ધનુર્ભંગે મતિભ્રંશે કૈકય્યા મરણે પિતુઃ । અરણ્યગમને તત્ર હરણે તવ વારિધેઃ
ધનુષ્ય તૂટવું, બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થવી, કૈકેયીથી પિતાનું મૃત્યુ, વનમાં જવું અને તારો સમુદ્રવાસી દ્વારા અપહરણ—
તરણે રક્ષસાં ભર્તુર્મારણેઽપિ રણેરણે । સહાયીભવને મહ્યમૃક્ષવાનરરક્ષસામ્
સમુદ્ર પાર કરવો, યુદ્ધમાં રાક્ષસોના સ્વામીનો વિનાશ, અને મારે રીક્ષ, વાનર અને રાક્ષસોમાં મિત્રતા મેળવવી—
લાભે તવ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સત્યત્વે ચ સતીમણે । પુનઃ સ્વબંધુસંબંધે રાજ્યપ્રાપ્તૌ ચ ભામિનિ
સતીમણિ, તારી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થવી, એની સત્યતા, ફરી સંબંધીઓ સાથે જોડાવું અને રાજ્ય પ્રાપ્ત કરવું, હે સુંદરિ—
પુનઃ પ્રિયાવિયોગે ચ કારણં યદવારણમ્ । પ્રસીદતિ તદેવાદ્ય સંયોગે પુનરાવયોઃ
પછી ફરી પ્રિયજનથી વિયોગ, એનું જે કારણ છે એ જ આજે આપણા પુનર્મિલનનું કારણ બન્યું છે.
વેદોઽન્યથા કૃતો યેન લોકોત્પત્તિ લયૌ યતઃ । લોકાનનુગતસ્તસ્માત્કારણં પ્રથમં ત્વહમ્
જેને વેદને બદલ્યો, જેના પરથી જગતની ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે; કારણ કે જગત મારો અનુસરણ કરે છે, એટલે હું પ્રથમ કારણ છું.
અદૃષ્ટમનુવર્તંતે લોકાઃ સંપ્રતિબોધકાઃ । ભોગેન જીર્યતેઽદૃષ્ટં તત્તદ્ભુક્તં ત્વયા વને
લોકો એ અજાણ્યા કારણને અનુસરે છે, જે જાગૃત કરનાર છે; ભોગથી એ અદૃશ્ય ક્ષીણ થાય છે, અને વનમાં તારે જે ભોગવ્યું એ બધું પૂરુ થઈ ગયું છે.
સ્નેહોઽકારણકઃ સીતે વર્ધમાનો મમ ત્વયિ । લોકાદૃષ્ટે તિરસ્કૃત્ય ત્વામાહ્વયત આદરાત્
સીતા, તારા માટે મારો પ્રેમ કોઈ કારણ વગર છે અને સતત વધે છે; દુનિયાના અદૃશ્યને અવગણીને હું તને શ્રદ્ધાથી બોલાવું છું.
શઙ્કિતેનાપિ દોષેણ સ્નેહનૈર્મલ્યમજ્જનમ્ । ભવતીતિ સ વૈ શુદ્ધ આસ્વાદ્યો વિબુધૈઃ સદા
દોષની શંકા હોય તો પણ પ્રેમની પવિત્રતા ધોવાઈ જાય છે; તેથી એ હંમેશાં શુદ્ધ અને વિદ્વાનો માટે આનંદદાયક છે.
સ્નેહશુદ્ધિરિયં ભદ્રે કૃતા મે ત્વયિ નાન્યથા । મંતવ્યં રક્ષિતોઽપ્યેષ લોકઃ શિષ્ટાનુવર્તિના
હે ભદ્રે, તારા માટે મેં પ્રેમની આ શુદ્ધતા ઊભી કરી છે, બીજું કંઈ નહીં; સમજવું જોઈએ કે શ્રેષ્ઠોને અનુસરનારા લોકો પણ જગતને બચાવે છે.
આવયોર્નિંદયા દેવિ સર્વાવસ્થા સુશુદ્ધયે । લોકો નશ્યેદ્ધિ સંમૂઢશ્ચરિતૈર્મહતામયમ્
દેવી, આપણા બંનેની નિંદાથી દરેક સ્થિતિમાં શુદ્ધિ મળે છે; નહીં તો મહાન લોકોના વર્તનથી જગત ભટકી જાય અને નાશ પામે.
આવયોરુજ્જ્વલા કીર્તિરાવયોરુજ્જ્વલો રસઃ । આવયોરુજ્જ્વલૌ વંશાવાવયોરુજ્જ્વલાઃ ક્રિયાઃ
આપણા બંનેની કીર્તિ તેજસ્વી છે, આપણા બંનેનું સૌંદર્ય તેજસ્વી છે, આપણા બંનેના વંશ તેજસ્વી છે, આપણા બંનેના કાર્યો તેજસ્વી છે.
ભવેયુરાવયોઃ કીર્તિર્ગાયકા ઉજ્જ્વલા ભુવિ । આવયોર્ભક્તિમંતો યે તે યાંત્યંતે ભવાંબુધેઃ
આપણા બંનેની તેજસ્વી કીર્તિ ધરતી પર ગવાય; અને આપણા બંનેમાં ભક્તિ રાખનારા લોકો અંતે જન્મમરણના સાગરથી પાર ઉતરે છે.
ઇત્યુક્તા ભવતી તેન પ્રીયમાણેન તે ગુણૈઃ । પત્યુઃ પાદાંબુજે દ્રષ્ટું કરોતુ સદયં મનઃ
એમ કહી, જે તારો ગુણોથી પ્રસન્ન થયો હતો, એના વચન સાંભળીને, તારા મનમાં પતિના કમળ જેવા ચરણોનું દર્શન કરવાની દયાભાવના જાગે.
વાસાંસિ રમણીયાનિ ભૂષણાનિ મહાંતિ ચ । અંગરાગસ્તથા ગંધા મનોજ્ઞાસ્ત્વયિ યોજિતાઃ
તને મનોહર વસ્ત્રો, સુંદર આભૂષણો, સુગંધિત અંગરાગ અને રમણીય સુગંધો પહેરાવવામાં આવ્યા છે.
રથો દાસ્યશ્ચ રામેણ પ્રેષિતા ઉત્સવાયતે । છત્રં ચ ચામરે શુભ્રે ગજા અશ્વાશ્ચ શોભને
રામે તહેવાર માટે રથ અને દાસીઓ મોકલેલી છે; સફેદ છત્ર, શુદ્ધ ચામર અને સુંદર હાથી-ઘોડા પણ મોકલ્યા છે.
સ્તૂયમાના દ્વિજશ્રેષ્ઠૈઃ સૂતમાગધબંદિભિઃ । વંદ્યમાના પુરસ્ત્રીભિઃ સેવ્યમાના ચ યોદ્ધૃભિઃ
શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, સુત, માગધ અને વંદીઓ દ્વારા તારી પ્રશંસા થાય છે; શહેરની સ્ત્રીઓ તને વંદન કરે છે અને યોદ્ધાઓ તારી સેવા કરે છે.
પુષ્પૈઃ સંછાદ્યમાના ચ દેવીદેવાંગનાદિભિઃ । ધનાનિ દદતી તેભ્યો દ્વિજાતિભ્યો યથેપ્સિતમ્
દેવીઓ અને દેવાંગનાઓ તને ફૂલો વડે ઢાંકે છે; તું તેમને અને દ્વિજાતિઓને મનગમતું ધન આપે છે.
ગજારૂઢૌ કુમારૌ ચ પુરસ્કૃત્ય જનેશ્વરી । મયાનુગમ્યમાના ચ ગચ્છાયોધ્યાં નિજાં પુરીમ્
તારા પુત્રો, રાજકુમારો, હાથી પર બેસીને આગળ ચાલે છે, જનનીશ્વરી, અને હું તારા પાછળ ચાલું છું; એ રીતે તું તારી પોતાની અયોધ્યા નગરીમાં જાય છે.
ત્વયિ તત્ર ગતાયાં તુ સંગતાયાં પ્રિયેણ તે । સર્વાસાં રાજનારીણામાગતાનાં ચ સર્વશઃ
જ્યારે તું ત્યાં પહોંચી અને પ્રિય પતિ સાથે મળી, ત્યારે તમામ રાજમહિલાઓ અને ત્યાં આવેલા બધા લોકો
સર્વાસામૃષિપત્નીનાં કૌસલાનાં તથૈવ ચ । મંગલૈર્વાદ્યગીતાદ્યૈર્ભવત્વદ્ય મહોત્સવઃ
—બધા ઋષિપત્નીઓ અને કૌશલ દેશની સ્ત્રીઓ પણ—આજે તારા માટે શુભ વાદ્ય, ગીત અને સંગીતથી મહોત્સવ ઉજવે છે.
શેષ ઉવાચ-। ઇતિવિજ્ઞાપનાં દેવી શ્રુત્વા સીતા તમાહ સા । નાહં કીર્તિકરી રાજ્ઞો હ્યપકીર્તિઃ સ્વયં ત્વહમ્
શેષે કહ્યું: એ વિનંતી સાંભળીને, સીતા એ કહ્યું: 'હું રાજાને યશ આપતી નથી; હકીકતમાં, હું તો પોતે તેની અપકિર્તિ છું.'
કિં મયા તસ્ય સાધ્યં સ્યાદ્ધર્મકામાર્થશૂન્યયા । સત્યેવં ભવતાં ભૂપે કો વિશ્વાસો નિરંકુશે
'મારી પાસે ધર્મ, કામ કે અર્થ નથી, તો હું તેના માટે શું સાધી શકું? હકીકતમાં, રાજા, મારી ઉપર અવિરત વિશ્વાસ કેવી રીતે રાખી શકાય?''
પ્રત્યક્ષા વા પરોક્ષા વા ભર્તુર્દોષા મનઃસ્થિતાઃ । ન વાચ્યા જાતુ માદૃશ્યા કલ્યાણકુલજાતયા
'પતિના દોષો સ્પષ્ટ હોય કે ગુપ્ત, એવા દોષો મારા જેવી શુભકુળમાં જન્મેલી સ્ત્રીએ કદી બોલવા જોઈએ નહીં.'
પાણિગ્રહણકાલે મે યદ્રૂપો હૃદયે સ્થિતઃ । તદ્રૂપો હૃદયાન્નાસૌ કદાચિદપસર્પતિ
'પાણિગ્રહણ વખતે જે સ્વરૂપ મારા હૃદયમાં સ્થિર થયું હતું, એ સ્વરૂપ કદી પણ મારા હૃદયમાંથી દૂર થતું નથી.'
લક્ષ્મણેમૌ કુમારૌ મે તત્તેજોંશસમુદ્ભવૌ । વંશાંકુરૌ મહાશૂરૌ ધનુર્વિદ્યાવિશારદૌ
'લક્ષ્મણ, મારા આ બે પુત્રો તેના તેજના અંશથી જન્મેલા છે; એ વંશના કળશ, મહાન શૂરવીર અને ધનુર્વિદ્યા જાણનારા છે.'
નીત્વા પિતુઃ સમીપં તુ લાલનીયૌ પ્રયત્નતઃ । તપસારાધયિષ્યામિ રામં કામમિહ સ્થિતા
'હવે તેમને પિતાજી પાસે લઈ જઈ, ખૂબ પ્રેમથી ઉછેરજો; હું અહીં રહી, તપસ્યા દ્વારા રામની આરાધના કરીશ.'
વાચ્યં ત્વયા મહાભાગ પૂજ્યપાદાભિવંદનમ્ । સર્વેભ્યઃ કુશલં ચાપિ ગત્વેતો મદપેક્ષયા
'હે મહાભાગ્યશાળી, તું ત્યાં જઈ સૌના પૂજ્ય ચરણોમાં વંદન કરજે અને મારી તરફથી સૌને શુભેચ્છા આપજે.'
પુત્રૌ સમાદિશત્સીતા ગચ્છતં પિતુરંતિકમ્ । શુશ્રૂષણીય એવાસૌ ભવદ્ભ્યાં સ્વપદપ્રદઃ
સીતાએ પોતાના પુત્રોને આજ્ઞા આપી: 'પિતાજી પાસે જાવ, એ જ તમારે બંનેએ સેવા કરવાના છે, કારણ કે એ પોતાનું સ્થાન આપે છે.'
આજ્ઞપ્તાવપ્યનિચ્છંતૌ તૌ કુમારૌ કુશીલવૌ । વાલ્મીકિવચનાત્તત્ર જગ્મતુશ્ચ સલક્ષ્મણૌ
આજ્ઞા છતાં, કુશ અને લવ બંને રાજકુમારો જવા ઇચ્છતા નહોતા, પણ વાલ્મીકિના વચનથી તેઓ લક્ષ્મણ સાથે ત્યાં ગયા.
વાલ્મીકેરેવ પાદાબ્જસમીપં તત્સુતૌ ગતૌ । લક્ષ્મણોઽપિ વવંદે તં ગત્વા બાલકસંયુતઃ
પુત્રો વાલ્મીકિના કમળ જેવા ચરણોની પાસે ગયા; લક્ષ્મણ પણ બાલકો સાથે ત્યાં જઈને તેમને વંદન કર્યા.