સ્વસ્થાનમધિકં નામધેયં માથુરમંડલમ્ । નિગૂઢં વિવિધં સ્થાનં પુર્યભ્યંતરસંસ્થિતમ્
માથુરાનો પ્રદેશ એ વિષ્ણુનું પોતાનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન કહેવાય છે, જે શહેરની અંદર અનેક રહસ્યમય અને વિવિધ સ્થળોથી ભરેલું છે.
સહસ્રપત્રકમલાકારં માથુરમંડલમ્ । વિષ્ણુચક્રપરિભ્રામાદ્ધામ વૈષ્ણવમદ્ભુતમ્
માથુરાનો પ્રદેશ હજારો પાંખડાવાળું કમળ જેવો છે, એ અદ્ભુત વૈષ્ણવ ધામ છે, જે વિષ્ણુના ચક્રના પરિભ્રમણથી ફરતું રહે છે.
કર્ણિકાપર્ણવિસ્તારં રહસ્યદ્રુમમીરિતમ્ । પ્રધાનં દ્વાદશારણ્યં માહાત્મ્યં કથિતં ક્રમાત્
એના મધ્યમાં અને પાંખડાઓમાં રહસ્યમય વન વર્ણવાયું છે. મુખ્ય બાર વનોનું મહાત્મ્ય ક્રમશઃ કહેવામાં આવ્યું છે.
ભદ્ર શ્રી લોહ ભાંડીર મહાતાલ ખદીરકાઃ । બકુલં કુમુદં કામ્યં મધુ વૃંદાવનં તથા
ભદ્ર, શ્રી, લોહ, ભાંડીર, મહાતાલ, ખદિર, બકુલ, કુમુદ, કામ્ય, મધુ અને વ્રિંદાવન પણ.
દ્વાદશૈતાવતી સંખ્યા કાલિંદ્યાઃ સપ્ત પશ્ચિમે । પૂર્વે પંચવનં પ્રોક્તં તત્રાસ્તિ ગુહ્યમુત્તમમ્
આ બાર વનો એમ ગણાય છે: યમુનાના પશ્ચિમે સાત અને પૂર્વે પાંચ. એમાં સર્વોચ્ચ રહસ્ય વસે છે.
મહારણ્યં ગોકુલાખ્યં મધુ વૃંદાવનં તથા । અન્યચ્ચોપવનં પ્રોક્તં કૃષ્ણક્રીડારસસ્થલમ્
મહાન વન, જેને ગોકુલ કહે છે, મધુ, વ્રિંદાવન અને બીજું એક ઉપવન પણ છે, જ્યાં કૃષ્ણના રમણિય લિલા સ્થળો વર્ણવાયા છે.
કદંબખંડનં નંદવનં નંદીશ્વરં તથા । નંદનંદનખંડં ચ પલાશાશોકકેતકી
કદંબના જંગલ, નંદવન, નંદીશ્વર અને એ જ રીતે નંદનંદન વન, તેમજ પલાશ, અશોક અને કેતકીના વૃક્ષો.
સુગંધમાનસં કૈલમમૃતં ભોજનસ્થલમ્ । સુખપ્રસાધનં વત્સહરણં શેષશાયિકમ્
સુગંધિત માનસ સરોવર, કૈલાસનું અમૃત, ભોજન માટેનું સ્થાન, સુખ આપતું નિવાસ, વત્સહરણ અને શેષનાગનું શયનસ્થાન.
શ્યામપૂર્વો દધિગ્રામશ્ચક્રભાનુપુરં તથા । સંકેતં દ્વિપદં ચૈવ બાલક્રીડનધૂસરમ્
શ્યામપૂર્વ, દહીંનું ગામ, ચક્રભાનુનું પુર, મળવાની જગ્યા, દ્વિપદ અને બાળકોની રમતમાં ઉડેલો ધૂળ.
કામદ્રુમં સુલલિતમુત્સુકં ચાપિ કાનનમ્ । નાનાવિધરસક્રીડા નાનાલીલારસસ્થલમ્
કામદ્રુમ, સુંદર રીતે શોભાયમાન અને ઉત્સુક કરનાર વન, વિવિધ રસભરી રમતો અને અનેક લિલાઓના સ્થળો.
નાગવિસ્તારવિષ્ટંભં રહસ્યદ્રુમમીરિતમ્ । સહસ્રપત્રકમલં ગોકુલાખ્યં મહત્પદમ્
નાગોના વિસ્તૃત પ્રદેશ, આધારરૂપ સ્તંભ, ગુપ્ત વૃક્ષ જે પ્રસિદ્ધ છે, અને હજાર પાંખડાવાળું કમળ, ગોકુલ નામે મહાન સ્થાન.
કર્ણિકાતન્મહદ્ધામ ગોવિંદસ્થાનમુત્તમમ્ । તત્રોપરિ સ્વર્ણપીઠે મણિમંડપમંડિતમ્
કર્ણિકાના વિશાળ ધામમાં, ગોવિંદનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન, અને તેના ઉપર સોનાની પીઠ પર મણિથી શોભાયમાન મંડપ.
કર્ણિકાયાં ક્રમાદ્દિક્ષુ વિદિક્ષુ દલમીરિતમ્ । યદ્દલં દક્ષિણે પ્રોક્તં પરં ગુહ્યોત્તમોત્તમમ્
કર્ણિકામાંથી દિશા અને ઉપદિશામાં ક્રમશઃ પાંખડીઓ વર્ણવાયેલી છે; દક્ષિણ તરફની પાંખડી સર્વોત્તમ અને અત્યંત ગુપ્ત કહેવાયે છે.
તસ્મિન્દલે મહાપીઠં નિગમાગમદુર્ગમમ્ । યોગીંદ્રૈરપિ દુષ્પ્રાપં સર્વાત્મા યચ્ચ ગોકુલમ્
એ પાંખડી પર મહાપીઠ છે, જે વેદ અને તંત્રના માર્ગથી અતિ દુર્ગમ છે; યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે અને એ સર્વવ્યાપી ગોકુલ છે.
દ્વિતીયં દલમાગ્નેય્યાં તદ્રહસ્યદલં તથા । સંકેતં દ્વિપદં ચૈવ કુટીદ્વૌ તત્કુલે સ્થિતૌ
બીજી પાંખડી અગ્નિકોણમાં છે અને એ પણ ગુપ્ત પાંખડી છે; મળવાની જગ્યા, દ્વિપદ અને એ કુળમાં બે કુટીઓ સ્થિત છે.
પૂર્વં દલં તૃતીયં ચ પ્રધાનસ્થાનમુત્તમમ્ । ગંગાદિસર્વતીર્થાનાં સ્પર્શાચ્છતગુણં સ્મૃતમ્
પૂર્વ દિશાની ત્રીજી પાંખડી મુખ્ય અને શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે; એનું સ્મરણ કરવાથી ગંગા અને બીજા સર્વ તીર્થો સ્પર્શ કરતાં પણ સો ગણું પુણ્ય મળે છે.
ચતુર્થં દલમૈશાન્યાં સિદ્ધપીઠેઽપિ તત્પદમ્ । વ્યાયામનૂતનાગોપી તત્ર કૃષ્ણં પતિં લભેત્
ચોથી પાંખડી ઈશાન દિશામાં છે, એ સિદ્ધપીઠ છે; ત્યાં વ્યાયામ કરનાર ગોપી શ્રીકૃષ્ણને પતિ રૂપે પ્રાપ્ત કરે છે.
વસ્ત્રાલંકારહરણં તદ્દલે સમુદાહૃતમ્ । ઉત્તરે પંચમં પ્રોક્તં દલં સર્વદલોત્તમમ્
એ પાંખડી પર વસ્ત્ર અને આભૂષણ હરણનું વર્ણન છે; ઉત્તર દિશામાં પાંચમી પાંખડી સર્વ પાંખડીઓમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.
દ્વાદશાદિત્યમત્રૈવ દલં ચ કર્ણિકાસમમ્ । વાયવ્યાં તુ દલં ષષ્ઠં તત્ર કાલીહ્રદઃ સ્મૃતઃ
અહીં બાર સૂર્ય છે અને એક પાંખડી કર્ણિકા જેટલી છે; વાયવ્ય દિશામાં છઠ્ઠી પાંખડી છે, જ્યાં કાળી સરોવરનું સ્મરણ થાય છે.
દલોત્તમોત્તમં ચૈવ પ્રધાનં સ્થાનમુચ્યતે । સર્વોત્તમદલં ચૈવ પશ્ચિમે સપ્તમં સ્મૃતમ્
પાંખડીઓમાં સર્વોત્તમ પાંખડીને મુખ્ય સ્થાન કહેવાય છે; પશ્ચિમ દિશામાં સાતમી પાંખડી સર્વ પાંખડીઓમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
યજ્ઞપત્નીગણાનાં ચ તદીપ્સિતવરપ્રદમ્ । અત્રાસુરોઽપિ નિર્વાણં પ્રાપ ત્રિદશદુર્લભમ્
યજ્ઞપત્નીઓના સમૂહને અહીં ઇચ્છિત વરદાન મળે છે; અહીં એક અસુરે પણ મુક્તિ પામી હતી, જે દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
બ્રહ્મમોહનમત્રૈવ દલં બ્રહ્મહ્રદાવહમ્ । નૈર્ઋત્યાં તુ દલં પ્રોક્તમષ્ટમં વ્યોમઘાતનમ્
અહીં બ્રહ્માનો મોહ છે અને પાંખડી બ્રહ્મા સરોવર ઉત્પન્ન કરે છે; નૈઋત્ય દિશામાં આઠમી પાંખડી છે, જે આકાશને સ્પર્શે છે.
શંખચૂડવધસ્તત્ર નાનાકેલિરસસ્થલમ્ । શ્રુતમષ્ટદલં પ્રોક્તં વૃંદારણ્યાંતરસ્થિતમ્
ત્યાં શંખચૂડના વધનું સ્થાન અને અનેક રમણિય લિલાઓનું સ્થળ છે; આઠ પાંખડાવાળું કમળ વૃંદાવનના અંતરમાં વસેલું છે.
શ્રીમદ્વૃંદાવનં રમ્યં યમુનાયાઃ પ્રદક્ષિણમ્ । શિવલિંગમધિષ્ઠાનં દૃષ્ટં ગોપીશ્વરાભિધમ્
શ્રીમદ્ વૃંદાવન મનોહર છે, જે યમુના નદીની પરિક્રમા કરે છે; ત્યાં ગોપીશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ શિવલિંગનું સ્થાન જોવા મળે છે.
તદ્બાહ્યે ષોડશદલં શ્રિયાપૂર્ણં તમીશ્વરમ્ । સર્વાસુ દિક્ષુ યત્પ્રોક્તં પ્રાદક્ષિણ્યાદ્યથાક્રમમ્
તેના બહાર, સૌદશ પાંદડાવાળું કમળ છે, જે શ્રીથી ભરપૂર છે. એ ભગવાન સર્વ દિશાઓમાં વર્ણવાયેલા છે અને તેમને યોગ્ય રીતે ફરતા ફરવું જોઈએ.
મહત્પદં મહદ્ધામ સ્વધામાધાવસંજ્ઞકમ્ । પ્રથમૈકદલં શ્રેષ્ઠં માહાત્મ્યં કર્ણિકાસમમ્
મહાન સ્થાન, સર્વોચ્ચ ધામ, જેને પોતાનું ધામ કહે છે, એ પ્રથમ અને શ્રેષ્ઠ એક પાંદડું છે, જેનું મહાત્મ્ય કમળના મધ્ય જેટલું છે.
તત્ર ગોવર્દ્ધનગિરૌ રમ્યે નિત્યરસાશ્રયે । કર્ણિકાયાં મહાલીલા તલ્લીલા રસગહ્વરૌ
ત્યાં સુખદ ગોવર્ધન પર્વત પર, જે સદા રસથી ભરેલું છે, કમળના મધ્યમાં મહાન લીલા છે અને એ લીલાનો રસમય ગુફા છે.
યત્ર કૃષ્ણો નિત્યવૃંદાકાનનસ્ય પતિર્ભવેત્ । કૃષ્ણો ગોવિંદતાં પ્રાપ્તઃ કિમન્યૈર્બહુભાષિતૈઃ
ત્યાં કૃષ્ણ સદા વૃંદાવન વનના સ્વામી છે; કૃષ્ણે સર્વોત્તમ આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો છે—પછી વધુ કેટલાં શબ્દોની જરૂર છે?
દલં તૃતીયમાખ્યાતં સર્વશ્રેષ્ઠોત્તમોત્તમમ્ । ચતુર્થં દલમાખ્યાતં મહાદ્ભુતરસસ્થલમ્
ત્રીજું પાંદડું સર્વ શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ કહેવાયું છે; ચોથું પાંદડું અદ્ભુત રસથી ભરેલું સ્થાન કહેવાયું છે.
નંદીશ્વરવનં રમ્યં તત્ર નંદાલયઃ સ્મૃતઃ । કર્ણિકાદલમાહાત્મ્યં પંચમં દલમુચ્યતે
ત્યાં સુંદર નંદીશ્વર વન છે, જેને નંદનું ઘર માનવામાં આવે છે; પાંચમું પાંદડું કમળના મધ્ય જેટલું મહાત્મ્ય ધરાવે છે.