વાલ્મીકિર્લક્ષ્મણસ્તૌ તુ કુમારૌ મિલિતા અમી । સભાયાં સંસ્થિતં રામં જ્ઞાત્વા તે જગ્મુરુત્સુકાઃ
વાલ્મીકી અને લક્ષ્મણ, એ બંને યુવરાજો મળીને સભામાં ઉભેલા રામને ઓળખી, ઉત્સુક થઈને તેમના પાસે ગયા.
લક્ષ્મણઃ પ્રણિપત્યાથ સીતાવાક્યાદિસર્વશઃ । કથયામાસ રામાય હર્ષશોકયુતઃ સુધીઃ
લક્ષ્મણે પાંખી વંદન કરીને, સીતાના બધા શબ્દો રામને કહ્યા, આનંદ અને દુઃખથી ભરેલા બુદ્ધિશાળી મનથી.
સીતાસંદેશવાક્યેભ્યો રામો મૂર્ચ્છાં સમન્વભૂત્ । સંજ્ઞામવાપ્ય ચોવાચ લક્ષ્મણં નયકોવિદમ્
સીતાના સંદેશ સાંભળીને રામ બેહોશ થઈ ગયા; પછી જાગીને, તેમણે સલાહમાં કુશળ લક્ષ્મણને કહ્યું.
ગચ્છ મિત્ર પુનસ્તત્ર યત્નેન મહતા ચ તામ્ । શીઘ્રમાનય ભદ્રં તે મદ્વાક્યાનિ નિવેદ્ય ચ
મિત્ર, ફરીથી ત્યાં જા, મહાન પ્રયત્નથી, તું ઝડપથી સીતાને લાવ, શુભ રહે, અને મારા શબ્દો તેને કહેજે.
અરણ્યે કિં તપસ્યંત્યા ગતિરન્યા વિચિંતિતા । શ્રુતા દૃષ્ટાથ વા મત્તો યન્નાગચ્છસિ જાનકિ
જાનકી, તું મને કેમ નથી આવતી? શું તું જંગલમાં તપ કરતા કોઈ બીજું માર્ગ વિચાર્યું છે? શું તું મારા વિશે કંઈ સાંભળ્યું કે જોયું છે?
ત્વદિચ્છયા ત્વમેવેતો ગતારણ્યં મુનિપ્રિયમ્ । પૂજિતા મુનિપત્ન્યસ્તા દૃષ્ટા મુનિગણાસ્ત્વયા
તારા ઈચ્છાથી જ તું જંગલમાં ગઈ, જે ઋષિઓને પ્રિય છે; તું ઋષિપત્નીઓથી સન્માનિત થઈ, અને તું ઋષિગણોને જોઈ ચૂકી છે.
પૂર્ણો મનોરથસ્તેઽદ્ય કિં નાગચ્છસિ ભામિનિ । ન દોષં મયિ પશ્યેસ્ત્વં સ્વાત્મેચ્છાયા વિલોકનાત્
આજે તારો મનનો ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ છે—તુ કેમ નથી આવતી, ઓ સુંદર? તું મારી ઉપર દોષ ન જો, કારણ કે હું તારી ઈચ્છા જ જોઈ રહ્યો છું.
ગત્વા ગત્વાથ વામોરુ પતિરેવ ગતિઃ સ્ત્રિયાઃ । નિર્ગુણોપિ ગુણાંભોધિઃ કિંપુનર્મનસેપ્સિતઃ
વારંવાર જઈને, ઓ પાતળા કમરવાળી, પતિ જ સ્ત્રી માટે આશ્રય છે; એમાં ગુણ ન હોય તો પણ એ ગુણોના સાગર છે—અને જો મનથી ઈચ્છિત હોય તો કેટલું વધુ.
યાયા ક્રિયાકુલસ્ત્રીણાં સાસા પત્યુઃ પ્રતુષ્ટયે । પૂર્વમેવપ્રતુષ્ટોઽહમિદાનીં સુતરાં ત્વયિ
જે સ્ત્રી કામમાં વ્યસ્ત રહે છે, એ પતિની પ્રસન્નતા માટે પ્રયત્ન કરે છે; હું પહેલેથી જ તારી સાથે ખુશ હતો, અને હવે તો વધુ જ છું.
યાગો જપસ્તપોદાનં વ્રતં તીર્થં દયાદિકમ્ । દેવાશ્ચ મયિ સંતુષ્ટે તુષ્ટમેતદસંશયમ્
યજ્ઞ, જપ, તપ, દાન, વ્રત, તીર્થ, દયા અને બીજા—all દેવતાઓ મને પ્રસન્ન હોય ત્યારે ખુશ થાય છે; આમાં કોઈ શંકા નથી.
શેષ ઉવાચ-। ઇતિ સંદેશમાદાય સીતાં પ્રતિ જગત્પતેઃ । આહ લક્ષ્મણ આત્મેશમાનતઃ પ્રણયાદ્ધરૌ
શેષે કહ્યું: જગતના સ્વામીનો સંદેશ લઈને, સીતાને માટે, લક્ષ્મણે પ્રેમથી નમન કરીને પોતાના આત્માના ભગવાનને કહ્યું.
સીતાનયનમુદ્દિશ્ય પ્રસન્નસ્ત્વં યદૂચિવાન્ । કથયિષ્યામિ તદ્વાક્યં વિનયેન સમન્વિતમ્
તમે સ્પષ્ટ મનથી સીતાને લાવવાનો ઉલ્લેખ કર્યો; હું એ શબ્દો વિનયપૂર્વક કહું છું.
ઇત્યુક્ત્વા પાદયોર્નત્વા રઘુનાથસ્ય લક્ષ્મણઃ । જગામ ત્વરિતઃ સીતાં રથે તિષ્ઠન્મહાજવે
આ રીતે કહી, રઘુનાથના પગે નમન કરીને, લક્ષ્મણ ઝડપથી રથમાં બેઠા અને સીતાને લેવા ગયા.
વાલ્મીકિઃ શ્રીયુતૌ વીક્ષ્ય રામપુત્રૌ મહૌજસૌ । ઉવાચ સ્મિતમાધાય મુખં કૃત્વા મનોહરમ્
વાલ્મીકી, રામના બંને પુત્રોને તેજસ્વી જોઈને, મનોહર સ્મિત સાથે, આકર્ષક મુખ બનાવીને બોલ્યા.
યુવાં પ્રગાયતાં પુત્રૌ રામચારિત્રમદ્ભુતમ્ । વીણાં પ્રવાદયંતૌ ચ કલગાનેન શોભિતમ્
તમ બંને પુત્રો, રામના અદ્ભૂત કાર્યો ગાવ છો, વીણા વગાડો છો અને મધુર ગીતથી શોભા પામો છો.
ઇત્યક્તૌ તૌ સુતૌ રામચારિત્રં બહુપુણ્યદમ્ । અગાયતાં મહાભાગૌ સુવાક્યપદચિત્રિતમ્
આ રીતે, એ બંને મહાન પુત્રોએ રામની કથા ગાઈ, જે ઘણા પુણ્ય આપે છે, સુંદર અને યોગ્ય શબ્દોથી શોભિત.
યસ્મિન્ધર્મવિધિઃ સાક્ષાત્પાતિવ્રત્યં તુ યત્સ્થિતમ્ । ભ્રાતૃસ્નેહો મહાન્યત્ર ગુરુભક્તિસ્તથૈવ ચ
જેમાં ધર્મનું નિયમ પ્રગટ છે, પતિવ્રતાનું પાલન છે, ભાઈઓનું મોટું પ્રેમ છે, અને ગુરુભક્તિ પણ છે.
સ્વામિસેવકયોર્યત્ર નીતિર્મૂર્તિમતી કિલ । અધર્મકરશાસ્તિં વૈ યત્ર સાક્ષાદ્રઘૂદ્વહાત્
જેમાં સ્વામી અને સેવક વચ્ચે યોગ્ય વર્તન છે, અને જેમાં રઘુવંશી દ્વારા દुष્ટોને સીધી સજા મળે છે.
તદ્ગાનેન જગદ્વ્યાપ્તં દિવિ દેવા અપિ સ્થિતાઃ । કિન્નરા અપિ યદ્ગાનં શ્રુત્વા મૂર્ચ્છામિતાઃ ક્ષણાત્
એ ગાનથી આખું જગત ભરાઈ ગયું; સ્વર્ગમાં દેવતાઓ પણ સ્થિર થઈ ગયા, અને કિનરાઓ એ સંગીત સાંભળતાં જ તરત જ મૂર્છિત થઈ ગયા.
વીણાયારણિતં શ્રુત્વા તાલમાનેન શોભિતમ્ । નિખિલા પરિષત્તત્ર શાલભં જીવચિત્રિતા
વીણા નો મીઠો અવાજ, તાલ સાથે સજ્જ, સાંભળીને ત્યાંની આખી સભા જીવંત ચિત્ર જેવી મંત્રમુગ્ધ થઈ ગઈ.
હર્ષાદશ્રૂણિમુંચંતો રામાદ્યા ભૂમિપાસ્તથા । તદ્ગાનપંચમાલાપમોહિતાશ્ચિત્રિતોપમાઃ
રામ અને અન્ય રાજાઓ આનંદથી આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી રહ્યા હતા; એ ગાન અને તેની પાંચ પ્રકારની મીઠી ધ્વનિથી તેઓ ચકિત થઈ ગયા, મનમાં અદભૂત ઉપમાઓ ભરાઈ ગઈ.
તત્ર રામઃ સુતૌ દૃષ્ટ્વા મહાગાનવિમોહકૌ । અદાત્તાભ્યાં સુવર્ણસ્ય લક્ષં લક્ષં પૃથક્પૃથક્
ત્યાં રામે, પોતાના બે પુત્રોને એ મહાન ગાનમાં મંત્રમુગ્ધ જોઈ, દરેકને અલગ અલગ એક લાખ સોનાની મુદ્રાઓ આપી.
તદા દાનપરં દૃષ્ટ્વા વાલ્મીકિં મુનિસત્તમમ્ । અબ્રૂતાં પ્રહસંતૌ તૌ કિંચિદ્વક્રભ્રુવૌ તતઃ
પછી, બંને દાનમાં તત્પર જોઈને, મહાન મુનિ વાલ્મીકી હસતાં અને થોડી વાંકી ભ્રૂવાળી સ્મિત સાથે એમને કહ્યું.
મુને મહાનયોનેન ક્રિયતે ભૂમિપેન વૈ । યદાવાભ્યાં સુવર્ણાનિ દાતુમિચ્છતિ લોભયન્
મુનિ, રાજાએ અમને સોનાં આપવાની ઇચ્છા રાખીને શું મોટું લાભ કરે છે? એ અમને લોભાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
પ્રતિગ્રહો બ્રાહ્મણાનાં શસ્યતે નેતરેષુ વૈ । પ્રતિગ્રહપરો રાજા નરકાયૈવ કલ્પતે
દાન સ્વીકારવું બ્રાહ્મણો માટે યોગ્ય છે, બીજાઓ માટે નહીં; દાન સ્વીકારવામાં તત્પર રાજા તો નરકમાં જ જાય છે.
આવયોઃ કૃપયા મુક્તં રાજ્યં ભુંક્તે મહીપતિઃ । કથં દાતું સુવર્ણાનિ વાંછતિ શ્રેયસાંચિતઃ
અમારી કૃપાથી રાજા રાજ્ય ભોગવે છે; તો પછી, શ્રેષ્ઠ ગુણોથી ભરપૂર હોવા છતાં, એ અમને સોનાં આપવાની ઇચ્છા કેમ રાખે છે?
ઇત્યુક્તવંતૌ તૌ દૃષ્ટ્વા વાલ્મીકિઃ કૃપયાયુતઃ । અશંસદ્યુષ્મત્પિતરં જાનીથાં નીતિવિત્તમૌ
એ બંનેની વાત સાંભળીને, કૃપાથી ભરેલા વાલ્મીકી એના પિતાની પ્રશંસા કરી અને કહ્યું, 'તમારા પિતા ધર્મમાં જ્ઞાની છે.'
ઇતિ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં બાલકૌ નૃપપાદયોઃ । લગ્નૌ વિનયસંયુક્તૌ માતૃભક્ત્યાતિનિર્મલૌ
મુનિની વાત સાંભળીને, બંને બાળકોએ પોતાના માતા પ્રત્યે શુદ્ધ ભક્તિ સાથે, વિનયપૂર્વક રાજાના પગે વંદન કર્યું.
રામો બાલૌ દૃઢં સ્વાંગે પરિરભ્ય મુદાન્વિતઃ । મેને સ્ત્રિયાસ્તદા ધર્મૌ મૂર્તિમંતાવુપસ્થિતૌ
રામે આનંદથી બંને બાળકોએ દૃઢ રીતે પોતાના શરીર સાથે ભળી લીધા, અને એ સમયે એમને સ્ત્રી સ્વરૂપે ધર્મના જીવંત અવતાર ગણ્યા.
સભાપિ રામસુતયોર્વીક્ષ્ય વક્ત્રે મનોરમે । જાનકીપતિભક્તિત્વં સત્યં મેને મુનીશ્વર
સભામાં પણ, રામના પુત્રોના મનમોહક ચહેરા જોઈને, જનકીપતિ પ્રત્યે તેમની ભક્તિ સાચી છે એ વાત મહામુનિ સહિત સૌએ માન્ય કરી.