વર્દ્ધયંતીં તયોઃ કામં ચુંબનાશ્લેષણાદિભિઃ । દૃષ્ટ્વા ચિત્રધ્વજઃ કૃષ્ણં તાદૃગ્વેષવિલાસિનમ્
એ બંનેના ચુંબન અને આલિંગનથી તેમનો પ્રેમ વધતો હતો. ચિત્રધ્વજે કૃષ્ણને એ રીતે રમતા અને એ વેશમાં જોયા.
અવનમ્ય શિરસ્તસ્મૈ પુરો લજ્જિતમાનસઃ । અથોવાચ હરિર્દક્ષપાર્શ્વગાં પ્રેયસીં હસન્
એણે શરમથી માથું ઝુકાવ્યું. પછી હરીએ હસતાં પોતાના જમણા બાજુ ઊભેલી પ્રિયાને કહ્યું.
સલજ્જં પરમં ચૈનં સ્વશરીરાસનાગતમ્ । નિર્માયાત્મસમં દિવ્યં યુવતીરૂપમદ્ભુતમ્
આ શરમાળ અને શ્રેષ્ઠ આત્મા પોતાના આસન પર આવ્યો છે. તું પોતાને જેવું જ એક અદ્ભુત, દિવ્ય યુવતીરૂપ સર્જ.
ચિંતયસ્વ શરીરેણ હ્યભેદં મૃગલોચને । અથો ત્વદંગતેજોભિઃ સ્પૃષ્ટસ્ત્વદ્રૂપમાપ્સ્યતિ
હે મૃગનેત્રે! તું મનમાં શરીરનું એકરૂપપણું વિચાર. પછી, જ્યારે તારા અંગના તેજથી એ સ્પર્શાશે, ત્યારે એ તારો સ્વરૂપ પામશે.
તતઃ સા પદ્મપત્રાક્ષી ગત્વા ચિત્રધ્વજાંતિકમ્ । નિજાંગકૈસ્તદંગાનામભેદં ધ્યાયતી સ્થિતા
પછી, કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતી એ સ્ત્રી ચિત્રધ્વજ પાસે ગઈ અને ત્યાં ઊભી રહી, પોતાના અંગો અને તેના અંગો વચ્ચેના અખંડ એકતાનું ધ્યાન કરવા લાગી.
અથાસ્યાસ્ત્વંગતેજાંસિ તદંગં પર્યપૂરયન્ । સ્તનયોર્જ્યોતિષા જાતૌ પીનૌ ચારુપયોધરૌ
એ સમયે, એની તેજસ્વિતા ચિત્રધ્વજના અંગોમાં પ્રવેશી ગઈ અને તેમને પરિપૂર્ણ કરી દીધા; એ પ્રકાશમાંથી બે સુંદર, ગોળ અને ભરાવદાર સ્તન ઊભા થયા.
નિતંબજ્યોતિષા જાતં શ્રોણિબિંબં મનોહરમ્ । કુંતલજ્યોતિષા કેશપાશોઽભૂત્કરયોઃ કરૌ
એના કટિપ્રદેશના પ્રકાશથી મનમોહક નિતંબ રચાયા; વાળના તેજથી ઘન ઘન વાળ બન્યા અને હાથના તેજથી હાથ સર્જાયા.
સર્વમેવં સુસંપન્નં ભૂષાવાસઃ સ્રગાદિકમ્ । કલાસુ કુશલા જાતા સૌરભેનાંતરાત્મનિ
આ રીતે બધું સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ થયું—એના આભૂષણો, વસ્ત્રો, હાર વગેરે; એ કલાઓમાં નિપુણ બની અને એના અંતરાત્મામાં સુગંધ પ્રસરી.
દીપાદ્દીપમિવાલોક્ય સુભગાં ભુવિ કન્યકામ્ । ચિત્રધ્વજાં ત્રપાભંગિ સ્મિતશોભાં મનોહરામ્
એક દીપકમાંથી બીજો દીપક પ્રગટે તેમ, પૃથ્વી પર એ સુંદર કન્યાને જોઈ, ચિત્રધ્વજએ એની લજ્જા તોડી, મનમોહક સ્મિત સાથે એને નિહાળી.
પ્રેમ્ણા ગૃહીત્વા કરયોઃ સા તામપહરન્મુદા । ગોવિંદવામપાર્શ્વસ્થાં પ્રેયસીં પરિરભ્ય ચ
પ્રેમથી એણે એની હાથ પકડી આનંદપૂર્વક એને લઈ ગઈ અને ગોવિંદના ડાબા બાજુએ ઊભેલી પોતાની પ્રિયાને હૃદયપૂર્વક ભેટી.
ઉવાચ તવ દાસીયં નામ ચાસ્યાશ્ચકાર ય । સેવાં ચાસ્યૈ વદ પ્રીત્યા યથાભિરુચિતાં પ્રિયામ્
એણે કહ્યું, 'હું તારી દાસી છું,' અને એને એ નામ આપ્યું; પછી એણે પ્રેમથી પોતાની પ્રિયાને મનગમતી રીતે સેવા કરવા કહ્યું.
અથ ચિત્રકલેત્યેતન્નામ ચાત્મમતેન સા । ચકાર ચાહ સેવાર્થં ધૃત્વા ચાપિ વિપંચિકામ્
પછી, પોતાની ઇચ્છાથી એણે 'ચિત્રકલા' નામ ધારણ કર્યું અને સેવા માટે પ્રતિજ્ઞા કરી, હાથમાં વિણા પકડી.
સદા ત્વં નિકટે તિષ્ઠ ગાયસ્વ વિવિધૈઃ સ્વરૈઃ । ગુણાત્મન્પ્રાણનાથસ્ય તવાયં વિહિતો વિધિઃ
તુ હમેશાં નજીક રહેજે અને વિવિધ સ્વરોમાં ગીત ગા; તારા પ્રાણનાથ માટે આ તારો નિર્ધારિત ધર્મ છે, હે ગુણવાને.
અથ ચિત્રકલા ત્વાજ્ઞાં ગૃહીત્વાનમ્ય માધવમ્ । તત્પ્રેયસ્યાશ્ચ ચરણં ગૃહીત્વા પાદયો રજઃ
પછી ચિત્રકલા, તારી આજ્ઞા સ્વીકારી, માધવને વંદન કરી અને એની પ્રિયાના પગની ધૂળી લઈને પોતાના પગે લગાવી.
જગૌ સુમધુરં ગીતં તયોરાનંદકારણમ્ । અથ પ્રીત્યોપગૂઢા સા કૃષ્ણેનાનંદમૂર્તિના
એણે અત્યંત મધુર ગીત ગાયું, જે બંનેને આનંદ આપનારું હતું; પછી કૃષ્ણ, જે આનંદના સ્વરૂપ છે, એણે પ્રેમથી એને ભેટી.
યાવત્સુખાંબુધૌ પૂર્ણા તાવદેવાપ્યબુધ્યત । ચિત્રધ્વજો મહાપ્રેમવિહ્વલઃ સ્મરતત્પરઃ
જ્યારે સુધી એ સુખના સાગરમાં લીન રહી, તેટલો સમય ચિત્રધ્વજ મહાન પ્રેમથી વ્યાકુળ રહી, સ્મરણમાં તલીન રહ્યો.
તમેવ પરમાનંદં મુક્તકંઠો રુરોદ હ । તદારભ્ય રુદન્નેવ મુક્ત્વા હરિવિચારકમ્
એ પરમ આનંદમાં અવરોધરહિત રડવા લાગ્યો; ત્યારથી સતત રડતો રહ્યો અને જગતની ચિંતાઓ ત્યજી દીધી.
આભાષિતોઽપિ પિત્રાદ્યૈર્નૈવાવોચદ્વચઃ ક્વચિત્ । માસમાત્રં ગૃહે સ્થિત્વા નિશીથે કૃષ્ણસંશ્રયઃ
પિતા અને અન્યોએ બોલાવ્યું છતાં એ કદી એક શબ્દ પણ બોલ્યો નહીં; એક મહિનો ઘર પર રહી, રાત્રે કૃષ્ણની શરણમાં ગયો.
નિર્ગત્યારણ્યમચરત્તપો વૈ મુનિદુષ્કરમ્ । કલ્પાંતે દેહમુત્સૃજ્ય તપસૈવ મહામુનિઃ
પછી એ જંગલમાં જઈને કઠિન તપ કરવાનું શરૂ કર્યું; યુગના અંતે એ તપ દ્વારા શરીર ત્યજી મહાન મુનિ બની ગયો.
વીરગુપ્તાભિધાનસ્ય ગોપસ્ય દુહિતા શુભા । જાતા ચિત્રકલેત્યેવ યસ્યાઃ સ્કંધે મનોહરા
વીરગુપ્ત નામના ગોપની શુભ કન્યા ચિત્રકલા તરીકે જન્મી, જેના ખભા પર મનમોહક વિણા હતી.
વિપંચી દૃશ્યતે નિત્યં સપ્તસ્વરવિભૂષિતા । ઉપતિષ્ઠતિ વૈ વામે રત્નભૃંગારમદ્ભુતમ્
સાત સ્વરો વડે શોભાયમાન વિણા હંમેશા એની સાથે દેખાય છે; એ ડાબી બાજુએ ઊભી રહી અદ્ભુત રત્નજડિત ભમરો ધારણ કરે છે.
દધાના દક્ષિણે હસ્તે સા વૈ રત્નપતદ્ગ્રહમ્ । અયમાસીત્પુરા સર્વં તાપસૈરભિવંદિતઃ
એ પોતાના જમણા હાથમાં રત્નજડિત કમળ પકડી રાખે છે; એ પહેલાં બધા તપસ્વીઓ દ્વારા પૂજિત હતી.
મુનિઃ પુણ્યશ્રવા નામ કાશ્યપઃ સર્વધર્મવિત્ । પિતા તસ્યાભવચ્છૈવઃ શતરુદ્રીયમન્વહમ્
કશ્યપ વંશના સર્વ ધર્મ જાણનારા એક મહાન મુનિ હતા, જેમનું નામ પુણ્યશ્રવા હતું. તેમના પિતા શૈવ હતા, જે દરરોજ શતરુદ્રિયનું પાઠ કરતા.
પ્રસ્તુવન્દેવદેવેશં વિશ્વેશં ભક્તવત્સલમ્ । પ્રસન્નો ભગવાંસ્તસ્ય પાર્વત્યા સહ શંકરઃ
જ્યારે તેઓ ભક્તવત્સલ દેવદેવેશ્વર અને વિશ્વના સ્વામીની સ્તુતિ કરતા હતા, ત્યારે પાર્વતીજી સાથે ભગવાન શંકર પ્રસન્ન થયા.
ચતુર્દશ્યામર્દ્ધરાત્રેઃ પ્રત્યક્ષઃ પ્રદદૌ વરમ્ । ત્વત્પુત્રો ભવિતા કૃષ્ણે ભક્તિમાન્બાલ એવ હિ
ચૌદસની મધ્યરાત્રે ભગવાન તેમની સામે પ્રગટ થયા અને આશીર્વાદ આપ્યો: 'કૃષ્ણ, તારો પુત્ર બાળપણથી જ ભક્તિશીલ રહેશે.'
ઉપનીયાષ્ટમે વર્ષે તસ્મૈ સિદ્ધમનુસ્ત્વયમ્ । ઉપદિશૈકવિંશત્યા યો મયા તે નિગદ્યતે
આઠમા વર્ષે તેનો ઉપનયન કરીને, હું જે એકવીસ અક્ષરનો સિદ્ધ મંત્ર તને કહું છું, તે તેને શીખવાવા.
ગોપાલવિદ્યાનામાયં મંત્રો વાક્સિદ્ધિદાયકઃ । એતત્સાધકજિહ્વાગ્રે લીલાચરિતમદ્ભુતમ્
આ ગોપાલ વિદ્યા મંત્ર છે, જે વાણી અને સિદ્ધિ આપે છે; જે આ મંત્ર સિદ્ધ કરે છે, તેની જીભના ટોચે અદ્ભુત લીલા પ્રગટ થાય છે.
અનંતમૂર્તિરાયાતિ સ્વયમેવ વરપ્રદઃ । કામમાયા રમાકંઠ સેંદ્રા દામોદરોજ્જ્વલાઃ
અનંત સ્વરૂપે ભગવાન સ્વયં પ્રગટ થાય છે અને ઈચ્છિત વર આપે છે—કામ, માયા, રમા-પતિ, દેવોમાં ઇન્દ્ર અને તેજસ્વી દામોદર.
મધ્યે દશાક્ષરીં પ્રોચ્ય પુનસ્તા એવ નિર્દિશેત્ । દશાક્ષરોક્તઋષ્યાદિધ્યાનં ચાસ્ય બ્રવીમ્યહમ્
મધ્યમાં દશાક્ષરી મંત્ર બોલવો, પછી ફરી એ જ નામો ઉલ્લેખવા; હવે હું દશાક્ષરી મંત્રમાં જણાવાયેલા ઋષિ અને અન્ય ધ્યાન સમજાવું છું.
પૂર્ણામૃતનિધેર્મધ્યે દ્વીપં જ્યોતિર્મયં સ્મરેત્ । કાલિંદ્યા વેષ્ટિતં તત્ર ધ્યાયેદ્વૃંદાવને વને
પૂર્ણ અમૃતના સાગર વચ્ચે પ્રકાશમય દ્વીપનું સ્મરણ કરવું, જે કાલિન્દીથી ઘેરાયેલું છે; ત્યાં વ્રંદાવનના વનમાં ધ્યાન કરવું.