હર્ષાદશ્રૂણિમુંચંતો રામાદ્યા ભૂમિપાસ્તથા । તદ્ગાનપંચમાલાપમોહિતાશ્ચિત્રિતોપમાઃ
રામ અને અન્ય રાજાઓ આનંદથી આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી રહ્યા હતા; એ ગાન અને તેની પાંચ પ્રકારની મીઠી ધ્વનિથી તેઓ ચકિત થઈ ગયા, મનમાં અદભૂત ઉપમાઓ ભરાઈ ગઈ.
તત્ર રામઃ સુતૌ દૃષ્ટ્વા મહાગાનવિમોહકૌ । અદાત્તાભ્યાં સુવર્ણસ્ય લક્ષં લક્ષં પૃથક્પૃથક્
ત્યાં રામે, પોતાના બે પુત્રોને એ મહાન ગાનમાં મંત્રમુગ્ધ જોઈ, દરેકને અલગ અલગ એક લાખ સોનાની મુદ્રાઓ આપી.
તદા દાનપરં દૃષ્ટ્વા વાલ્મીકિં મુનિસત્તમમ્ । અબ્રૂતાં પ્રહસંતૌ તૌ કિંચિદ્વક્રભ્રુવૌ તતઃ
પછી, બંને દાનમાં તત્પર જોઈને, મહાન મુનિ વાલ્મીકી હસતાં અને થોડી વાંકી ભ્રૂવાળી સ્મિત સાથે એમને કહ્યું.
મુને મહાનયોનેન ક્રિયતે ભૂમિપેન વૈ । યદાવાભ્યાં સુવર્ણાનિ દાતુમિચ્છતિ લોભયન્
મુનિ, રાજાએ અમને સોનાં આપવાની ઇચ્છા રાખીને શું મોટું લાભ કરે છે? એ અમને લોભાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
પ્રતિગ્રહો બ્રાહ્મણાનાં શસ્યતે નેતરેષુ વૈ । પ્રતિગ્રહપરો રાજા નરકાયૈવ કલ્પતે
દાન સ્વીકારવું બ્રાહ્મણો માટે યોગ્ય છે, બીજાઓ માટે નહીં; દાન સ્વીકારવામાં તત્પર રાજા તો નરકમાં જ જાય છે.
આવયોઃ કૃપયા મુક્તં રાજ્યં ભુંક્તે મહીપતિઃ । કથં દાતું સુવર્ણાનિ વાંછતિ શ્રેયસાંચિતઃ
અમારી કૃપાથી રાજા રાજ્ય ભોગવે છે; તો પછી, શ્રેષ્ઠ ગુણોથી ભરપૂર હોવા છતાં, એ અમને સોનાં આપવાની ઇચ્છા કેમ રાખે છે?
ઇત્યુક્તવંતૌ તૌ દૃષ્ટ્વા વાલ્મીકિઃ કૃપયાયુતઃ । અશંસદ્યુષ્મત્પિતરં જાનીથાં નીતિવિત્તમૌ
એ બંનેની વાત સાંભળીને, કૃપાથી ભરેલા વાલ્મીકી એના પિતાની પ્રશંસા કરી અને કહ્યું, 'તમારા પિતા ધર્મમાં જ્ઞાની છે.'
ઇતિ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં બાલકૌ નૃપપાદયોઃ । લગ્નૌ વિનયસંયુક્તૌ માતૃભક્ત્યાતિનિર્મલૌ
મુનિની વાત સાંભળીને, બંને બાળકોએ પોતાના માતા પ્રત્યે શુદ્ધ ભક્તિ સાથે, વિનયપૂર્વક રાજાના પગે વંદન કર્યું.
રામો બાલૌ દૃઢં સ્વાંગે પરિરભ્ય મુદાન્વિતઃ । મેને સ્ત્રિયાસ્તદા ધર્મૌ મૂર્તિમંતાવુપસ્થિતૌ
રામે આનંદથી બંને બાળકોએ દૃઢ રીતે પોતાના શરીર સાથે ભળી લીધા, અને એ સમયે એમને સ્ત્રી સ્વરૂપે ધર્મના જીવંત અવતાર ગણ્યા.
સભાપિ રામસુતયોર્વીક્ષ્ય વક્ત્રે મનોરમે । જાનકીપતિભક્તિત્વં સત્યં મેને મુનીશ્વર
સભામાં પણ, રામના પુત્રોના મનમોહક ચહેરા જોઈને, જનકીપતિ પ્રત્યે તેમની ભક્તિ સાચી છે એ વાત મહામુનિ સહિત સૌએ માન્ય કરી.
ઇતિ શેષમુખપ્રોક્તં શ્રુત્વા વાત્સ્યાયનોઽબ્રવીત્ । રામાયણં શ્રોતુમનાઃ સર્વધર્મસમન્વિતમ્
શેષમુખ દ્વારા કહેલી વાત સાંભળીને, વાત્સ્યાયન એ સર્વધર્મથી ભરપૂર રામાયણ સાંભળવાની ઇચ્છા સાથે એમને સંબોધન કર્યું.
વાત્સ્યાયન ઉવાચ। કસ્મિન્કાલે કૃતં સ્વામિન્રામાયણમિદં મહત્ । કસ્માચ્ચકાર કિન્તત્ર વર્ણનં તદ્વદસ્વ મે
વાત્સ્યાયન બોલ્યા: 'હે સ્વામી, આ મહાન રામાયણ કયા સમયે રચાયું? કોણે રચ્યું? એમાં શું વર્ણન છે? મને એ બધું કહો.'
શેષ ઉવાચ-। એકદા ગતવાન્વિપ્રો વાલ્મીકિર્વિપિનં મહત્ । યત્ર તાલાસ્તમાલાશ્ચ કિંશુકા યત્ર પુષ્પિતાઃ
શેષ બોલ્યા: 'એકવાર વાલ્મીકી મહાન જંગલમાં ગયા, જ્યાં તાડ અને તમાલ વૃક્ષો હતા, અને કિમશુક વૃક્ષો ફૂલેલા હતા.'
કેતકી યત્ર રજસા કુર્વતી સૌરભં વનમ્ । શશિપ્રભેવ મહતી દૃશ્યતે શુભ્રકર્ણભૃત્ । ચંપકોબકુલશ્ચાપિ કોવિદારઃ કુરંટકઃ
ત્યાં, કેતકીના ફૂલોએ પરાગથી વનને સુગંધિત કરી દીધું; મોટા સફેદ ફૂલવાળા વૃક્ષો ચાંદની જેવી ઝળહળતા હતા, અને ત્યાં ચંપક, બકુલ, કોવિદારો અને કુરંટક વૃક્ષો પણ હતા.
અનેકે પુષ્પિતા યત્ર પાદપાઃ શોભને વને । કોકિલાનાં વિરાવેણ ષટ્પદાનાં ચ શબ્દિતૈઃ
એ સુંદર વનમાં અનેક ફૂલેલા વૃક્ષો હતા, કોકિલોની કૂક અને મકીઓની ગુંજ સાથે આખું વન ગુંજી ઉઠ્યું.
સંઘુષ્ટં સર્વતો રમ્યં મનોહરવયોન્વિતમ્ । તત્ર ક્રૌંચયુગં રમ્યં કામબાણપ્રપીડિતમ્
આકર્ષક અવાજોથી આખું વન સર્વત્ર મનમોહક બની ગયું હતું; ત્યાં એક ક્રૌંચ પક્ષીઓની જોડી, કામના બાણથી પીડિત, વસતી હતી.
પરસ્પરં પ્રહૃષિતં રેમે સ્નિગ્ધતયા સ્થિતમ્ । તદા વ્યાધઃ સમાગત્ય તયોરેકં મનોહરમ્
એકબીજાની સાથે આનંદથી, પ્રેમભર્યા મનથી, બંને પંખીઓ એકસાથે રહીને આનંદ માણી રહ્યા હતા. ત્યારે એક શિકારી ત્યાં આવ્યો અને એમાંથી એક સુંદર પંખીને જોઈને—
અવધીન્નિર્દયઃ કશ્ચિન્માંસાસ્વાદનલોલુપઃ । તદા ક્રૌંચી વ્યાધહતં સ્વપતિં વીક્ષ્ય દુઃખિતા
કોઈ ક્રૂર શિકારી, માંસની લાલચમાં, નિર્દયતાથી એક પંખીને મારી નાખ્યો. ત્યારે ક્રૌંચી, પોતાના જીવનસાથીને શિકારી દ્વારા મારવામાં આવ્યો જોઈ, દુઃખમાં ડૂબી ગઈ.
વિલલાપ ભૃશં દુઃખાન્મુંચંતી રાવમુચ્ચકૈઃ । તદા મુનિઃ પ્રકુપિતો નિષાદં ક્રૌંચઘાતકમ્
તે પંખી દુઃખથી જોરથી રડવા લાગી, ઊંચી અવાજે વિલાપ કરતી. ત્યારે મુનિ, ક્રૌંચ પંખીને મારનાર શિકારીને જોઈને, ગુસ્સે ભરાયો—
શશાપ વાર્યુપસ્પૃશ્ય સરિતઃ પાવનં શુભમ્ । મા નિષાદ પ્રતિષ્ઠાં ત્વમગમઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ
પવિત્ર નદીનું પાણી સ્પર્શ કરીને, મુનિએ શિકારીને શાપ આપ્યો: 'હે નિષાદ, તું કદી પણ લાંબા સમય સુધી સ્થિરતા પ્રાપ્ત નહીં કરે.'
યત્ક્રૌંચપક્ષિણોરેકમવધીઃ કામમોહિતમ્ । તદા પ્રબંધં શ્લોકસ્ય જાતં મત્વા હ્યનુદ્વિજાઃ
તમે ક્રૌંચ પંખીઓના એક જોડીમાંથી એકને કામમોહમાં આવીને મારી નાખ્યો; ત્યારે મુનિઓએ સમજ્યું કે એક સુંદર શ્લોક રચાયો છે, અને તેઓ શાંતિથી—
ઊચુર્મુનિં પ્રહૃષ્ટાસ્તે શંસંતઃ સાધુસાધ્વિતિ । સ્વામિઞ્છાપોદિતે વાક્યે ભારતીશ્લોકમાતનોત્
મુનિને આનંદથી કહ્યું, 'વાહ! બહુ સારું!' અને જયારે સ્વામી શાપ ઉચ્ચારી રહ્યા હતા, ત્યારે વાણી દેવી શ્લોકરૂપે પ્રગટ થઈ.
અત્યંતં મોહનો જાતઃ શ્લોકોઽયં મુનિસત્તમ । તદા મુનિઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા બભૂવ વાડવર્ષભ । તસ્મિન્કાલે સમાગત્ય બ્રહ્મા પુત્રૈઃ સમન્વિતઃ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ શ્લોક ખૂબ જ મોહક બની ગયો; ત્યારે મુનિ આનંદથી ભરાયેલા મનથી, તેજસ્વી ઘોડા જેવો ઝળક્યો; એ સમયે બ્રહ્મા પોતાના પુત્રો સાથે ત્યાં આવ્યા.
વચો જગાદ વાલ્મીકિં ધન્યોસિ ત્વં મુનીશ્વર । ભારતી ત્વન્મુખે સ્થિત્વા શ્લોકત્વં સમપદ્યત
બ્રહ્માએ વાલ્મીકીને કહ્યું, 'હે મુનિશ્વર, તમે ધન્ય છો! વાણી દેવી તમારા મુખમાં રહીને શ્લોકરૂપે પ્રગટ થઈ છે.'
તસ્માદ્રામાયણં રમ્યં કુરુષ્વ મધુરાક્ષરમ્ । યેન તે વિમલા કીર્તિરાકલ્પાંતં ભવિષ્યતિ
તેથી, મધુર શબ્દોમાં રામાયણની સુંદર રચના કરો, જેના દ્વારા તમારી નિર્મળ કીર્તિ યુગના અંત સુધી ટકી રહેશે.
ધન્યા સૈવ મુખે વાણી રામનામ્ના સમન્વિતા । અન્યા કામકથા નૄણાં જનયત્યેવ પાતકમ્
રામના નામ સાથે જોડાયેલી એ વાણી ખરેખર ધન્ય છે; મનુષ્યોની અન્ય કામકથાઓ માત્ર પાપ જ પેદા કરે છે.
તસ્માત્કુરુષ્વ રામસ્ય ચરિતં લોકવિશ્રુતમ્ । યેન સ્યાત્પાપિનાં પાપહાનિરેવ પદેપદે
તેથી, રામની લોકપ્રસિદ્ધ કથા રચો, જેના દ્વારા દરેક પગલે પાપીઓના પાપનો નાશ થશે.
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે સ્રષ્ટા સર્વદેવૈઃ સમન્વિતઃ । તતઃ સચિંતયામાસ કથં રામાયણં ભવેત્
આ રીતે કહીને, સૃષ્ટિકર્તા બધા દેવતાઓ સાથે અદૃશ્ય થઈ ગયા; પછી મુનિએ વિચાર્યું, 'રામાયણ કેવી રીતે હોવું જોઈએ?'
તદા ધ્યાનપરો જાતો નદીતીરે મનોરમે । તસ્ય ચેતસ્યથો રામઃ પ્રાદુર્ભૂતો મનોહરઃ
પછી, મનોહર નદીના કિનારે ધ્યાનમાં તલિન થઈ, મુનિના મનમાં રામ, જે જોવા મનમોહક હતા, પ્રગટ થયા.
નીલોત્પલદલશ્યામં રામં રાજીવલોચનમ્ । નિરીક્ષ્ય તસ્ય ચરિતં ભૂતંભાવિભવચ્ચ યત્
મુનિએ રામને, નીલકમળની પાંદડી જેવો શ્યામ, કમળ જેવી આંખો ધરાવતા, અને તેમના ભૂત, વર્તમાન તથા ભવિષ્યના કાર્યોને જોયા.