શેષ ઉવાચ-। ઇતિ સંદેશમાદાય સીતાં પ્રતિ જગત્પતેઃ । આહ લક્ષ્મણ આત્મેશમાનતઃ પ્રણયાદ્ધરૌ
શેષે કહ્યું: જગતના સ્વામીનો સંદેશ લઈને, સીતાને માટે, લક્ષ્મણે પ્રેમથી નમન કરીને પોતાના આત્માના ભગવાનને કહ્યું.
સીતાનયનમુદ્દિશ્ય પ્રસન્નસ્ત્વં યદૂચિવાન્ । કથયિષ્યામિ તદ્વાક્યં વિનયેન સમન્વિતમ્
તમે સ્પષ્ટ મનથી સીતાને લાવવાનો ઉલ્લેખ કર્યો; હું એ શબ્દો વિનયપૂર્વક કહું છું.
ઇત્યુક્ત્વા પાદયોર્નત્વા રઘુનાથસ્ય લક્ષ્મણઃ । જગામ ત્વરિતઃ સીતાં રથે તિષ્ઠન્મહાજવે
આ રીતે કહી, રઘુનાથના પગે નમન કરીને, લક્ષ્મણ ઝડપથી રથમાં બેઠા અને સીતાને લેવા ગયા.
વાલ્મીકિઃ શ્રીયુતૌ વીક્ષ્ય રામપુત્રૌ મહૌજસૌ । ઉવાચ સ્મિતમાધાય મુખં કૃત્વા મનોહરમ્
વાલ્મીકી, રામના બંને પુત્રોને તેજસ્વી જોઈને, મનોહર સ્મિત સાથે, આકર્ષક મુખ બનાવીને બોલ્યા.
યુવાં પ્રગાયતાં પુત્રૌ રામચારિત્રમદ્ભુતમ્ । વીણાં પ્રવાદયંતૌ ચ કલગાનેન શોભિતમ્
તમ બંને પુત્રો, રામના અદ્ભૂત કાર્યો ગાવ છો, વીણા વગાડો છો અને મધુર ગીતથી શોભા પામો છો.
ઇત્યક્તૌ તૌ સુતૌ રામચારિત્રં બહુપુણ્યદમ્ । અગાયતાં મહાભાગૌ સુવાક્યપદચિત્રિતમ્
આ રીતે, એ બંને મહાન પુત્રોએ રામની કથા ગાઈ, જે ઘણા પુણ્ય આપે છે, સુંદર અને યોગ્ય શબ્દોથી શોભિત.
યસ્મિન્ધર્મવિધિઃ સાક્ષાત્પાતિવ્રત્યં તુ યત્સ્થિતમ્ । ભ્રાતૃસ્નેહો મહાન્યત્ર ગુરુભક્તિસ્તથૈવ ચ
જેમાં ધર્મનું નિયમ પ્રગટ છે, પતિવ્રતાનું પાલન છે, ભાઈઓનું મોટું પ્રેમ છે, અને ગુરુભક્તિ પણ છે.
સ્વામિસેવકયોર્યત્ર નીતિર્મૂર્તિમતી કિલ । અધર્મકરશાસ્તિં વૈ યત્ર સાક્ષાદ્રઘૂદ્વહાત્
જેમાં સ્વામી અને સેવક વચ્ચે યોગ્ય વર્તન છે, અને જેમાં રઘુવંશી દ્વારા દुष્ટોને સીધી સજા મળે છે.
તદ્ગાનેન જગદ્વ્યાપ્તં દિવિ દેવા અપિ સ્થિતાઃ । કિન્નરા અપિ યદ્ગાનં શ્રુત્વા મૂર્ચ્છામિતાઃ ક્ષણાત્
એ ગાનથી આખું જગત ભરાઈ ગયું; સ્વર્ગમાં દેવતાઓ પણ સ્થિર થઈ ગયા, અને કિનરાઓ એ સંગીત સાંભળતાં જ તરત જ મૂર્છિત થઈ ગયા.
વીણાયારણિતં શ્રુત્વા તાલમાનેન શોભિતમ્ । નિખિલા પરિષત્તત્ર શાલભં જીવચિત્રિતા
વીણા નો મીઠો અવાજ, તાલ સાથે સજ્જ, સાંભળીને ત્યાંની આખી સભા જીવંત ચિત્ર જેવી મંત્રમુગ્ધ થઈ ગઈ.
હર્ષાદશ્રૂણિમુંચંતો રામાદ્યા ભૂમિપાસ્તથા । તદ્ગાનપંચમાલાપમોહિતાશ્ચિત્રિતોપમાઃ
રામ અને અન્ય રાજાઓ આનંદથી આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી રહ્યા હતા; એ ગાન અને તેની પાંચ પ્રકારની મીઠી ધ્વનિથી તેઓ ચકિત થઈ ગયા, મનમાં અદભૂત ઉપમાઓ ભરાઈ ગઈ.
તત્ર રામઃ સુતૌ દૃષ્ટ્વા મહાગાનવિમોહકૌ । અદાત્તાભ્યાં સુવર્ણસ્ય લક્ષં લક્ષં પૃથક્પૃથક્
ત્યાં રામે, પોતાના બે પુત્રોને એ મહાન ગાનમાં મંત્રમુગ્ધ જોઈ, દરેકને અલગ અલગ એક લાખ સોનાની મુદ્રાઓ આપી.
તદા દાનપરં દૃષ્ટ્વા વાલ્મીકિં મુનિસત્તમમ્ । અબ્રૂતાં પ્રહસંતૌ તૌ કિંચિદ્વક્રભ્રુવૌ તતઃ
પછી, બંને દાનમાં તત્પર જોઈને, મહાન મુનિ વાલ્મીકી હસતાં અને થોડી વાંકી ભ્રૂવાળી સ્મિત સાથે એમને કહ્યું.
મુને મહાનયોનેન ક્રિયતે ભૂમિપેન વૈ । યદાવાભ્યાં સુવર્ણાનિ દાતુમિચ્છતિ લોભયન્
મુનિ, રાજાએ અમને સોનાં આપવાની ઇચ્છા રાખીને શું મોટું લાભ કરે છે? એ અમને લોભાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
પ્રતિગ્રહો બ્રાહ્મણાનાં શસ્યતે નેતરેષુ વૈ । પ્રતિગ્રહપરો રાજા નરકાયૈવ કલ્પતે
દાન સ્વીકારવું બ્રાહ્મણો માટે યોગ્ય છે, બીજાઓ માટે નહીં; દાન સ્વીકારવામાં તત્પર રાજા તો નરકમાં જ જાય છે.
આવયોઃ કૃપયા મુક્તં રાજ્યં ભુંક્તે મહીપતિઃ । કથં દાતું સુવર્ણાનિ વાંછતિ શ્રેયસાંચિતઃ
અમારી કૃપાથી રાજા રાજ્ય ભોગવે છે; તો પછી, શ્રેષ્ઠ ગુણોથી ભરપૂર હોવા છતાં, એ અમને સોનાં આપવાની ઇચ્છા કેમ રાખે છે?
ઇત્યુક્તવંતૌ તૌ દૃષ્ટ્વા વાલ્મીકિઃ કૃપયાયુતઃ । અશંસદ્યુષ્મત્પિતરં જાનીથાં નીતિવિત્તમૌ
એ બંનેની વાત સાંભળીને, કૃપાથી ભરેલા વાલ્મીકી એના પિતાની પ્રશંસા કરી અને કહ્યું, 'તમારા પિતા ધર્મમાં જ્ઞાની છે.'
ઇતિ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં બાલકૌ નૃપપાદયોઃ । લગ્નૌ વિનયસંયુક્તૌ માતૃભક્ત્યાતિનિર્મલૌ
મુનિની વાત સાંભળીને, બંને બાળકોએ પોતાના માતા પ્રત્યે શુદ્ધ ભક્તિ સાથે, વિનયપૂર્વક રાજાના પગે વંદન કર્યું.
રામો બાલૌ દૃઢં સ્વાંગે પરિરભ્ય મુદાન્વિતઃ । મેને સ્ત્રિયાસ્તદા ધર્મૌ મૂર્તિમંતાવુપસ્થિતૌ
રામે આનંદથી બંને બાળકોએ દૃઢ રીતે પોતાના શરીર સાથે ભળી લીધા, અને એ સમયે એમને સ્ત્રી સ્વરૂપે ધર્મના જીવંત અવતાર ગણ્યા.
સભાપિ રામસુતયોર્વીક્ષ્ય વક્ત્રે મનોરમે । જાનકીપતિભક્તિત્વં સત્યં મેને મુનીશ્વર
સભામાં પણ, રામના પુત્રોના મનમોહક ચહેરા જોઈને, જનકીપતિ પ્રત્યે તેમની ભક્તિ સાચી છે એ વાત મહામુનિ સહિત સૌએ માન્ય કરી.
ઇતિ શેષમુખપ્રોક્તં શ્રુત્વા વાત્સ્યાયનોઽબ્રવીત્ । રામાયણં શ્રોતુમનાઃ સર્વધર્મસમન્વિતમ્
શેષમુખ દ્વારા કહેલી વાત સાંભળીને, વાત્સ્યાયન એ સર્વધર્મથી ભરપૂર રામાયણ સાંભળવાની ઇચ્છા સાથે એમને સંબોધન કર્યું.
વાત્સ્યાયન ઉવાચ। કસ્મિન્કાલે કૃતં સ્વામિન્રામાયણમિદં મહત્ । કસ્માચ્ચકાર કિન્તત્ર વર્ણનં તદ્વદસ્વ મે
વાત્સ્યાયન બોલ્યા: 'હે સ્વામી, આ મહાન રામાયણ કયા સમયે રચાયું? કોણે રચ્યું? એમાં શું વર્ણન છે? મને એ બધું કહો.'
શેષ ઉવાચ-। એકદા ગતવાન્વિપ્રો વાલ્મીકિર્વિપિનં મહત્ । યત્ર તાલાસ્તમાલાશ્ચ કિંશુકા યત્ર પુષ્પિતાઃ
શેષ બોલ્યા: 'એકવાર વાલ્મીકી મહાન જંગલમાં ગયા, જ્યાં તાડ અને તમાલ વૃક્ષો હતા, અને કિમશુક વૃક્ષો ફૂલેલા હતા.'
કેતકી યત્ર રજસા કુર્વતી સૌરભં વનમ્ । શશિપ્રભેવ મહતી દૃશ્યતે શુભ્રકર્ણભૃત્ । ચંપકોબકુલશ્ચાપિ કોવિદારઃ કુરંટકઃ
ત્યાં, કેતકીના ફૂલોએ પરાગથી વનને સુગંધિત કરી દીધું; મોટા સફેદ ફૂલવાળા વૃક્ષો ચાંદની જેવી ઝળહળતા હતા, અને ત્યાં ચંપક, બકુલ, કોવિદારો અને કુરંટક વૃક્ષો પણ હતા.
અનેકે પુષ્પિતા યત્ર પાદપાઃ શોભને વને । કોકિલાનાં વિરાવેણ ષટ્પદાનાં ચ શબ્દિતૈઃ
એ સુંદર વનમાં અનેક ફૂલેલા વૃક્ષો હતા, કોકિલોની કૂક અને મકીઓની ગુંજ સાથે આખું વન ગુંજી ઉઠ્યું.
સંઘુષ્ટં સર્વતો રમ્યં મનોહરવયોન્વિતમ્ । તત્ર ક્રૌંચયુગં રમ્યં કામબાણપ્રપીડિતમ્
આકર્ષક અવાજોથી આખું વન સર્વત્ર મનમોહક બની ગયું હતું; ત્યાં એક ક્રૌંચ પક્ષીઓની જોડી, કામના બાણથી પીડિત, વસતી હતી.
પરસ્પરં પ્રહૃષિતં રેમે સ્નિગ્ધતયા સ્થિતમ્ । તદા વ્યાધઃ સમાગત્ય તયોરેકં મનોહરમ્
એકબીજાની સાથે આનંદથી, પ્રેમભર્યા મનથી, બંને પંખીઓ એકસાથે રહીને આનંદ માણી રહ્યા હતા. ત્યારે એક શિકારી ત્યાં આવ્યો અને એમાંથી એક સુંદર પંખીને જોઈને—
અવધીન્નિર્દયઃ કશ્ચિન્માંસાસ્વાદનલોલુપઃ । તદા ક્રૌંચી વ્યાધહતં સ્વપતિં વીક્ષ્ય દુઃખિતા
કોઈ ક્રૂર શિકારી, માંસની લાલચમાં, નિર્દયતાથી એક પંખીને મારી નાખ્યો. ત્યારે ક્રૌંચી, પોતાના જીવનસાથીને શિકારી દ્વારા મારવામાં આવ્યો જોઈ, દુઃખમાં ડૂબી ગઈ.
વિલલાપ ભૃશં દુઃખાન્મુંચંતી રાવમુચ્ચકૈઃ । તદા મુનિઃ પ્રકુપિતો નિષાદં ક્રૌંચઘાતકમ્
તે પંખી દુઃખથી જોરથી રડવા લાગી, ઊંચી અવાજે વિલાપ કરતી. ત્યારે મુનિ, ક્રૌંચ પંખીને મારનાર શિકારીને જોઈને, ગુસ્સે ભરાયો—
શશાપ વાર્યુપસ્પૃશ્ય સરિતઃ પાવનં શુભમ્ । મા નિષાદ પ્રતિષ્ઠાં ત્વમગમઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ
પવિત્ર નદીનું પાણી સ્પર્શ કરીને, મુનિએ શિકારીને શાપ આપ્યો: 'હે નિષાદ, તું કદી પણ લાંબા સમય સુધી સ્થિરતા પ્રાપ્ત નહીં કરે.'