શેષ ઉવાચ। કથિતૌ વૈ સુમતિના વાલ્મીકેરાશ્રમે શિશૂ । પુત્રૌ સ્વીયાવિતિ જ્ઞાત્વા વાલ્મીકિં પ્રતિ સંજગૌ
શેષે કહ્યું: સુમતિએ વાલ્મીકીના આશ્રમમાં આ બધું કહ્યું, અને એ છોકરાઓ પોતાના જ પુત્ર છે એમ જાણી, વાલ્મીકી સાથે વાત કરી.
શ્રીરામ ઉવાચ। કૌ શિશૂ મમ સારૂપ્યધારકૌ બલિનાં વરૌ । કિમર્થં તિષ્ઠતસ્તત્ર ધનુર્વિદ્યાવિશારદૌ
શ્રીરામે કહ્યું: આ બંને છોકરાઓ કોણ છે, જે મારા જેવા દેખાય છે અને બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે? અને તેઓ ત્યાં ધનુર્વિદ્યા શીખવામાં નિપુણ થઈ કેમ રહે છે?
અમાત્યકથિતૌ શ્રુત્વા વિસ્મયો મમ જાયતે । યૌ શત્રુઘ્નં હનૂમંતં લીલયાંગ બબંધતુઃ
મંત્રીઓએ જે કહ્યું તે સાંભળીને મને ખૂબ જ આશ્ચર્ય થયું—કે કેવી રીતે એ બે જણએ સહેલાઈથી શત્રુઘ્ન અને હનુમાનને બાંધી લીધા.
તસ્માચ્છંસ મુને સર્વં બાલયોશ્ચ વિચેષ્ટિતમ્ । યથા મે પરમા પ્રીતિર્ભવત્યેવમભીપ્સિતા
મુનિ, હવે તમે એ બંને બાળકોએ જે કર્યું તે બધું મને કહો, જેથી મને ખૂબ આનંદ થાય—જેમ હું ઇચ્છું છું એમ.
ઇતિ તત્કથિતં શ્રુત્વા રાજરાજસ્ય ધીમતઃ । ઉવાચ પરમં વાક્યં સ્પષ્ટાક્ષરસમન્વિતમ્
આ વાત સાંભળીને તે જ્ઞાનવાન રાજાધિરાજે સ્પષ્ટ અને ઉત્તમ વચન કહ્યું.
વાલ્મીકિરુવાચ। તવાંતર્યામિણો નૄણાં કથં જ્ઞાનં ચ નો ભવેત્ । તથાપિ કથયામ્યત્ર તવ સંતોષહેતવે
વાળ્મીકી બોલ્યા: તમારી જેવી મહાન વ્યક્તિઓનું અંતરજ્ઞાન અમને ક્યાંથી ખબર પડે? છતાં પણ, તમારી પ્રસન્નતા માટે હું અહીં બધું કહું છું.
રાજન્યૌ બાલકૌ મહ્યમાશ્રમે બલિનાં વરૌ । ત્વત્સારૂપ્યધરૌ સ્વાંગમનોહરવપુર્ધરૌ
મારા આશ્રમમાં એ બે રાજકુમારો, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને તમારા જેવા રૂપવંત, મનોહર કાયાવાળા, મારી સાથે હતા.
ત્વયા યદા વને ત્યક્તા જાનકી વૈ નિરાગસી । અંતર્વત્ની વને ઘોરે વિલપંતી મુહુર્મુહુઃ
જ્યારે તમે નિર્દોષ જાનકીજીને જંગલમાં છોડી દીધા, ત્યારે તમારી પ્રિય પત્ની એ ભયાનક વનમાં વારંવાર દુઃખથી રડતી હતી.
કુરરીમિવ દુઃખાર્તાં વીક્ષ્યાહં તવ વલ્લભામ્ । જનકસ્ય સુતાં પુણ્યામાશ્રમે ત્વાનયં તદા
જ્યારે મેં તમારી ધર્મપત્ની, જનકનંદિની, દુઃખી પંખીની જેમ વિલાપ કરતી જોઈ, ત્યારે હું એને મારા આશ્રમમાં લઈ આવ્યો.
તસ્યાઃ પર્ણકુટીરમ્યા રચિતા મુનિપુત્રકૈઃ । તસ્યામસૂત પુત્રૌ દ્વૌ ભાસયંતૌ દિશો દશ
મુનિપુત્રોએ તેના માટે સુંદર પર્ણકુટિર બનાવી, અને ત્યાં તેણે એવા બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જેમણે દસ દિશાઓ પ્રકાશિત કરી દીધી.
તયોરકરવં નામ કુશો લવ ઇતિ સ્ફુટમ્ । વવૃધાતેઽનિશં તત્ર શુક્લપક્ષે યથા શશી
મેં એ બંનેનાં નામ સ્પષ્ટપણે કુશ અને લવ રાખ્યા; તેઓ ત્યાં સતત વધતા ગયા, જેમ શુક્લપક્ષમાં ચાંદ્રમાની કળા વધે છે.
કાલેનોપનયાદ્યાનિ સર્વાણિ કૃતવાનહમ્ । વેદાન્સાંગાનહં સર્વાન્ગ્રાહયામાસ ભૂપતે
સમય આવતાં મેં એમને બધા ઉપનયન સંસ્કાર કર્યા અને બધા વેદો તથા તેમની શાખાઓ શીખવાડ્યા, રાજન.
સર્વાણિ સરહસ્યાનિ શૃણુષ્વ મુખતો મમ । આયુર્વેદં ધનુર્વિદ્યાં શસ્ત્રવિદ્યાં તથૈવ ચ
હવે મારા મોઢેથી બધા ગુપ્ત વિદ્યા સાંભળો—આયુર્વેદ, ધનુર્વિદ્યા, શસ્ત્રવિદ્યા અને બીજી બધી.
વિદ્યાં જાલંધરીં ચાથ સંગીતકુશલૌ કૃતૌ । ગંગાકૂલે ગાયમાનૌ લતાકુંજવનેષુ ચ
મેં એમને જાલંધરી વિદ્યા પણ શીખવી અને સંગીતમાં પારંગત બનાવ્યા; તેઓ ગંગાના કાંઠે અને લતાવાળા વનોમાં ગાતા.
ચંચલૌ ચલચિત્તૌ તૌ સર્વવિદ્યાવિશારદૌ । તદાહમતિસંતોષં પ્રાપ્તશ્ચાહં રઘૂત્તમ
એ બંને ચંચળ અને ચપળ મનવાળા, સર્વવિધ વિદ્યા જાણનારા હતા; ત્યારે, રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, મને ખૂબ આનંદ થયો.
દત્ત્વા સર્વાણિ ચાસ્ત્રાણિ મસ્તકે નિહિતઃ કરઃ । અતીવગાનકુશલૌ દૃષ્ટ્વા લોકા વિસિષ્મિરે । ષડ્જમધ્યમગાંધારસ્વરભેદવિશારદૌ
બધી અસ્ત્રવિદ્યા આપી, માથા પર હાથ મૂકીને, મેં જોયું કે તેઓ સંગીતમાં પણ અત્યંત નિપુણ છે; લોકો એમને જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા, કારણ કે તેઓ ષડ્જ, મધ્યમ અને ગાંધાર સ્વરમાં નિપુણ હતા.
તથાવિધૌ વિલોક્યાહં ગાપયામિ મનોહરમ્ । ભવિષ્યજ્ઞાનયોગાચ્ચ કૃતં રામાયણં શુભમ્
એવી રીતે તેમને જોઈને, મેં એમને મનોહર ગીતો ગાવડાવ્યા; અને ભવિષ્યજ્ઞાનના યોગથી, મેં શુભ રામાયણ રચી.
મૃદંગપણવાદ્યાદિ યંત્રવીણાવિશારદૌ । વનેવને ચ ગાયંતૌ મૃગપક્ષિવિમોહકૌ
મૃદંગ, પણવ અને અન્ય વાદ્યો તથા વીણા વગાડવામાં પણ તેઓ કુશળ હતા; વન-વનમાં ગાતા અને પશુ-પંખીઓને મોહી લેતા.
અદ્ભુતં ગીતમાધુર્યં તવ રામકુમારયોઃ । શ્રોતું તૌ વરુણો બાલા વા નિનાય વિભાવરીમ્
રામ, તમારા પુત્રોના ગીતની અદ્ભુત મધુરતા એવી હતી કે, પણે વરુણદેવ પણ એ બાળકોએ ગાતા ત્યારે આખી રાત સાંભળતા બેઠા રહ્યા.
મનોહરવયોરૂપૌ ગાનવિદ્યાબ્ધિપારગૌ । કુમારૌ જગદુસ્તત્ર લોકેશાદેશતઃ કલમ્
મનોહર યુવાની અને રૂપવાળા એ કુમારો સંગીતવિદ્યાના સાગર પાર કરી ગયા હતા; તેઓ ત્યાં જગતના દેવતાઓના આદેશે ગાતા.
પરમં મધુરં રમ્યં પવિત્રં ચરિતં તવ । શુશ્રાવ વરુણઃ સાર્દ્ધં કુટુંબેન ચ ગાયકૈઃ
વરુણે પોતાના પરિવાર અને ગાયકોએ સાથે મળીને, તારા સર્વોત્તમ મીઠા, આનંદદાયક અને પવિત્ર કાર્યોને આનંદથી સાંભળ્યા.
શૃણ્વન્નૈવ ગતસ્તૃપ્તિં મિત્રેણ વરુણઃ સહ । સુધાતોઽપિ પરં સ્વાદુચરિતં રઘુનંદન
મિત્ર સાથે સાંભળતાં સાંભળતાં પણ, વરુણને સંતોષ મળ્યો નહીં, હે રઘુનંદન, કેમ કે તારા કાર્યો અમૃતથી પણ વધારે મીઠા છે.
ગાનાનંદમહાલોભ હૃતપ્રાણેંદ્રિયક્રિયઃ । પ્રત્યાગંતું દિદેશાસૌ કુમારૌ ન હિ તાવકૌ
સંગીતના મહાન આનંદમાં તણાઈને, શરીર અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયા ભૂલીને, તેણે તારા બંને પુત્રોને પાછા બોલાવવાનો આદેશ આપ્યો નહીં.
રમણીય મહાભોગૈર્લોભિતાવપિ બાલકૌ । ચલિતૌ ન ગુરોશ્ચાત્મમાતુઃ પાદાંબુજસ્મૃતેઃ
મોટા અને મનોહર ભોગોમાં લલચાવાયા છતાં, બંને બાળકો પોતાના ગુરુ અને માતાના પાવન ચરણોની સ્મૃતિથી કદી વિમુખ થયા નહીં.
અહં ચાપિ ગતઃ પશ્ચાદ્વરુણાલયમુત્તમમ્ । વરુણઃ પ્રેમસહિતઃ પૂજાં ચક્રે મમ પ્રભો
હું પણ પછીથી વરુણના ઉત્તમ ગૃહે ગયો, અને વરુણે પ્રેમપૂર્વક મારી પૂજા કરી, હે પ્રભુ.
પૃચ્છતે જન્મકર્માદિ સર્વજ્ઞાયાપિ બાલયોઃ । વરુણાયાબ્રુવં સર્વં જન્મવિદ્યાદ્યુપાગમમ્
વરુણે જ્યારે બંને બાળકોના જન્મ, કર્મ અને અન્ય વાતો વિશે પૂછ્યું, ત્યારે સર્વજ્ઞ હોવા છતાં, મેં તેમના જન્મ, જ્ઞાન અને વ્યવહારની તમામ વાતો કહી.
શ્રુત્વા સીતાસુતૌ દેવઃ સ ચક્રેંબરભૂષણૈઃ । દેવદત્તમિતિ ગ્રાહ્યમિતિ મદ્વાક્યગૌરવાત્
આ સાંભળીને, દેવતાએ સીતાના પુત્રોને દૈવી વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી શોભિત કર્યા, અને મારા વચનના માનમાં તેમને દેવો પાસેથી દાન લેવા યોગ્ય ગણ્યા.
આહૃતં રાજપુત્રાભ્યાં યદ્દત્તં વરુણેન તત્ । પ્રસન્નેન તયોર્વાદ્યગાનવિદ્યાવયોગુણૈઃ । તતો મામબ્રવીત્સીતામુદ્દિશ્ય વરુણઃ કૃતી
રાજકુમારો જે કંઈ લાવ્યા અને વરુણે જે આપ્યું, તે તેમની સંગીત, ગાન, જ્ઞાન અને ગુણોથી પ્રસન્ન થઈને આપ્યું; ત્યારબાદ વરુણે સિદ્ધિ પામીને સીતાને લઈને મને કહ્યું.
સીતાપતિ વ્રતાધુર્યા રૂપશીલવયોન્વિતા । વીરપુત્રા મહાભાગા ત્યાગં નાર્હતિ કર્હિચિત્
સીતાજી, પતિવ્રતા, રૂપ, સ્વભાવ અને કુળથી યુક્ત, વીર પુત્રોથી સુખી, ક્યારેય ત્યાગવા યોગ્ય નથી.
મહતી હાનિરેતસ્યાસ્ત્યાગે હિ રઘુનંદન । સિદ્ધીનાં પરમાસિદ્ધિરેષા તે હ્યનપાયિની
તેણે ત્યાગ કરવાથી મોટું નુકસાન થાય, હે રઘુનંદન; તે તારી માટે સર્વ સિદ્ધિઓમાં શ્રેષ્ઠ અને અવિનાશી સિદ્ધિ છે.