યો રાજા જગતાં નેત્રીં માતરં જગદંબિકામ્ । પ્રસાદ્ય ચિરમાયુષ્યં લેભે રાજ્યમકંટકમ્
જે રાજાએ જગતની માતા જગદંબાને પ્રસન્ન કરી, તેને લાંબી આયુષ્ય અને નિર્વિઘ્ન રાજ્ય પ્રાપ્ત થયું.
સ એષ ત્વાં પ્રણમતિ સુમદઃ પ્રભુસેવિતમ્ । તં ગૃહાણ કૃપાદૃષ્ટ્યા ચિરાદ્દર્શનકાંક્ષકમ્
આ સુમદ, જે તમારી સેવા કરે છે, તમને વંદન કરે છે; કૃપાળુ દૃષ્ટિથી તેને સ્વીકારો, કારણ કે એ લાંબા સમયથી તમારી મુલાકાતની ઇચ્છા રાખતો હતો.
તતઃ સુબાહુભૂપસ્ય નગરે બલપૂરિતે । દમનસ્તસ્ય વૈ પુત્રઃ પ્રજગ્રાહ હયોત્તમમ્
પછી સુબાહુ રાજાના, બળથી ભરપૂર શહેરમાં, તેના પુત્ર દમને શ્રેષ્ઠ ઘોડાને પકડી લીધો.
તેન સાકં મહદ્યુદ્ધં બભૂવ દમનેન ચ । પુષ્કલો જયમાપેદે સંમૂર્છ્ય સુભુજાત્મજમ્
દમન અને પુષ્કલ વચ્ચે મહાન યુદ્ધ થયું; પુષ્કલે સુબાહુના પુત્રને પરાજય આપી વિજય મેળવ્યો.
તતઃ સુબાહુઃ સંક્રુદ્ધો રણે પવનજં બલાત્ । યુયુધે તવ પાદાબ્જસેવકં બલિનાં વરમ્
પછી સુબાહુ અત્યંત ગુસ્સે થઈને યુદ્ધમાં પવનપુત્ર, તમારા પદપદ્મના ભક્ત અને બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા હનુમાન સામે જોરથી લડ્યો.
તસ્ય પાદાહતો જ્ઞાનં પ્રાપ્ય શાપતિરસ્કૃતમ્ । તુભ્યં સમર્પ્ય સકલં વાજિનઃ પાલકોઽભવત્
પગ પર ઘા લાગતાં, શાપથી છુપાયેલું જ્ઞાન તેને પાછું મળ્યું અને તેણે બધું તમારે સમર્પણ કરીને ઘોડાની રક્ષા કરવાનો જવાબદાર બન્યો.
એષ ત્વાં સુભુજો રાજા પ્રણમત્યુન્નતાંગકઃ । કૃપાદૃષ્ટ્યાભિષિંચ ત્વં સુબાહું નયકોવિદમ્
હવે આ બળવાન રાજા, પોતાના અંગો ઊંચા કરીને, તમને નમન કરે છે; કૃપાદૃષ્ટિથી તમે સુબાહુને, જે રાજકારણમાં કુશળ છે, અભિષેક કરો.
તતો મુક્તો હયો રેવાહ્રદે સ નિમમજ્જ હ । તત્ર પ્રાપ્તં મોહનાસ્ત્રં શત્રુઘ્નેન બલીયસા
પછી મુક્ત થયેલો ઘોડો રેવા નદીના જળમાં ડૂબી ગયો; ત્યાં શક્તિશાળી શત્રુઘ્ને મોહનાસ્ત્ર મેળવ્યું.
તતો દેવપુરે પ્રાગાચ્છિવવાસવિભૂષિતે । તત્રત્યં તુ વિજાનાસિ યતસ્ત્વં તત્ર ચાગતઃ
પછી તે દેવતાઓના શહેરમાં ગયો, જ્યાં શિવના નિવાસોથી શોભાયમાન હતું; ત્યાં શું બન્યું તે તમે જાણો છો, કેમ કે તમે પણ ત્યાં આવ્યા હતા.
વિદ્યુન્માલી હતો દૈત્યઃ સત્યવાન્સંગતસ્તતઃ । સુરથેન સમં યુદ્ધં જાનાસિ ત્વં મહામતે
વિદ્યુન્માલી નામનો દૈત્ય મારો ગયો અને સત્યવાન જોડાયો; સુરથ સાથે જે યુદ્ધ થયું તે તમે, વિદ્વાન, જાણો છો.
તતઃ કુંડલકાન્મુક્તો હયો બભ્રામ સર્વતઃ । ન કશ્ચિત્તં નિજગ્રાહ સ્વવીર્યબલદર્પિતઃ
પછી કુંડલમાંથી મુક્ત થયેલો ઘોડો સર્વત્ર ફરતો રહ્યો; પોતાનાં બળ અને શક્તિનો અભિમાન ધરાવનાર કોઈ પણ તેને પકડી શક્યો નહીં.
વાલ્મીકેરાશ્રમે રમ્યે હયઃ પ્રાપ્તો મનોરમઃ । તત્ર યત્કુતુકં જાતં તચ્છૃણુષ્વ નરોત્તમ
મનોહર ઘોડો વાલ્મીકીના સુંદર આશ્રમમાં પહોંચ્યો; ત્યાં જે અદ્ભુત ઘટના બની, એ તમે, શ્રેષ્ઠ પુરુષ, સાંભળો.
તત્રાર્ભસ્તવ સારૂપ્યં બિભ્રત્ષોડશવાર્ષિકઃ । જગ્રાહ વીક્ષ્ય પત્રાંકં વાજિનં બલવત્તમઃ
ત્યાં, તમારું રૂપ ધરાવતો અને સોળ વર્ષનો એક યુવાન, પત્રચિહ્ન ધરાવતો અને અત્યંત બળવાન એવો ઘોડો જોઈને તેને પકડી લીધો.
તત્ર કાલજિતા યુદ્ધં મહજ્જાતં નરોત્તમ । નિહતસ્તેન વીરેણ શિતધારેણ હેતિના
ત્યાં કાળજિત સાથે મહાન યુદ્ધ થયું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ; તે વીર યુવાને, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી, ઘણા વીરોએ મારે.
અનેકે નિહતાઃ સંખ્યે પુષ્કલાદ્યા મહાબલાઃ । મૂર્ચ્છિતં ચાપિ શત્રુઘ્નં ચક્રે વીરશિરોમણિઃ
યુદ્ધમાં પુષ્કલ અને બીજા ઘણા મહાબળીઓ મર્યા; અને વીરમણિએ શત્રુઘ્નને પણ બેભાન કરી દીધો.
તદા રાજા મહદ્દુઃખં વિચાર્ય હૃદિસંયુગે । કોપેન મૂર્ચ્છિતં ચક્રે વીરો હિ બલિનાં વરઃ
પછી રાજાએ હૃદયમાં મોટું દુઃખ અનુભવીને વિચાર્યું; ગુસ્સામાં, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ પણ વીરને બેભાન કરી દીધો.
સ યાવન્મૂર્ચ્છિતો રાજ્ઞા તાવદન્યઃ સમાગતઃ । તેનૈતેન ચ સંજીવ્ય નાશિતં કટકં તવ
જ્યારે રાજાના ઘા થી તે હજી બેભાન હતો, ત્યારે બીજો આવી પહોંચ્યો; એણે શત્રુઘ્નને જીવંત કર્યો અને તમારું આખું સૈન્ય નાશ પામ્યું.
સર્વેષાં મૂર્ચ્છિતાનાં તુ શસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ । ગૃહીત્વા વાનરૌ બદ્ધૌ જગ્મતુઃ સ્વાશ્રમં પ્રતિ
બધા બેભાન પડેલા વાનરોના શસ્ત્રો અને આભૂષણો લઈને, પવનપુત્રના બંને પુત્રોએ વાનરોને બાંધીને પોતાના આશ્રમ તરફ ગયા.
કૃપાં કૃત્વા પુનસ્તેન દત્તોઽશ્વો યજ્ઞિયો મહાન્ । જીવનં પ્રાપિતં સર્વં કટકં નષ્ટજીવિતમ્
પછી દયા કરીને, એ મહાન યજ્ઞીય ઘોડો પાછો આપ્યો અને તમારું આખું મરેલું સૈન્ય ફરી જીવંત કર્યું.
વયં ગૃહીત્વા તં વાહં પ્રાપ્તાસ્તવ સમીપતઃ । એતદેવ મયા જ્ઞાતં તદુક્તં તે પુરોવચઃ
અમે એ ઘોડો લઈને હવે તમારા પાસે આવ્યા છીએ; જે કંઈ મેં જાણ્યું છે, એ બધું મેં તમને કહ્યું છે.
શેષ ઉવાચ। કથિતૌ વૈ સુમતિના વાલ્મીકેરાશ્રમે શિશૂ । પુત્રૌ સ્વીયાવિતિ જ્ઞાત્વા વાલ્મીકિં પ્રતિ સંજગૌ
શેષે કહ્યું: સુમતિએ વાલ્મીકીના આશ્રમમાં આ બધું કહ્યું, અને એ છોકરાઓ પોતાના જ પુત્ર છે એમ જાણી, વાલ્મીકી સાથે વાત કરી.
શ્રીરામ ઉવાચ। કૌ શિશૂ મમ સારૂપ્યધારકૌ બલિનાં વરૌ । કિમર્થં તિષ્ઠતસ્તત્ર ધનુર્વિદ્યાવિશારદૌ
શ્રીરામે કહ્યું: આ બંને છોકરાઓ કોણ છે, જે મારા જેવા દેખાય છે અને બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે? અને તેઓ ત્યાં ધનુર્વિદ્યા શીખવામાં નિપુણ થઈ કેમ રહે છે?
અમાત્યકથિતૌ શ્રુત્વા વિસ્મયો મમ જાયતે । યૌ શત્રુઘ્નં હનૂમંતં લીલયાંગ બબંધતુઃ
મંત્રીઓએ જે કહ્યું તે સાંભળીને મને ખૂબ જ આશ્ચર્ય થયું—કે કેવી રીતે એ બે જણએ સહેલાઈથી શત્રુઘ્ન અને હનુમાનને બાંધી લીધા.
તસ્માચ્છંસ મુને સર્વં બાલયોશ્ચ વિચેષ્ટિતમ્ । યથા મે પરમા પ્રીતિર્ભવત્યેવમભીપ્સિતા
મુનિ, હવે તમે એ બંને બાળકોએ જે કર્યું તે બધું મને કહો, જેથી મને ખૂબ આનંદ થાય—જેમ હું ઇચ્છું છું એમ.
ઇતિ તત્કથિતં શ્રુત્વા રાજરાજસ્ય ધીમતઃ । ઉવાચ પરમં વાક્યં સ્પષ્ટાક્ષરસમન્વિતમ્
આ વાત સાંભળીને તે જ્ઞાનવાન રાજાધિરાજે સ્પષ્ટ અને ઉત્તમ વચન કહ્યું.
વાલ્મીકિરુવાચ। તવાંતર્યામિણો નૄણાં કથં જ્ઞાનં ચ નો ભવેત્ । તથાપિ કથયામ્યત્ર તવ સંતોષહેતવે
વાળ્મીકી બોલ્યા: તમારી જેવી મહાન વ્યક્તિઓનું અંતરજ્ઞાન અમને ક્યાંથી ખબર પડે? છતાં પણ, તમારી પ્રસન્નતા માટે હું અહીં બધું કહું છું.
રાજન્યૌ બાલકૌ મહ્યમાશ્રમે બલિનાં વરૌ । ત્વત્સારૂપ્યધરૌ સ્વાંગમનોહરવપુર્ધરૌ
મારા આશ્રમમાં એ બે રાજકુમારો, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને તમારા જેવા રૂપવંત, મનોહર કાયાવાળા, મારી સાથે હતા.
ત્વયા યદા વને ત્યક્તા જાનકી વૈ નિરાગસી । અંતર્વત્ની વને ઘોરે વિલપંતી મુહુર્મુહુઃ
જ્યારે તમે નિર્દોષ જાનકીજીને જંગલમાં છોડી દીધા, ત્યારે તમારી પ્રિય પત્ની એ ભયાનક વનમાં વારંવાર દુઃખથી રડતી હતી.
કુરરીમિવ દુઃખાર્તાં વીક્ષ્યાહં તવ વલ્લભામ્ । જનકસ્ય સુતાં પુણ્યામાશ્રમે ત્વાનયં તદા
જ્યારે મેં તમારી ધર્મપત્ની, જનકનંદિની, દુઃખી પંખીની જેમ વિલાપ કરતી જોઈ, ત્યારે હું એને મારા આશ્રમમાં લઈ આવ્યો.
તસ્યાઃ પર્ણકુટીરમ્યા રચિતા મુનિપુત્રકૈઃ । તસ્યામસૂત પુત્રૌ દ્વૌ ભાસયંતૌ દિશો દશ
મુનિપુત્રોએ તેના માટે સુંદર પર્ણકુટિર બનાવી, અને ત્યાં તેણે એવા બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જેમણે દસ દિશાઓ પ્રકાશિત કરી દીધી.