શ્રીકૃષ્ણચરિતં હ્યેતદ્યઃ પઠેત્પ્રયતઃ શુચિઃ । શૃણુયાદ્વાપિ યો ભક્ત્યા ગોવિંદે લભતે રતિમ્
જે શुद्ध અને ભક્તિપૂર્વક શ્રીકૃષ્ણની કથા વાંચે છે, અથવા શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે છે, તે ગોવિંદમાં પ્રેમ પામે છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે કૃષ્ણચરિતે સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં કૃષ્ણની કથાનો સત્તરમો અધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.
શ્રીદેવ્યુવાચ- ભગવન્સર્વભૂતેશ સર્વાત્મન્સર્વસંભવ । દેવેશ્વર મહાદેવ સર્વજ્ઞ કરુણાકર
શ્રીદેવી બોલી: હે ભગવાન, સર્વ જીવોના સ્વામી, સર્વમાં રહેલા, સર્વનો ઉદભવ, દેવોના દેવ, મહાદેવ, સર્વજ્ઞ, દયાના સાગર,
ત્વયાનુકંપિતૈવાહં ભૂયોઽપ્યાહાનુકંપયા । ત્રૈલોક્યમોહના મંત્રાસ્ત્વયા મે કથિતાઃ પ્રભો
તમારી કૃપાથી જ હું ફરીથી બોલી શકી છું; હે પ્રભુ, તમે મને ત્રણ લોકને મોહી લેતા મંત્રો કહ્યા છે.
તેન દેવેન ગોપીભિર્મહામોહનરૂપિણા । કેન કેન વિશેષણ ચિક્રીડે તદ્વદસ્વ મે
તે દેવ, મહામોહન રૂપે, ગોપીઓ સાથે કઈ કઈ વિશેષતાઓથી રમ્યા? એ મને કહો.
મહાદેવ ઉવાચ। એકદા વાદયન્વીણાં નારદો મુનિપુંગવઃ । કૃષ્ણાવતારમાજ્ઞાય પ્રયયૌ નંદગોકુલમ્
મહાદેવ બોલ્યા: એક વખત, વીણા વગાડતા, મહામુનિ નારદે કૃષ્ણના અવતાર વિશે જાણ્યું અને નંદના ગોકુલમાં ગયા.
ગત્વા તત્ર મહાયોગમયેશં વિભુમચ્યુતમ્ । બાલનાટ્યધરં દેવદર્શનં નંદવેશ્મનિ
ત્યાં પહોંચીને, મહાયોગી, સર્વશક્તિમાન, અચ્યૂત ભગવાનને, બાળલિલામાં તલિન, નંદના ઘરમાં દેવદૃશ્ય રૂપે જોયા.
સુકોમલપટાસ્તીર્ણહેમપર્યંકિકોપરિ । શયાનં ગોપકન્યાભિઃ પ્રેક્ષમાણં સદા મુદમ્
સુકોમળ કપડાંથી સજ્જ, સોનાની પલંગ પર શયાન, ગોપી કન્યાઓ હંમેશા આનંદથી તેમને જોયા કરે છે.
અતીવ સુકુમારાંગં મુગ્ધં મુગ્ધવિલોકનમ્ । વિસ્રસ્તનીલકુટિલકુંતલાવનિમંડલમ્
અતિ સુકુમાર શરીર, નિર્દોષ અને મોહક નજર, છૂટેલા, ઘણા, વાંકડા, કાળા વાળથી ચહેરા આસપાસ પ્રકાશ ફેલાય છે.
કિંચિત્સ્મિતાંકુરવ્યંજદેકદ્વિરદકુડ્મલમ્ । સ્વપ્રભાભિર્ભાસયંતં સમંતાદ્ભવનોદરમ્
હલકાં સ્મિતથી, હાથીના સૂંડના કળની જેમ, તેમના પ્રકાશથી ઘરનું આંતર ભાગ ઝળહળે છે.
દિગ્વાસસં સમાલોક્ય સોઽતિહર્ષમવાપ હ । સંભાષ્ય ગોપતિં નંદમાહ સર્વપ્રભુપ્રિયઃ
દિશાઓ જ કપડાં તરીકે પહેરેલા તેમને જોઈને, નારદે ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો; ગોપતિ નંદ સાથે વાત કરી, સર્વપ્રભુના પ્રિયને કહ્યું:
નારાયણપરાણાં તુ જીવનં હ્યતિદુર્લભમ્ । અસ્ય પ્રભાવમતુલં ન જાનંતીહ કેચન
નારાયણને સમર્પિત લોકોનું જીવન બહુ દુર્લભ છે; અહીં કોઈ પણ તેમના અતુલ પ્રભાવને જાણતા નથી.
ભવ બ્રહ્માદયોઽપ્યસ્મિન્રતિં વાંચ્છન્તિ શાશ્વતીમ્ । ચરિતં ચાસ્ય બાલસ્ય સર્વેષામેવ હર્ષણમ્
ભવ, બ્રહ્મા અને બીજા પણ તેમને શાશ્વત પ્રેમ મેળવવા ઈચ્છે છે; આ બાળકના કાર્યો સૌને આનંદ આપે છે.
મુદા ગાયંતિ શૃણ્વંતિ ચાભિનંદંતિ તાદૃશાઃ । અસ્મિંસ્તવ સુતેઽચિંત્યપ્રભાવે સ્નિગ્ધમાનસાઃ
જે લોકોના મન તમારા પુત્ર તરફ સ્નેહભર્યું છે, તેઓ આનંદથી ગાય છે, સાંભળે છે અને ખુશી મનાવે છે; તેમના પ્રભાવને સમજવું અશક્ય છે.
નરાઃ સંતિ ન તેષાં વૈ ભવબાધા ભવિષ્યતિ । મુંચેહ પરલોકેચ્છાઃ સર્વા બલ્લવસત્તમ
જે લોકો આવા છે, તેમને સંસારના દુઃખ નહીં થાય; હે શ્રેષ્ઠ ગોપ, અહીં સર્વે પરલોકની ઈચ્છા છોડી દે છે.
એકાંતેનૈકભાવેન બાલેઽસ્મિન્પ્રીતિમાચર । ઇત્યુક્ત્વા નંદભવનાન્નિષ્ક્રાંતો મુનિપુંગવઃ
એકાગ્ર અને એકમાત્ર ભાવથી આ બાળકમાં પ્રેમ રાખો; એવું કહીને મહામુનિ નારદ નંદના ઘરમાંથી બહાર ગયા.
તેનાર્ચિતો વિષ્ણુબુદ્ધ્યા પ્રણમ્ય ચ વિસર્જિતઃ । અથાસૌ ચિંતયામાસ મહાભાગવતો મુનિઃ
વિષ્ણુની ભાવનાથી પૂજાય પામીને અને નમન કરીને, તેને વિદાય આપવામાં આવી. પછી એ મહાન ભક્ત મુનિ વિચાર કરવા લાગ્યા.
અસ્ય કાંતા ભગવતી લક્ષ્મીર્નારાયણે હરૌ । વિધાય ગોપિકારૂપં ક્રીડાર્થં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ
આ ભગવાનની પ્રિય લક્ષ્મી, નારાયણ એટલે શારંગધન્વા સાથે રમવા માટે ગોપીનું રૂપ ધારણ કરીને છે.
અવશ્યમવતીર્ણા સા ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । તામહં વિચિનોમ્યદ્ય ગેહેગેહે વ્રજૌકસામ્
એ નિશ્ચયે અવતરશે, એમાં કોઈ શંકા નથી. આજે હું વ્રજવાસીઓના ઘરમાં એના માટે શોધીશ.
વિમૃશ્યૈવં મુનિવરો ગેહાનિ વ્રજવાસિનામ્ । પ્રવિવેશાતિથિર્ભૂત્વા વિષ્ણુબુદ્ધ્યા સુપૂજિતઃ
એ રીતે વિચાર કરીને, મહાન મુનિ વ્રજવાસીઓના ઘરમાં મહેમાન બનીને પ્રવેશ્યા અને વિષ્ણુની ભાવનાથી સુંદર રીતે પૂજાયા.
સર્વેષાં બલ્લવાદીનાં રતિં નંદસુતે પરામ્ । દૃષ્ટ્વા મુનિવરઃ સર્વાન્મનસા પ્રણનામ હ
બધા ગોપોનો નંદપુત્ર માટેનો શ્રેષ્ઠ પ્રેમ જોઈને, શ્રેષ્ઠ મુનિએ મનમાં બધા માટે નમન કર્યું.
ગોપાલાનાં ગૃહે બાલાં દદર્શ શ્વેતરૂપિણીમ્ । સ દૃષ્ટ્વા તર્કયામાસ રમા હ્યેષા ન સંશયઃ
ગોપાળાના ઘરમાં, એણે એક સફેદ રંગની બાળાને જોઈ; એ જોઈને વિચાર્યું, 'આ ચોક્કસ રમા છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'
પ્રવિવેશ તતો ધીમાન્નંદસખ્યુર્મહાત્મનઃ । કસ્યચિદ્ગોપવર્ય્યસ્ય ભાનુનામ્નો ગૃહં મહત્
પછી એ વિવેકી ભાનુ નામના નંદના મિત્ર અને શ્રેષ્ઠ ગોપના મોટા ઘરમાં પ્રવેશ્યા.
અર્ચિતો વિધિવત્તેન સોઽપ્યપૃચ્છન્મહામનાઃ । સાધો ત્વમસિ વિખ્યાતો ધર્મનિષ્ઠતયા ભુવિ
ભાનુએ વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરી, અને એ મહાન મનવાળા માણસે પૂછ્યું: 'સાધુ, તમે ધર્મમાં સ્થિરતા માટે પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ છો.'
તવાહં ધનધાન્યાદિ સમૃદ્ધિં સંવિભાવયે । કચ્ચિત્તે યોગ્યઃ પુત્રોઽસ્તિ કન્યા વા શુભલક્ષણા
હું તમને ધન, અનાજ અને સમૃદ્ધિ આપું છું; શું તમારી પાસે યોગ્ય પુત્ર કે શુભ લક્ષણોવાળી પુત્રી છે?
યતસ્તે કીર્તિરખિલં લોકં વ્યાપ્ય ભવિષ્યતિ । ઇત્યુક્તો મુનિવર્ય્યેણ ભાનુરાનીય પુત્રકમ્
તમારી કીર્તિ આખા લોકમાં ફેલાશે—એ રીતે મુનિએ કહ્યા પછી, ભાનુએ પોતાનો પુત્ર લાવ્યો.
મહાતેજસ્વિનં દૃપ્તં નારદાયાભ્યવાદયત્ । દૃષ્ટ્વા મુનિવરસ્તં તુ રૂપેણાપ્રતિમં ભુવિ
મહાતેજસ્વી અને ગર્વિત પુત્ર સાથે ભાનુએ નારદને વંદન કર્યું; અને મુનિએ પૃથ્વી પર જેવો રૂપ કોઈનો નથી એવો પુત્ર જોયો.
પદ્મપત્રવિશાલાક્ષં સુગ્રીવં સુંદરભ્રુવમ્ । ચારુદંતં ચારુકર્ણં સર્વાવયવસુંદરમ્
પદ્મપત્ર જેવી વિશાળ આંખો, સુંદર ગળું, મનોહર ભૃશ, મોહક દાંત, સુંદર કાન અને બધા અંગો સુંદર.
તં સમાશ્લિષ્ય બાહુભ્યાં સ્નેહાશ્રૂણિ વિમુચ્ય ચ । તતઃ સ ગદ્ગદ પ્રાહ પ્રણયેન મહામુનિઃ
એને બાહુથી આલિંગન કરીને, પ્રેમથી આંસુ વહાવી, પછી ગળે અવરોધ સાથે મહામુનિએ પ્રેમથી બોલ્યા.
નારદ ઉવાચ-। અયં શિશુસ્તે ભવિતા સુસખા રામકૃષ્ણયોઃ । વિહરિષ્યતિ તાભ્યાં ચ રાત્રિંદિવમતંદ્રિતઃ
નારદ બોલ્યા: 'તમારો આ બાળક રામ અને કૃષ્ણનો સારો મિત્ર બનશે; એ બંને સાથે દિવસ-રાત આનંદથી રમશે.'