તસ્ય કૃષ્ણપ્રસાદેન પુત્રોઽભૂન્મધુરાકૃતિઃ । ચિત્રધ્વજ ઇતિ ખ્યાતઃ કૌમારાવધિ વૈષ્ણવઃ
કૃષ્ણની કૃપાથી તેમને મધુર સ્વરૂપનો પુત્ર થયો, જેનું નામ ચિત્રધ્વજ હતું અને જે બાળપણથી વિષ્ણુભક્ત હતો.
સ રાજા સુસુતં સૌમ્યં સુસ્થિરં દ્વાદશાબ્દિકમ્ । આદેશયદ્દ્વિજાન્મંત્રં પરમષ્ટાદશાક્ષરમ્
એ રાજાએ પોતાના સૌમ્ય અને સ્થિર સ્વભાવના, બાર વર્ષના પુત્રને દ્વિજોના પરમ અષ્ટાદશાક્ષરી મંત્રની દીક્ષા આપી.
અભિષિચ્યમાનઃ સ શિશુર્મંત્રામૃતમયૈર્જલૈઃ । તત્ક્ષણે ભૂપતિં પ્રેમ્ણા નત્વોદશ્રુપ્રકલ્પિતઃ
જ્યારે એ બાળકને મંત્રરૂપ અમૃતથી ભરેલા જળથી અભિષેક કર્યો, ત્યારે તેણે પ્રેમથી રાજાને વંદન કર્યું અને આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
તસ્મિન્દિને સ વૈ બાલઃ શુચિવસ્ત્રધરઃ શુચિઃ । હારનૂપુરસૂત્રાદ્યૈર્ગ્રૈવેયાંગદકંકણૈઃ
એ દિવસે એ બાળક શુદ્ધ વસ્ત્ર પહેરીને, હાર, પાયલ, સૂત્ર, માળા, કંકણ અને બાંયડાંથી શોભાયમાન થયો હતો.
વિભૂષિતો હરેર્ભક્તિમુપસ્પૃશ્યામલાશયઃ । વિષ્ણોરાયતનં ગત્વા સ્થિત્વૈકાકી વ્યચિંતયત્
આ રીતે શોભાયમાન અને શુદ્ધ હૃદયથી હરીની ભક્તિ સ્વીકારી, એ વિષ્ણુના મંદિરે ગયો અને એકલો ઊભો રહી વિચાર કરવા લાગ્યો.
કથં ભજામિ તં ભક્તં મોહનં ગોપયોષિતામ્ । વિક્રીડંતં સદા તાભિઃ કાલિંદીપુલિને વને
હું એ પ્રિયતમને કેવી રીતે ભજું, જે ગોપીબાળાઓને મોહી લે છે અને કાલિન્દી નદીના કિનારે વનમાં તેમનાથી હંમેશા રમે છે?
ઇત્થમત્યાકુલમતિશ્ચિંતયન્નેવ બાલકઃ । અથાપપરમાં વિદ્યાં સ્વપ્નં ચ સમવાપ્યત
આ રીતે મનમાં ભારે ઉથલપાથલ સાથે વિચારી રહ્યો હતો, ત્યારે એ બાળકને પરમ વિદ્યા અને સ્વપ્નમાં એક દર્શન મળ્યું.
આસીત્કૃષ્ણપ્રતિકૃતિઃ પુરતસ્તસ્ય શોભના । શિલામયી સ્વર્ણપીઠે સર્વલક્ષણલક્ષિતા
એના સામે સુંદર કૃષ્ણમૂર્તિ દેખાઈ, જે પથ્થરની હતી, સુવર્ણ સિંહાસન પર બેઠી હતી અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી.
સાભૂદિંદીવરશ્યામા સ્નિગ્ધલાવણ્યશાલિની । ત્રિભંગલલિતાકાર શિખંડી પિચ્છભૂષણા
તેની કાંતિ ઇંદીવર જેવા શ્યામ હતી, સૌમ્ય સૌંદર્યથી ભરપૂર, ત્રિભંગી ભંગીમા સાથે, શિખા અને મોરપાંખથી શોભાયમાન હતી.
કૂજયંતી મુદા વેણું કાંચનીમધરેઽર્પિતામ્ । દક્ષસવ્યગતાભ્યાં ચ સુંદરીભ્યાં નિષેવિતામ્
તે આનંદપૂર્વક સોનાની વાંસળી હોઠે ધરી વગાડતી હતી અને બંને બાજુએ બે સુંદર સખીઓ તેની સેવા કરતી હતી.
વર્દ્ધયંતીં તયોઃ કામં ચુંબનાશ્લેષણાદિભિઃ । દૃષ્ટ્વા ચિત્રધ્વજઃ કૃષ્ણં તાદૃગ્વેષવિલાસિનમ્
એ બંનેના ચુંબન અને આલિંગનથી તેમનો પ્રેમ વધતો હતો. ચિત્રધ્વજે કૃષ્ણને એ રીતે રમતા અને એ વેશમાં જોયા.
અવનમ્ય શિરસ્તસ્મૈ પુરો લજ્જિતમાનસઃ । અથોવાચ હરિર્દક્ષપાર્શ્વગાં પ્રેયસીં હસન્
એણે શરમથી માથું ઝુકાવ્યું. પછી હરીએ હસતાં પોતાના જમણા બાજુ ઊભેલી પ્રિયાને કહ્યું.
સલજ્જં પરમં ચૈનં સ્વશરીરાસનાગતમ્ । નિર્માયાત્મસમં દિવ્યં યુવતીરૂપમદ્ભુતમ્
આ શરમાળ અને શ્રેષ્ઠ આત્મા પોતાના આસન પર આવ્યો છે. તું પોતાને જેવું જ એક અદ્ભુત, દિવ્ય યુવતીરૂપ સર્જ.
ચિંતયસ્વ શરીરેણ હ્યભેદં મૃગલોચને । અથો ત્વદંગતેજોભિઃ સ્પૃષ્ટસ્ત્વદ્રૂપમાપ્સ્યતિ
હે મૃગનેત્રે! તું મનમાં શરીરનું એકરૂપપણું વિચાર. પછી, જ્યારે તારા અંગના તેજથી એ સ્પર્શાશે, ત્યારે એ તારો સ્વરૂપ પામશે.
તતઃ સા પદ્મપત્રાક્ષી ગત્વા ચિત્રધ્વજાંતિકમ્ । નિજાંગકૈસ્તદંગાનામભેદં ધ્યાયતી સ્થિતા
પછી, કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતી એ સ્ત્રી ચિત્રધ્વજ પાસે ગઈ અને ત્યાં ઊભી રહી, પોતાના અંગો અને તેના અંગો વચ્ચેના અખંડ એકતાનું ધ્યાન કરવા લાગી.
અથાસ્યાસ્ત્વંગતેજાંસિ તદંગં પર્યપૂરયન્ । સ્તનયોર્જ્યોતિષા જાતૌ પીનૌ ચારુપયોધરૌ
એ સમયે, એની તેજસ્વિતા ચિત્રધ્વજના અંગોમાં પ્રવેશી ગઈ અને તેમને પરિપૂર્ણ કરી દીધા; એ પ્રકાશમાંથી બે સુંદર, ગોળ અને ભરાવદાર સ્તન ઊભા થયા.
નિતંબજ્યોતિષા જાતં શ્રોણિબિંબં મનોહરમ્ । કુંતલજ્યોતિષા કેશપાશોઽભૂત્કરયોઃ કરૌ
એના કટિપ્રદેશના પ્રકાશથી મનમોહક નિતંબ રચાયા; વાળના તેજથી ઘન ઘન વાળ બન્યા અને હાથના તેજથી હાથ સર્જાયા.
સર્વમેવં સુસંપન્નં ભૂષાવાસઃ સ્રગાદિકમ્ । કલાસુ કુશલા જાતા સૌરભેનાંતરાત્મનિ
આ રીતે બધું સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ થયું—એના આભૂષણો, વસ્ત્રો, હાર વગેરે; એ કલાઓમાં નિપુણ બની અને એના અંતરાત્મામાં સુગંધ પ્રસરી.
દીપાદ્દીપમિવાલોક્ય સુભગાં ભુવિ કન્યકામ્ । ચિત્રધ્વજાં ત્રપાભંગિ સ્મિતશોભાં મનોહરામ્
એક દીપકમાંથી બીજો દીપક પ્રગટે તેમ, પૃથ્વી પર એ સુંદર કન્યાને જોઈ, ચિત્રધ્વજએ એની લજ્જા તોડી, મનમોહક સ્મિત સાથે એને નિહાળી.
પ્રેમ્ણા ગૃહીત્વા કરયોઃ સા તામપહરન્મુદા । ગોવિંદવામપાર્શ્વસ્થાં પ્રેયસીં પરિરભ્ય ચ
પ્રેમથી એણે એની હાથ પકડી આનંદપૂર્વક એને લઈ ગઈ અને ગોવિંદના ડાબા બાજુએ ઊભેલી પોતાની પ્રિયાને હૃદયપૂર્વક ભેટી.
ઉવાચ તવ દાસીયં નામ ચાસ્યાશ્ચકાર ય । સેવાં ચાસ્યૈ વદ પ્રીત્યા યથાભિરુચિતાં પ્રિયામ્
એણે કહ્યું, 'હું તારી દાસી છું,' અને એને એ નામ આપ્યું; પછી એણે પ્રેમથી પોતાની પ્રિયાને મનગમતી રીતે સેવા કરવા કહ્યું.
અથ ચિત્રકલેત્યેતન્નામ ચાત્મમતેન સા । ચકાર ચાહ સેવાર્થં ધૃત્વા ચાપિ વિપંચિકામ્
પછી, પોતાની ઇચ્છાથી એણે 'ચિત્રકલા' નામ ધારણ કર્યું અને સેવા માટે પ્રતિજ્ઞા કરી, હાથમાં વિણા પકડી.
સદા ત્વં નિકટે તિષ્ઠ ગાયસ્વ વિવિધૈઃ સ્વરૈઃ । ગુણાત્મન્પ્રાણનાથસ્ય તવાયં વિહિતો વિધિઃ
તુ હમેશાં નજીક રહેજે અને વિવિધ સ્વરોમાં ગીત ગા; તારા પ્રાણનાથ માટે આ તારો નિર્ધારિત ધર્મ છે, હે ગુણવાને.
અથ ચિત્રકલા ત્વાજ્ઞાં ગૃહીત્વાનમ્ય માધવમ્ । તત્પ્રેયસ્યાશ્ચ ચરણં ગૃહીત્વા પાદયો રજઃ
પછી ચિત્રકલા, તારી આજ્ઞા સ્વીકારી, માધવને વંદન કરી અને એની પ્રિયાના પગની ધૂળી લઈને પોતાના પગે લગાવી.
જગૌ સુમધુરં ગીતં તયોરાનંદકારણમ્ । અથ પ્રીત્યોપગૂઢા સા કૃષ્ણેનાનંદમૂર્તિના
એણે અત્યંત મધુર ગીત ગાયું, જે બંનેને આનંદ આપનારું હતું; પછી કૃષ્ણ, જે આનંદના સ્વરૂપ છે, એણે પ્રેમથી એને ભેટી.
યાવત્સુખાંબુધૌ પૂર્ણા તાવદેવાપ્યબુધ્યત । ચિત્રધ્વજો મહાપ્રેમવિહ્વલઃ સ્મરતત્પરઃ
જ્યારે સુધી એ સુખના સાગરમાં લીન રહી, તેટલો સમય ચિત્રધ્વજ મહાન પ્રેમથી વ્યાકુળ રહી, સ્મરણમાં તલીન રહ્યો.
તમેવ પરમાનંદં મુક્તકંઠો રુરોદ હ । તદારભ્ય રુદન્નેવ મુક્ત્વા હરિવિચારકમ્
એ પરમ આનંદમાં અવરોધરહિત રડવા લાગ્યો; ત્યારથી સતત રડતો રહ્યો અને જગતની ચિંતાઓ ત્યજી દીધી.
આભાષિતોઽપિ પિત્રાદ્યૈર્નૈવાવોચદ્વચઃ ક્વચિત્ । માસમાત્રં ગૃહે સ્થિત્વા નિશીથે કૃષ્ણસંશ્રયઃ
પિતા અને અન્યોએ બોલાવ્યું છતાં એ કદી એક શબ્દ પણ બોલ્યો નહીં; એક મહિનો ઘર પર રહી, રાત્રે કૃષ્ણની શરણમાં ગયો.
નિર્ગત્યારણ્યમચરત્તપો વૈ મુનિદુષ્કરમ્ । કલ્પાંતે દેહમુત્સૃજ્ય તપસૈવ મહામુનિઃ
પછી એ જંગલમાં જઈને કઠિન તપ કરવાનું શરૂ કર્યું; યુગના અંતે એ તપ દ્વારા શરીર ત્યજી મહાન મુનિ બની ગયો.
વીરગુપ્તાભિધાનસ્ય ગોપસ્ય દુહિતા શુભા । જાતા ચિત્રકલેત્યેવ યસ્યાઃ સ્કંધે મનોહરા
વીરગુપ્ત નામના ગોપની શુભ કન્યા ચિત્રકલા તરીકે જન્મી, જેના ખભા પર મનમોહક વિણા હતી.