શેષ ઉવાચ-। ઇતિવિજ્ઞાપનાં દેવી શ્રુત્વા સીતા તમાહ સા । નાહં કીર્તિકરી રાજ્ઞો હ્યપકીર્તિઃ સ્વયં ત્વહમ્
શેષે કહ્યું: એ વિનંતી સાંભળીને, સીતા એ કહ્યું: 'હું રાજાને યશ આપતી નથી; હકીકતમાં, હું તો પોતે તેની અપકિર્તિ છું.'
કિં મયા તસ્ય સાધ્યં સ્યાદ્ધર્મકામાર્થશૂન્યયા । સત્યેવં ભવતાં ભૂપે કો વિશ્વાસો નિરંકુશે
'મારી પાસે ધર્મ, કામ કે અર્થ નથી, તો હું તેના માટે શું સાધી શકું? હકીકતમાં, રાજા, મારી ઉપર અવિરત વિશ્વાસ કેવી રીતે રાખી શકાય?''
પ્રત્યક્ષા વા પરોક્ષા વા ભર્તુર્દોષા મનઃસ્થિતાઃ । ન વાચ્યા જાતુ માદૃશ્યા કલ્યાણકુલજાતયા
'પતિના દોષો સ્પષ્ટ હોય કે ગુપ્ત, એવા દોષો મારા જેવી શુભકુળમાં જન્મેલી સ્ત્રીએ કદી બોલવા જોઈએ નહીં.'
પાણિગ્રહણકાલે મે યદ્રૂપો હૃદયે સ્થિતઃ । તદ્રૂપો હૃદયાન્નાસૌ કદાચિદપસર્પતિ
'પાણિગ્રહણ વખતે જે સ્વરૂપ મારા હૃદયમાં સ્થિર થયું હતું, એ સ્વરૂપ કદી પણ મારા હૃદયમાંથી દૂર થતું નથી.'
લક્ષ્મણેમૌ કુમારૌ મે તત્તેજોંશસમુદ્ભવૌ । વંશાંકુરૌ મહાશૂરૌ ધનુર્વિદ્યાવિશારદૌ
'લક્ષ્મણ, મારા આ બે પુત્રો તેના તેજના અંશથી જન્મેલા છે; એ વંશના કળશ, મહાન શૂરવીર અને ધનુર્વિદ્યા જાણનારા છે.'
નીત્વા પિતુઃ સમીપં તુ લાલનીયૌ પ્રયત્નતઃ । તપસારાધયિષ્યામિ રામં કામમિહ સ્થિતા
'હવે તેમને પિતાજી પાસે લઈ જઈ, ખૂબ પ્રેમથી ઉછેરજો; હું અહીં રહી, તપસ્યા દ્વારા રામની આરાધના કરીશ.'
વાચ્યં ત્વયા મહાભાગ પૂજ્યપાદાભિવંદનમ્ । સર્વેભ્યઃ કુશલં ચાપિ ગત્વેતો મદપેક્ષયા
'હે મહાભાગ્યશાળી, તું ત્યાં જઈ સૌના પૂજ્ય ચરણોમાં વંદન કરજે અને મારી તરફથી સૌને શુભેચ્છા આપજે.'
પુત્રૌ સમાદિશત્સીતા ગચ્છતં પિતુરંતિકમ્ । શુશ્રૂષણીય એવાસૌ ભવદ્ભ્યાં સ્વપદપ્રદઃ
સીતાએ પોતાના પુત્રોને આજ્ઞા આપી: 'પિતાજી પાસે જાવ, એ જ તમારે બંનેએ સેવા કરવાના છે, કારણ કે એ પોતાનું સ્થાન આપે છે.'
આજ્ઞપ્તાવપ્યનિચ્છંતૌ તૌ કુમારૌ કુશીલવૌ । વાલ્મીકિવચનાત્તત્ર જગ્મતુશ્ચ સલક્ષ્મણૌ
આજ્ઞા છતાં, કુશ અને લવ બંને રાજકુમારો જવા ઇચ્છતા નહોતા, પણ વાલ્મીકિના વચનથી તેઓ લક્ષ્મણ સાથે ત્યાં ગયા.
વાલ્મીકેરેવ પાદાબ્જસમીપં તત્સુતૌ ગતૌ । લક્ષ્મણોઽપિ વવંદે તં ગત્વા બાલકસંયુતઃ
પુત્રો વાલ્મીકિના કમળ જેવા ચરણોની પાસે ગયા; લક્ષ્મણ પણ બાલકો સાથે ત્યાં જઈને તેમને વંદન કર્યા.
વાલ્મીકિર્લક્ષ્મણસ્તૌ તુ કુમારૌ મિલિતા અમી । સભાયાં સંસ્થિતં રામં જ્ઞાત્વા તે જગ્મુરુત્સુકાઃ
વાલ્મીકી અને લક્ષ્મણ, એ બંને યુવરાજો મળીને સભામાં ઉભેલા રામને ઓળખી, ઉત્સુક થઈને તેમના પાસે ગયા.
લક્ષ્મણઃ પ્રણિપત્યાથ સીતાવાક્યાદિસર્વશઃ । કથયામાસ રામાય હર્ષશોકયુતઃ સુધીઃ
લક્ષ્મણે પાંખી વંદન કરીને, સીતાના બધા શબ્દો રામને કહ્યા, આનંદ અને દુઃખથી ભરેલા બુદ્ધિશાળી મનથી.
સીતાસંદેશવાક્યેભ્યો રામો મૂર્ચ્છાં સમન્વભૂત્ । સંજ્ઞામવાપ્ય ચોવાચ લક્ષ્મણં નયકોવિદમ્
સીતાના સંદેશ સાંભળીને રામ બેહોશ થઈ ગયા; પછી જાગીને, તેમણે સલાહમાં કુશળ લક્ષ્મણને કહ્યું.
ગચ્છ મિત્ર પુનસ્તત્ર યત્નેન મહતા ચ તામ્ । શીઘ્રમાનય ભદ્રં તે મદ્વાક્યાનિ નિવેદ્ય ચ
મિત્ર, ફરીથી ત્યાં જા, મહાન પ્રયત્નથી, તું ઝડપથી સીતાને લાવ, શુભ રહે, અને મારા શબ્દો તેને કહેજે.
અરણ્યે કિં તપસ્યંત્યા ગતિરન્યા વિચિંતિતા । શ્રુતા દૃષ્ટાથ વા મત્તો યન્નાગચ્છસિ જાનકિ
જાનકી, તું મને કેમ નથી આવતી? શું તું જંગલમાં તપ કરતા કોઈ બીજું માર્ગ વિચાર્યું છે? શું તું મારા વિશે કંઈ સાંભળ્યું કે જોયું છે?
ત્વદિચ્છયા ત્વમેવેતો ગતારણ્યં મુનિપ્રિયમ્ । પૂજિતા મુનિપત્ન્યસ્તા દૃષ્ટા મુનિગણાસ્ત્વયા
તારા ઈચ્છાથી જ તું જંગલમાં ગઈ, જે ઋષિઓને પ્રિય છે; તું ઋષિપત્નીઓથી સન્માનિત થઈ, અને તું ઋષિગણોને જોઈ ચૂકી છે.
પૂર્ણો મનોરથસ્તેઽદ્ય કિં નાગચ્છસિ ભામિનિ । ન દોષં મયિ પશ્યેસ્ત્વં સ્વાત્મેચ્છાયા વિલોકનાત્
આજે તારો મનનો ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ છે—તુ કેમ નથી આવતી, ઓ સુંદર? તું મારી ઉપર દોષ ન જો, કારણ કે હું તારી ઈચ્છા જ જોઈ રહ્યો છું.
ગત્વા ગત્વાથ વામોરુ પતિરેવ ગતિઃ સ્ત્રિયાઃ । નિર્ગુણોપિ ગુણાંભોધિઃ કિંપુનર્મનસેપ્સિતઃ
વારંવાર જઈને, ઓ પાતળા કમરવાળી, પતિ જ સ્ત્રી માટે આશ્રય છે; એમાં ગુણ ન હોય તો પણ એ ગુણોના સાગર છે—અને જો મનથી ઈચ્છિત હોય તો કેટલું વધુ.
યાયા ક્રિયાકુલસ્ત્રીણાં સાસા પત્યુઃ પ્રતુષ્ટયે । પૂર્વમેવપ્રતુષ્ટોઽહમિદાનીં સુતરાં ત્વયિ
જે સ્ત્રી કામમાં વ્યસ્ત રહે છે, એ પતિની પ્રસન્નતા માટે પ્રયત્ન કરે છે; હું પહેલેથી જ તારી સાથે ખુશ હતો, અને હવે તો વધુ જ છું.
યાગો જપસ્તપોદાનં વ્રતં તીર્થં દયાદિકમ્ । દેવાશ્ચ મયિ સંતુષ્ટે તુષ્ટમેતદસંશયમ્
યજ્ઞ, જપ, તપ, દાન, વ્રત, તીર્થ, દયા અને બીજા—all દેવતાઓ મને પ્રસન્ન હોય ત્યારે ખુશ થાય છે; આમાં કોઈ શંકા નથી.
શેષ ઉવાચ-। ઇતિ સંદેશમાદાય સીતાં પ્રતિ જગત્પતેઃ । આહ લક્ષ્મણ આત્મેશમાનતઃ પ્રણયાદ્ધરૌ
શેષે કહ્યું: જગતના સ્વામીનો સંદેશ લઈને, સીતાને માટે, લક્ષ્મણે પ્રેમથી નમન કરીને પોતાના આત્માના ભગવાનને કહ્યું.
સીતાનયનમુદ્દિશ્ય પ્રસન્નસ્ત્વં યદૂચિવાન્ । કથયિષ્યામિ તદ્વાક્યં વિનયેન સમન્વિતમ્
તમે સ્પષ્ટ મનથી સીતાને લાવવાનો ઉલ્લેખ કર્યો; હું એ શબ્દો વિનયપૂર્વક કહું છું.
ઇત્યુક્ત્વા પાદયોર્નત્વા રઘુનાથસ્ય લક્ષ્મણઃ । જગામ ત્વરિતઃ સીતાં રથે તિષ્ઠન્મહાજવે
આ રીતે કહી, રઘુનાથના પગે નમન કરીને, લક્ષ્મણ ઝડપથી રથમાં બેઠા અને સીતાને લેવા ગયા.
વાલ્મીકિઃ શ્રીયુતૌ વીક્ષ્ય રામપુત્રૌ મહૌજસૌ । ઉવાચ સ્મિતમાધાય મુખં કૃત્વા મનોહરમ્
વાલ્મીકી, રામના બંને પુત્રોને તેજસ્વી જોઈને, મનોહર સ્મિત સાથે, આકર્ષક મુખ બનાવીને બોલ્યા.
યુવાં પ્રગાયતાં પુત્રૌ રામચારિત્રમદ્ભુતમ્ । વીણાં પ્રવાદયંતૌ ચ કલગાનેન શોભિતમ્
તમ બંને પુત્રો, રામના અદ્ભૂત કાર્યો ગાવ છો, વીણા વગાડો છો અને મધુર ગીતથી શોભા પામો છો.
ઇત્યક્તૌ તૌ સુતૌ રામચારિત્રં બહુપુણ્યદમ્ । અગાયતાં મહાભાગૌ સુવાક્યપદચિત્રિતમ્
આ રીતે, એ બંને મહાન પુત્રોએ રામની કથા ગાઈ, જે ઘણા પુણ્ય આપે છે, સુંદર અને યોગ્ય શબ્દોથી શોભિત.
યસ્મિન્ધર્મવિધિઃ સાક્ષાત્પાતિવ્રત્યં તુ યત્સ્થિતમ્ । ભ્રાતૃસ્નેહો મહાન્યત્ર ગુરુભક્તિસ્તથૈવ ચ
જેમાં ધર્મનું નિયમ પ્રગટ છે, પતિવ્રતાનું પાલન છે, ભાઈઓનું મોટું પ્રેમ છે, અને ગુરુભક્તિ પણ છે.
સ્વામિસેવકયોર્યત્ર નીતિર્મૂર્તિમતી કિલ । અધર્મકરશાસ્તિં વૈ યત્ર સાક્ષાદ્રઘૂદ્વહાત્
જેમાં સ્વામી અને સેવક વચ્ચે યોગ્ય વર્તન છે, અને જેમાં રઘુવંશી દ્વારા દुष્ટોને સીધી સજા મળે છે.
તદ્ગાનેન જગદ્વ્યાપ્તં દિવિ દેવા અપિ સ્થિતાઃ । કિન્નરા અપિ યદ્ગાનં શ્રુત્વા મૂર્ચ્છામિતાઃ ક્ષણાત્
એ ગાનથી આખું જગત ભરાઈ ગયું; સ્વર્ગમાં દેવતાઓ પણ સ્થિર થઈ ગયા, અને કિનરાઓ એ સંગીત સાંભળતાં જ તરત જ મૂર્છિત થઈ ગયા.
વીણાયારણિતં શ્રુત્વા તાલમાનેન શોભિતમ્ । નિખિલા પરિષત્તત્ર શાલભં જીવચિત્રિતા
વીણા નો મીઠો અવાજ, તાલ સાથે સજ્જ, સાંભળીને ત્યાંની આખી સભા જીવંત ચિત્ર જેવી મંત્રમુગ્ધ થઈ ગઈ.