ઉવાચ તવ દાસીયં નામ ચાસ્યાશ્ચકાર ય । સેવાં ચાસ્યૈ વદ પ્રીત્યા યથાભિરુચિતાં પ્રિયામ્
એણે કહ્યું, 'હું તારી દાસી છું,' અને એને એ નામ આપ્યું; પછી એણે પ્રેમથી પોતાની પ્રિયાને મનગમતી રીતે સેવા કરવા કહ્યું.
અથ ચિત્રકલેત્યેતન્નામ ચાત્મમતેન સા । ચકાર ચાહ સેવાર્થં ધૃત્વા ચાપિ વિપંચિકામ્
પછી, પોતાની ઇચ્છાથી એણે 'ચિત્રકલા' નામ ધારણ કર્યું અને સેવા માટે પ્રતિજ્ઞા કરી, હાથમાં વિણા પકડી.
સદા ત્વં નિકટે તિષ્ઠ ગાયસ્વ વિવિધૈઃ સ્વરૈઃ । ગુણાત્મન્પ્રાણનાથસ્ય તવાયં વિહિતો વિધિઃ
તુ હમેશાં નજીક રહેજે અને વિવિધ સ્વરોમાં ગીત ગા; તારા પ્રાણનાથ માટે આ તારો નિર્ધારિત ધર્મ છે, હે ગુણવાને.
અથ ચિત્રકલા ત્વાજ્ઞાં ગૃહીત્વાનમ્ય માધવમ્ । તત્પ્રેયસ્યાશ્ચ ચરણં ગૃહીત્વા પાદયો રજઃ
પછી ચિત્રકલા, તારી આજ્ઞા સ્વીકારી, માધવને વંદન કરી અને એની પ્રિયાના પગની ધૂળી લઈને પોતાના પગે લગાવી.
જગૌ સુમધુરં ગીતં તયોરાનંદકારણમ્ । અથ પ્રીત્યોપગૂઢા સા કૃષ્ણેનાનંદમૂર્તિના
એણે અત્યંત મધુર ગીત ગાયું, જે બંનેને આનંદ આપનારું હતું; પછી કૃષ્ણ, જે આનંદના સ્વરૂપ છે, એણે પ્રેમથી એને ભેટી.
યાવત્સુખાંબુધૌ પૂર્ણા તાવદેવાપ્યબુધ્યત । ચિત્રધ્વજો મહાપ્રેમવિહ્વલઃ સ્મરતત્પરઃ
જ્યારે સુધી એ સુખના સાગરમાં લીન રહી, તેટલો સમય ચિત્રધ્વજ મહાન પ્રેમથી વ્યાકુળ રહી, સ્મરણમાં તલીન રહ્યો.
તમેવ પરમાનંદં મુક્તકંઠો રુરોદ હ । તદારભ્ય રુદન્નેવ મુક્ત્વા હરિવિચારકમ્
એ પરમ આનંદમાં અવરોધરહિત રડવા લાગ્યો; ત્યારથી સતત રડતો રહ્યો અને જગતની ચિંતાઓ ત્યજી દીધી.
આભાષિતોઽપિ પિત્રાદ્યૈર્નૈવાવોચદ્વચઃ ક્વચિત્ । માસમાત્રં ગૃહે સ્થિત્વા નિશીથે કૃષ્ણસંશ્રયઃ
પિતા અને અન્યોએ બોલાવ્યું છતાં એ કદી એક શબ્દ પણ બોલ્યો નહીં; એક મહિનો ઘર પર રહી, રાત્રે કૃષ્ણની શરણમાં ગયો.
નિર્ગત્યારણ્યમચરત્તપો વૈ મુનિદુષ્કરમ્ । કલ્પાંતે દેહમુત્સૃજ્ય તપસૈવ મહામુનિઃ
પછી એ જંગલમાં જઈને કઠિન તપ કરવાનું શરૂ કર્યું; યુગના અંતે એ તપ દ્વારા શરીર ત્યજી મહાન મુનિ બની ગયો.
વીરગુપ્તાભિધાનસ્ય ગોપસ્ય દુહિતા શુભા । જાતા ચિત્રકલેત્યેવ યસ્યાઃ સ્કંધે મનોહરા
વીરગુપ્ત નામના ગોપની શુભ કન્યા ચિત્રકલા તરીકે જન્મી, જેના ખભા પર મનમોહક વિણા હતી.
વિપંચી દૃશ્યતે નિત્યં સપ્તસ્વરવિભૂષિતા । ઉપતિષ્ઠતિ વૈ વામે રત્નભૃંગારમદ્ભુતમ્
સાત સ્વરો વડે શોભાયમાન વિણા હંમેશા એની સાથે દેખાય છે; એ ડાબી બાજુએ ઊભી રહી અદ્ભુત રત્નજડિત ભમરો ધારણ કરે છે.
દધાના દક્ષિણે હસ્તે સા વૈ રત્નપતદ્ગ્રહમ્ । અયમાસીત્પુરા સર્વં તાપસૈરભિવંદિતઃ
એ પોતાના જમણા હાથમાં રત્નજડિત કમળ પકડી રાખે છે; એ પહેલાં બધા તપસ્વીઓ દ્વારા પૂજિત હતી.
મુનિઃ પુણ્યશ્રવા નામ કાશ્યપઃ સર્વધર્મવિત્ । પિતા તસ્યાભવચ્છૈવઃ શતરુદ્રીયમન્વહમ્
કશ્યપ વંશના સર્વ ધર્મ જાણનારા એક મહાન મુનિ હતા, જેમનું નામ પુણ્યશ્રવા હતું. તેમના પિતા શૈવ હતા, જે દરરોજ શતરુદ્રિયનું પાઠ કરતા.
પ્રસ્તુવન્દેવદેવેશં વિશ્વેશં ભક્તવત્સલમ્ । પ્રસન્નો ભગવાંસ્તસ્ય પાર્વત્યા સહ શંકરઃ
જ્યારે તેઓ ભક્તવત્સલ દેવદેવેશ્વર અને વિશ્વના સ્વામીની સ્તુતિ કરતા હતા, ત્યારે પાર્વતીજી સાથે ભગવાન શંકર પ્રસન્ન થયા.
ચતુર્દશ્યામર્દ્ધરાત્રેઃ પ્રત્યક્ષઃ પ્રદદૌ વરમ્ । ત્વત્પુત્રો ભવિતા કૃષ્ણે ભક્તિમાન્બાલ એવ હિ
ચૌદસની મધ્યરાત્રે ભગવાન તેમની સામે પ્રગટ થયા અને આશીર્વાદ આપ્યો: 'કૃષ્ણ, તારો પુત્ર બાળપણથી જ ભક્તિશીલ રહેશે.'
ઉપનીયાષ્ટમે વર્ષે તસ્મૈ સિદ્ધમનુસ્ત્વયમ્ । ઉપદિશૈકવિંશત્યા યો મયા તે નિગદ્યતે
આઠમા વર્ષે તેનો ઉપનયન કરીને, હું જે એકવીસ અક્ષરનો સિદ્ધ મંત્ર તને કહું છું, તે તેને શીખવાવા.
ગોપાલવિદ્યાનામાયં મંત્રો વાક્સિદ્ધિદાયકઃ । એતત્સાધકજિહ્વાગ્રે લીલાચરિતમદ્ભુતમ્
આ ગોપાલ વિદ્યા મંત્ર છે, જે વાણી અને સિદ્ધિ આપે છે; જે આ મંત્ર સિદ્ધ કરે છે, તેની જીભના ટોચે અદ્ભુત લીલા પ્રગટ થાય છે.
અનંતમૂર્તિરાયાતિ સ્વયમેવ વરપ્રદઃ । કામમાયા રમાકંઠ સેંદ્રા દામોદરોજ્જ્વલાઃ
અનંત સ્વરૂપે ભગવાન સ્વયં પ્રગટ થાય છે અને ઈચ્છિત વર આપે છે—કામ, માયા, રમા-પતિ, દેવોમાં ઇન્દ્ર અને તેજસ્વી દામોદર.
મધ્યે દશાક્ષરીં પ્રોચ્ય પુનસ્તા એવ નિર્દિશેત્ । દશાક્ષરોક્તઋષ્યાદિધ્યાનં ચાસ્ય બ્રવીમ્યહમ્
મધ્યમાં દશાક્ષરી મંત્ર બોલવો, પછી ફરી એ જ નામો ઉલ્લેખવા; હવે હું દશાક્ષરી મંત્રમાં જણાવાયેલા ઋષિ અને અન્ય ધ્યાન સમજાવું છું.
પૂર્ણામૃતનિધેર્મધ્યે દ્વીપં જ્યોતિર્મયં સ્મરેત્ । કાલિંદ્યા વેષ્ટિતં તત્ર ધ્યાયેદ્વૃંદાવને વને
પૂર્ણ અમૃતના સાગર વચ્ચે પ્રકાશમય દ્વીપનું સ્મરણ કરવું, જે કાલિન્દીથી ઘેરાયેલું છે; ત્યાં વ્રંદાવનના વનમાં ધ્યાન કરવું.
સર્વર્તુકુસુમસ્રાવિ દ્રુમવલ્લીભિરાવૃતમ્ । નટન્મત્તશિખિસ્વાનં ગાયત્કોકિલષટ્પદમ્
તે દ્વીપ સર્વ ઋતુમાં ફૂલો છાંટતા વૃક્ષો અને વલ્લીઓથી ઢંકાયેલું છે, જ્યાં નૃત્યમગ્ન મોરોની ટહુક અને કોયલ-મધમાખીઓની ગાન ગુંજે છે.
તસ્ય મધ્યે વસત્યેકઃ પારિજાતતરુર્મહાન્ । શાખોપશાખાવિસ્તારૈઃ શતયોજનમુચ્છ્રિતઃ
તેના મધ્યમાં એક મહાન પારિજાત વૃક્ષ છે, જેની ડાળીઓ અને ઉપડાળીઓ વિશાળ ફેલાયેલી છે અને તે શત યોજન ઊંચું ઊભું છે.
તલે તસ્યાથ વિમલે પરિતો ધેનુમંડલમ્ । તદંતર્મંડલં ગોપબાલાનાં વેણુશૃંગિણામ્
એ વૃક્ષના શુદ્ધ તળે ચારે બાજુ ગાયોની વૃત્તાકાર મંડળી છે; તેના અંદર વેણી અને શૃંગ ધરાવતાં ગોપબાળકો છે.
તદંતરે તુ રુચિરં મંડલં વ્રજ સુભ્રુવામ્ । નાનોપાયનપાણીનાં મદવિહ્વલચેતસામ્
તેમાં વધુ અંદર સુંદર વ્રજસુંદરીઓની મંડળી છે, જેમના હાથમાં વિવિધ ભેટો છે અને મન પ્રેમથી ભરપૂર છે.
કૃતાંજલિપુટાનાં ચ મંડલં શુક્લવાસસામ્ । શુક્લાભરણભૂષાણાં પ્રેમવિહ્વલિતાત્મનામ્
ત્યાં હાથ જોડીને ઊભેલી, સફેદ વસ્ત્ર અને સફેદ આભૂષણોથી શોભાયમાન, પ્રેમથી ભીની હૃદયવાળી સ્ત્રીઓની મંડળી છે.
ચિંતયેચ્છ્રુતિકન્યાનાં ગૃહ્ણતીનાં વચઃ પ્રિયમ્ । રત્નવેદ્યાં તતો ધ્યાયેદ્દુકૂલાવરણં હરિમ્
એમાં વેદકন্যાઓના મધુર વચન સાંભળતાં ધ્યાન કરવું; પછી રત્નમંચ પર સુકુમાર વસ્ત્રોથી આવરાયેલ હરીનું ધ્યાન કરવું.
ઊરૌ શયાનં રાધાયાઃ કદલીકાંડકોપરિ । તદ્વક્ત્રં ચંદ્ર સુસ્મેરં વીક્ષમાણં મનોહરમ્
હરી રાધાજીના ઊર પર કેળાના કાંડા ઉપર સુતેલા છે; તેમનું ચંદ્ર જેવું મુખ સ્મિતથી શોભે છે અને મનને મોહે છે.
કિંચિત્કુંચિતવામાંઘ્રિં વેણુયુક્તેન પાણિના । વામેનાલિંગ્ય દયિતાં દક્ષેણ ચિબુકં સ્પૃશન્
તેમનું ડાબું પગ થોડું વળેલું છે, એક હાથમાં વેણુ છે; ડાબા હાથથી પ્રિયાને અંકલાવે છે અને જમણા હાથથી તેના ચિબુકને સ્પર્શે છે.
મહામારકતાભાસં મૌક્તિકચ્છાયમેવ ચ । પુંડરીકવિશાલાક્ષં પીતનિર્મલવાસસમ્
તેમનું રૂપ મહાન પન્નાની જેમ લીલુ છે, મુક્તાની ઝાંખી છે, કમળ જેવી વિશાળ આંખો છે અને પીતવર્ણ શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરે છે.
બર્હભારલસચ્છીર્ષં મુક્તાહારમનોહરમ્ । ગંડપ્રાંતલસચ્ચારુ મકરાકૃતિકુંડલમ્
તેમના શિર્ષ પર મોરપાંખની મુકુટ શોભે છે, મુક્તાહાર મનોહર છે; ગાલના કાંઠે સુંદર મકરાકૃતિ કુંડળ શોભે છે.