
એમાં વેદકন্যાઓના મધુર વચન સાંભળતાં ધ્યાન કરવું; પછી રત્નમંચ પર સુકુમાર વસ્ત્રોથી આવરાયેલ હરીનું ધ્યાન કરવું.
ઊરૌ શયાનં રાધાયાઃ કદલીકાંડકોપરિ । તદ્વક્ત્રં ચંદ્ર સુસ્મેરં વીક્ષમાણં મનોહરમ્
હરી રાધાજીના ઊર પર કેળાના કાંડા ઉપર સુતેલા છે; તેમનું ચંદ્ર જેવું મુખ સ્મિતથી શોભે છે અને મનને મોહે છે.
કિંચિત્કુંચિતવામાંઘ્રિં વેણુયુક્તેન પાણિના । વામેનાલિંગ્ય દયિતાં દક્ષેણ ચિબુકં સ્પૃશન્
તેમનું ડાબું પગ થોડું વળેલું છે, એક હાથમાં વેણુ છે; ડાબા હાથથી પ્રિયાને અંકલાવે છે અને જમણા હાથથી તેના ચિબુકને સ્પર્શે છે.
મહામારકતાભાસં મૌક્તિકચ્છાયમેવ ચ । પુંડરીકવિશાલાક્ષં પીતનિર્મલવાસસમ્
તેમનું રૂપ મહાન પન્નાની જેમ લીલુ છે, મુક્તાની ઝાંખી છે, કમળ જેવી વિશાળ આંખો છે અને પીતવર્ણ શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરે છે.
બર્હભારલસચ્છીર્ષં મુક્તાહારમનોહરમ્ । ગંડપ્રાંતલસચ્ચારુ મકરાકૃતિકુંડલમ્
તેમના શિર્ષ પર મોરપાંખની મુકુટ શોભે છે, મુક્તાહાર મનોહર છે; ગાલના કાંઠે સુંદર મકરાકૃતિ કુંડળ શોભે છે.
આપાદતુલસીમાલં કંકણાંગદભૂષણમ્ । નૂપુરૈર્મુદ્રિકાભિશ્ચ કાંચ્યા ચ પરિમંડિતમ્
પગ સુધી પહોચતી વણમાલા, પગમાં પાયલ, હાથમાં કાંકડા અને વળય, હાથમાં મુદ્રિકા, કમરે કમરપટ્ટો અને અન્ય અનેક આભૂષણોથી શોભાયમાન હતી.
સુકુમારતરં ધ્યાયેત્કિશોરવયસાન્વિતમ્ । પૂજા દશાક્ષરોક્તૈવ વેદલક્ષં પુરસ્ક્રિયા
એવી અતિ કોમળ અને યુવાન વયની છબીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; પૂજા તો દશ અક્ષર મંત્ર પ્રમાણે, વેદના આધાર પર કરવી.
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે દેવો દેવી ચ ગિરિજા સતી । મુનિરાગત્ય પુત્રાય તથૈવોપદિદેશ હ
આ રીતે કહી દેવ અને ગિરિજા સતી પણ અદૃશ્ય થયા; પછી મુનિ આવ્યા અને પુત્રને એ જ રીતે ઉપદેશ આપ્યો.
પુણ્યશ્રવાસ્તુ તન્મંત્ર ગ્રહણાદેવ કેશવમ્ । વર્ણયામાસ વિવિધૈર્જિત્વા સર્વાન્મુનીન્સ્વયમ્
હે પુણ્યશ્રવણવાળા, એ મુનિએ એ મંત્ર કેશવને સમજાવ્યો, અને કેશવે પોતે બધા મુનિઓને જીતીને એ મંત્ર વિવિધ રીતે વર્ણવ્યો.
રૂપલાવણ્યવૈદગ્ધ્ય સૌંદર્યાશ્ચર્યલક્ષણમ્ । તદા હૃષ્ટમના બાલો નિર્ગત્ય સ્વગૃહાત્તતઃ
રૂપ, સૌંદર્ય, ચતુરાઈ અને અદ્ભુત લક્ષણોથી યુક્ત એ છોકરો આનંદિત મનથી પોતાના ઘરમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
વાયુભક્ષસ્તપસ્તેપે કલ્પાનામયુતત્રયમ્ । તદંતે ગોકુલે જાતા નંદભ્રાતુર્ગૃહે સ્વયમ્
એણે વાયુ પર જ જીવતા ત્રીસ હજાર યુગ સુધી તપ કર્યું; પછી અંતે ગોકુલમાં નંદના ભાઈના ઘરમાં જન્મ લીધો.
લવંગા ઇતિ તન્નામ કૃષ્ણેંગિત નિરીક્ષણા । યસ્યા હસ્તે પ્રદૃશ્યેત મુખમાર્જનયંત્રકમ્
એનું નામ લવંગા છે, કૃષ્ણના ઇશારો અને નજરોથી ચિહ્નિત, જેના હાથમાં મુખ સાફ કરવાનો સાધન દેખાય છે.
ઇતિ તે કથિતાઃ કાશ્ચિત્પ્રધાનાઃ કૃષ્ણવલ્લભાઃ
આ રીતે કૃષ્ણની કેટલીક મુખ્ય પ્રિયાઓ તને વર્ણવી છે.
હરિવિવિધરસાદ્યૈર્યુક્તમધ્યાયમેતદ્વ્રજવરતનયાભિશ્ચારુહાસેક્ષણાભિઃ । પઠતિ ય ઇહ ભક્ત્યા પાઠયેદ્વા મનુષ્યો વ્રજતિ ભગવતઃ શ્રીવાસુદેવસ્ય ધામ
હરિના અનેક રસોથી ભરપૂર અને વ્રજની કન્યાઓના સુંદર દ્રષ્ટિથી શોભાયમાન આ અધ્યાય જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક વાંચે કે વાંચાવે, તે ભગવાન શ્રીવાસુદેવના ધામને પામે છે.
ઈશ્વર ઉવાચ-। યત્ત્વયા પૃષ્ટમાશ્ચર્યં તન્મયા ભાષિતં ક્રમાત્ । યત્ર મુહ્યંતિ બ્રહ્માદ્યાસ્તત્ર કો વા ન મુહ્યતિ
ઈશ્વરે કહ્યું: તું જે અદ્ભુત વાત પૂછેલી, તે મેં તને ક્રમશઃ સમજાવી; જ્યાં બ્રહ્મા વગેરે પણ મૂઢ થાય છે, ત્યાં બીજો કોણ મૂઢ ન થાય?