યત્ક્રૌંચપક્ષિણોરેકમવધીઃ કામમોહિતમ્ । તદા પ્રબંધં શ્લોકસ્ય જાતં મત્વા હ્યનુદ્વિજાઃ
તમે ક્રૌંચ પંખીઓના એક જોડીમાંથી એકને કામમોહમાં આવીને મારી નાખ્યો; ત્યારે મુનિઓએ સમજ્યું કે એક સુંદર શ્લોક રચાયો છે, અને તેઓ શાંતિથી—
ઊચુર્મુનિં પ્રહૃષ્ટાસ્તે શંસંતઃ સાધુસાધ્વિતિ । સ્વામિઞ્છાપોદિતે વાક્યે ભારતીશ્લોકમાતનોત્
મુનિને આનંદથી કહ્યું, 'વાહ! બહુ સારું!' અને જયારે સ્વામી શાપ ઉચ્ચારી રહ્યા હતા, ત્યારે વાણી દેવી શ્લોકરૂપે પ્રગટ થઈ.
અત્યંતં મોહનો જાતઃ શ્લોકોઽયં મુનિસત્તમ । તદા મુનિઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા બભૂવ વાડવર્ષભ । તસ્મિન્કાલે સમાગત્ય બ્રહ્મા પુત્રૈઃ સમન્વિતઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ શ્લોક ખૂબ જ મોહક બની ગયો; ત્યારે મુનિ આનંદથી ભરાયેલા મનથી, તેજસ્વી ઘોડા જેવો ઝળક્યો; એ સમયે બ્રહ્મા પોતાના પુત્રો સાથે ત્યાં આવ્યા.
વચો જગાદ વાલ્મીકિં ધન્યોસિ ત્વં મુનીશ્વર । ભારતી ત્વન્મુખે સ્થિત્વા શ્લોકત્વં સમપદ્યત
બ્રહ્માએ વાલ્મીકીને કહ્યું, 'હે મુનિશ્વર, તમે ધન્ય છો! વાણી દેવી તમારા મુખમાં રહીને શ્લોકરૂપે પ્રગટ થઈ છે.'
તસ્માદ્રામાયણં રમ્યં કુરુષ્વ મધુરાક્ષરમ્ । યેન તે વિમલા કીર્તિરાકલ્પાંતં ભવિષ્યતિ
તેથી, મધુર શબ્દોમાં રામાયણની સુંદર રચના કરો, જેના દ્વારા તમારી નિર્મળ કીર્તિ યુગના અંત સુધી ટકી રહેશે.
ધન્યા સૈવ મુખે વાણી રામનામ્ના સમન્વિતા । અન્યા કામકથા નૄણાં જનયત્યેવ પાતકમ્
રામના નામ સાથે જોડાયેલી એ વાણી ખરેખર ધન્ય છે; મનુષ્યોની અન્ય કામકથાઓ માત્ર પાપ જ પેદા કરે છે.
તસ્માત્કુરુષ્વ રામસ્ય ચરિતં લોકવિશ્રુતમ્ । યેન સ્યાત્પાપિનાં પાપહાનિરેવ પદેપદે
તેથી, રામની લોકપ્રસિદ્ધ કથા રચો, જેના દ્વારા દરેક પગલે પાપીઓના પાપનો નાશ થશે.
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે સ્રષ્ટા સર્વદેવૈઃ સમન્વિતઃ । તતઃ સચિંતયામાસ કથં રામાયણં ભવેત્
આ રીતે કહીને, સૃષ્ટિકર્તા બધા દેવતાઓ સાથે અદૃશ્ય થઈ ગયા; પછી મુનિએ વિચાર્યું, 'રામાયણ કેવી રીતે હોવું જોઈએ?'
તદા ધ્યાનપરો જાતો નદીતીરે મનોરમે । તસ્ય ચેતસ્યથો રામઃ પ્રાદુર્ભૂતો મનોહરઃ
પછી, મનોહર નદીના કિનારે ધ્યાનમાં તલિન થઈ, મુનિના મનમાં રામ, જે જોવા મનમોહક હતા, પ્રગટ થયા.
નીલોત્પલદલશ્યામં રામં રાજીવલોચનમ્ । નિરીક્ષ્ય તસ્ય ચરિતં ભૂતંભાવિભવચ્ચ યત્
મુનિએ રામને, નીલકમળની પાંદડી જેવો શ્યામ, કમળ જેવી આંખો ધરાવતા, અને તેમના ભૂત, વર્તમાન તથા ભવિષ્યના કાર્યોને જોયા.
તદાત્યંતં મુદં પ્રાપ્તો રામાયણમથાસૃજત્ । મનોરમપદૈર્યુક્તં વૃત્તૈર્બહુવિધૈરપિ
પછી, અત્યંત આનંદથી ભરાઈ, મુનિએ રામાયણ રચ્યું, જે સુંદર શબ્દો અને અનેક પ્રકારના છંદોથી સજ્જ છે.
ષટ્કાંડાનિ સુરમ્યાણિ યત્ર રામાયણેઽનઘ । બાલમારણ્યકં ચાન્યત્કિષ્કિંધા સુંદરં તથા
હે નિર્દોષ, રામાયણમાં છ અતિ સુંદર કાંડ છે: બાલ, આરણ્યક, કિષ્કિંધા, સુંદર—
યુદ્ધમુત્તરમન્યચ્ચ ષડેતાનિ મહામતે । શૃણુયાદ્યો નરઃ પુણ્યાત્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
યુદ્ધ, ઉત્તર અને બીજું—આ છ કાંડ, હે વિવેકી; જે મનુષ્ય પુણ્યથી આ સાંભળે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે.
તત્ર બાલે તુ સંતુષ્ટઃ પુત્રેષ્ટ્યા ચતુરસ્સુતાન્ । પ્રાપ પંક્તિરથઃ સાક્ષાદ્ધરિં બ્રહ્મસનાતનમ્
તેમાં બાલકાંડમાં, પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞથી અને ચાર પુત્રોથી સંતોષ પામીને, રાજાએ પોતાના સહયોગીઓ સાથે, હરી—શાશ્વત બ્રહ્મ—ને સીધા પ્રાપ્ત કર્યો.
સ કૌશિકમખં ગત્વા સીતામુદ્વાહ્ય ભાર્ગવમ્ । આગત્ય પુરમુત્કૃષ્ટો યૌવરાજ્યપ્રકલ્પનમ્
તે કૌશિક યજ્ઞમાં ગયો, સીતાને લગ્ન કરીને ભારગવ સાથે પાછો આવ્યો, શહેરમાં ખૂબ પ્રસિદ્ધ થયો અને રાજયાભિષેકની તૈયારી શરૂ થઈ.
માતૃવાક્યાદ્વનં પ્રાગાદ્ગંગામુત્તીર્ય પર્વતમ્ । ચિત્રકૂટં મહિલયા લક્ષ્મણેન સમન્વિતઃ
માતાના આદેશથી તે વનમાં ગયો, ગંગા અને પર્વત પાર કરીને, પત્ની અને લક્ષ્મણ સાથે ચિત્રકૂટ પહોંચ્યો.
ભરતસ્તં વને શ્રુત્વા જગામ ભ્રાતરં નયી । તમપ્રાપ્ય સ્વયં નંદિગ્રામે વાસમચીકરત્
ભરતે વનમાં ભાઈ વિશે સાંભળીને સારા ઇરાદે ત્યાં ગયો; પણ ભાઈને ન મળતાં, પોતે નંદિગ્રામમાં રહેવા લાગ્યો.
બાલમેતચ્છૃણુષ્વાન્યદારણ્યકસમુદ્ભવમ્ । મુનીનામાશ્રમે વાસસ્તત્ર તત્રોપવર્ણનમ્
બાળક, વનમાં ઉદ્ભવેલી બીજી વાર્તા સાંભળ: મુનિઓના આશ્રમમાં રહેવું અને તેની વાતો.
નાસાચ્છેદઃ શૂર્પણખ્યાઃ ખરદૂષણનાશનમ્ । માયામારીચહનનં દૈત્યાદ્રામાપહારણમ્
શૂર્પણખાની નાક કાપવી, ખરા-દૂષણનો વિનાશ, માયાવી મારિચનો વધ અને રાક્ષસ દ્વારા સીતાનો અપહરણ થયું.
વને વિરહિણા ભ્રાંતં મનુષ્યચરિતં ભૃતમ્ । કબંધપ્રેક્ષણં તત્ર પમ્પાયાં ગમનં તથા
વનમાં વિયોગમાં ભટકતા, માનવ જિંદગી જીવતા, ત્યાં કબંધ સાથે મુલાકાત અને પછી પંપા તરફ જવાનું થયું.
હનૂમતા સંગમનમિત્યેતદ્વનસંજ્ઞિતમ્ । અપરં ચ શૃણુ મુને સંક્ષિપ્ય કથયામ્યહમ્
હનુમાન સાથે મુલાકાત, આ વન કાંડ કહેવાય છે; હવે, મુનિ, બીજી વાર્તા સંક્ષિપ્તમાં સાંભળ.
સપ્તતાલપ્રભેદશ્ચ વાલેર્મારણમદ્ભુતમ્ । સુગ્રીવે રાજ્યદાનં ચ નગવર્ણનમિત્યુત
સાત તાળ વૃક્ષો તોડ્યા, વાલીનો અદભુત વધ, સુગ્રીવને રાજય આપવું અને શહેરનું વર્ણન થયું.
લક્ષ્મણાત્કર્મસંદેશઃ સુગ્રીવસ્ય વિવાસનમ્ । તથા સૈન્યસમુદ્દેશઃ સીતાન્વેષણમપ્યુત
લક્ષ્મણ તરફથી કાર્યનો સંદેશ, સુગ્રીવનું વિસર્જન, સેના એકત્ર કરવી અને સીતાની શોધ શરૂ થઈ.
સંપાતિપ્રેક્ષણં તત્ર વારિધેર્લંઘનં તથા । પરતીરે કપિપ્રાપ્તિઃ કૈષ્કિંધં કાંડમદ્ભુતમ્
સંપાતીનું દર્શન, સમુદ્ર પાર કરવો, બીજી કિનારે વાનરો પહોંચ્યા અને અદભુત કૈષ્કિંધા કાંડ થયું.
સુંદરં શૃણુ કાંડં વૈ યત્ર રામકથાદ્ભુતા । પ્રતિગેહે પ્રતિ ભ્રાંતિઃ કપેશ્ચિત્રસ્ય દર્શનમ્
સુંદર કાંડ સાંભળ, જ્યાં રામની અદભુત વાર્તા છે: ઘર-ઘર ભટકવું અને અનોખા વાનરનું દર્શન.
સીતાસંદર્શનં તત્ર જાનક્યાભાષણં તથા । વનભંગઃ પ્રકુપિતૈર્બંધનં વાનરસ્ય ચ
સીતાનું દર્શન, જાનકીનું સંવાદ, રોષિત વાનરો દ્વારા વનનો વિનાશ અને વાનરનું બંધન થયું.
તતો લંકાપ્રજ્વલનં વાનરૈઃ સંગતિસ્તતઃ । રામાભિજ્ઞાનદાનં ચ સૈન્યપ્રસ્થાનમેવ ચ
પછી વાનરો દ્વારા લંકાનું દહન, તેમની ફરી મુલાકાત, રામનું ચિહ્ન આપવું અને સેના નીકળી.
સમુદ્રે સેતુકરણં શુકસારણસંગતિઃ । ઇતિ સુંદરમાખ્યાતં યુદ્ધે સીતાસમાગમઃ
સમુદ્ર પર પુલ બનાવવું, શુક અને સારણ સાથે મુલાકાત; આ રીતે સુંદર કાંડ વર્ણવાયું અને યુદ્ધમાં સીતાની ફરી મળવું.
ઉત્તરે ઋષિસંવાદો યજ્ઞપ્રારંભ એવ ચ । તત્રાનેકા રામકથાઃ શૃણ્વતાં પાપનાશકાઃ
ઉત્તર કાંડમાં ઋષિઓ સાથે સંવાદ અને યજ્ઞની શરૂઆત; ત્યાં અનેક રામકથાઓ સાંભળવામાં આવે છે, જે પાપનો નાશ કરે છે.
ઇતિ ષટ્કાંડમાખ્યાતં બ્રહ્મહત્યાપનોદનમ્ । સંક્ષેપતો મયા તુભ્યમાખ્યાતં સુમનોહરમ્
આ રીતે છ કાંડ વર્ણવાયા, બ્રાહ્મણ હત્યાનો પાપ દૂર થાય છે; મેં તને સંક્ષિપ્તમાં આ સુમનોહર કથા કહી.