સુમતે મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠ શંશ મે વાગ્મિનાં વર । ક એતે ભૂમિપાઃ સર્વે કથમત્ર સમાગતાઃ
સુમતિ, મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વક્તાઓમાં સર્વોત્તમ, મને કહો—આ બધા રાજાઓ કોણ છે અને અહીં કેવી રીતે આવ્યા છે?
કુત્રકુત્ર હયઃ પ્રાપ્તઃ કેનકેન નિયંત્રિતઃ । કથં વૈ મોચિતો ભ્રાત્રા મહાબલસુશાલિના
ઘોડો કયા કયા સ્થળે પહોંચ્યો અને કોના દ્વારા નિયંત્રિત થયો? અને તમારા પરાક્રમી અને કુશળ ભાઈએ તેને કેવી રીતે મુક્ત કર્યો?
શેષ ઉવાચ। ઇત્યુક્તો મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠઃ સુમતિઃ પ્રાહ રાઘવમ્ । પ્રહસન્મેઘગંભીર નાદેન ચ સુબુદ્ધિમાન્
શેષ કહે છે: આમ કહેતાં, મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ સુમતિએ, વિવેકપૂર્વક, મેઘ જેવી ગૂંજી ઊઠતી અવાજ સાથે, રાઘવને હસતાં જવાબ આપ્યો.
સુમતિરુવાચ। સર્વજ્ઞસ્ય પુરસ્તેઽદ્ય મયા કથમુદીર્યતે । પૃચ્છસિ ત્વં લોકરીત્યા સર્વં જાનાસિ સર્વદૃક્
સુમતિ બોલ્યા: સર્વજ્ઞ સ્વામી, તમારી સામે હું શું બોલું? તમે લોકવ્યવહાર પ્રમાણે પૂછો છો, પણ તમે તો બધું જાણો છો, બધું જુઓ છો.
તથાપિ તવ નિર્દેશં શિરસ્યાધાય સર્વદા । બ્રવીમિ તચ્છૃણુષ્વાદ્ય સર્વરાજશિરોમણે
છતાં પણ, હંમેશા તમારી આજ્ઞાને મસ્તકે ધારણ કરીને, હું કહું છું—હવે સાંભળો, રાજાઓના શિરોમણિ.
ત્વત્પ્રસાદાદહો સ્વામિન્સર્વત્ર જગતીતલે । પરિબભ્રામ તે વાહો ભાલપત્રસુશોભિતઃ
તમારી કૃપાથી, સ્વામી, તમારા ભાલે તેજવાળું ઘોડો આખી ધરતી પર ફરતો રહ્યો.
ન કશ્ચિત્તં નિજગ્રાહ સ્વનામબલદર્પિતઃ । સ્વં સ્વં રાજ્યં સમર્પ્યાથ પ્રણેમુસ્તે પદાંબુજમ્
કોઈએ પણ પોતાના નામ અને બળનો અભિમાન રાખીને તેને પકડ્યો નહીં; દરેકે પોતાનું રાજ્ય અર્પણ કર્યું અને તમારા પદપદ્મે વંદન કર્યું.
કો વા રાવણ દૈત્યેંદ્ર નિહંતુર્વાજિસત્તમમ્ । ગૃહ્ણાતિ વિજયાકાંક્ષી જરામરણવર્જિતઃ
રાવણ જેવા દૈત્યરાજાને સંહારનાર શ્રેષ્ઠ ઘોડાને, જે વિજયની ઇચ્છા રાખે અને વૃદ્ધાવસ્થા-મૃત્યુથી મુક્ત હોય, એવો કોણ પકડે?
અહિચ્છત્રાં ગતસ્તાવત્તવ વાજી મનોરમઃ । તદ્રાજા સુમદઃ શ્રુત્વા હયં પ્રાપ્તં તવ પ્રભો
તમારો મનોહર ઘોડો અહિચ્છત્ર શહેરમાં પહોંચ્યો; પ્રભુ, તમારો ઘોડો આવ્યો છે એ સાંભળીને ત્યાંનો રાજા સુમદે,
સપુત્રઃ પ્રબલઃ સર્વસૈન્યેન બલિના વૃતઃ । સર્વં સમર્પયામાસ રાજ્યં નિહતકંટકમ્
પોતાના પુત્ર અને સમગ્ર સેનાની સાથે, બળવાન બની, બધું રાજ્ય, બધાં વિઘ્ન દૂર કરીને, અર્પણ કર્યું.
યો રાજા જગતાં નેત્રીં માતરં જગદંબિકામ્ । પ્રસાદ્ય ચિરમાયુષ્યં લેભે રાજ્યમકંટકમ્
જે રાજાએ જગતની માતા જગદંબાને પ્રસન્ન કરી, તેને લાંબી આયુષ્ય અને નિર્વિઘ્ન રાજ્ય પ્રાપ્ત થયું.
સ એષ ત્વાં પ્રણમતિ સુમદઃ પ્રભુસેવિતમ્ । તં ગૃહાણ કૃપાદૃષ્ટ્યા ચિરાદ્દર્શનકાંક્ષકમ્
આ સુમદ, જે તમારી સેવા કરે છે, તમને વંદન કરે છે; કૃપાળુ દૃષ્ટિથી તેને સ્વીકારો, કારણ કે એ લાંબા સમયથી તમારી મુલાકાતની ઇચ્છા રાખતો હતો.
તતઃ સુબાહુભૂપસ્ય નગરે બલપૂરિતે । દમનસ્તસ્ય વૈ પુત્રઃ પ્રજગ્રાહ હયોત્તમમ્
પછી સુબાહુ રાજાના, બળથી ભરપૂર શહેરમાં, તેના પુત્ર દમને શ્રેષ્ઠ ઘોડાને પકડી લીધો.
તેન સાકં મહદ્યુદ્ધં બભૂવ દમનેન ચ । પુષ્કલો જયમાપેદે સંમૂર્છ્ય સુભુજાત્મજમ્
દમન અને પુષ્કલ વચ્ચે મહાન યુદ્ધ થયું; પુષ્કલે સુબાહુના પુત્રને પરાજય આપી વિજય મેળવ્યો.
તતઃ સુબાહુઃ સંક્રુદ્ધો રણે પવનજં બલાત્ । યુયુધે તવ પાદાબ્જસેવકં બલિનાં વરમ્
પછી સુબાહુ અત્યંત ગુસ્સે થઈને યુદ્ધમાં પવનપુત્ર, તમારા પદપદ્મના ભક્ત અને બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા હનુમાન સામે જોરથી લડ્યો.
તસ્ય પાદાહતો જ્ઞાનં પ્રાપ્ય શાપતિરસ્કૃતમ્ । તુભ્યં સમર્પ્ય સકલં વાજિનઃ પાલકોઽભવત્
પગ પર ઘા લાગતાં, શાપથી છુપાયેલું જ્ઞાન તેને પાછું મળ્યું અને તેણે બધું તમારે સમર્પણ કરીને ઘોડાની રક્ષા કરવાનો જવાબદાર બન્યો.
એષ ત્વાં સુભુજો રાજા પ્રણમત્યુન્નતાંગકઃ । કૃપાદૃષ્ટ્યાભિષિંચ ત્વં સુબાહું નયકોવિદમ્
હવે આ બળવાન રાજા, પોતાના અંગો ઊંચા કરીને, તમને નમન કરે છે; કૃપાદૃષ્ટિથી તમે સુબાહુને, જે રાજકારણમાં કુશળ છે, અભિષેક કરો.
તતો મુક્તો હયો રેવાહ્રદે સ નિમમજ્જ હ । તત્ર પ્રાપ્તં મોહનાસ્ત્રં શત્રુઘ્નેન બલીયસા
પછી મુક્ત થયેલો ઘોડો રેવા નદીના જળમાં ડૂબી ગયો; ત્યાં શક્તિશાળી શત્રુઘ્ને મોહનાસ્ત્ર મેળવ્યું.
તતો દેવપુરે પ્રાગાચ્છિવવાસવિભૂષિતે । તત્રત્યં તુ વિજાનાસિ યતસ્ત્વં તત્ર ચાગતઃ
પછી તે દેવતાઓના શહેરમાં ગયો, જ્યાં શિવના નિવાસોથી શોભાયમાન હતું; ત્યાં શું બન્યું તે તમે જાણો છો, કેમ કે તમે પણ ત્યાં આવ્યા હતા.
વિદ્યુન્માલી હતો દૈત્યઃ સત્યવાન્સંગતસ્તતઃ । સુરથેન સમં યુદ્ધં જાનાસિ ત્વં મહામતે
વિદ્યુન્માલી નામનો દૈત્ય મારો ગયો અને સત્યવાન જોડાયો; સુરથ સાથે જે યુદ્ધ થયું તે તમે, વિદ્વાન, જાણો છો.
તતઃ કુંડલકાન્મુક્તો હયો બભ્રામ સર્વતઃ । ન કશ્ચિત્તં નિજગ્રાહ સ્વવીર્યબલદર્પિતઃ
પછી કુંડલમાંથી મુક્ત થયેલો ઘોડો સર્વત્ર ફરતો રહ્યો; પોતાનાં બળ અને શક્તિનો અભિમાન ધરાવનાર કોઈ પણ તેને પકડી શક્યો નહીં.
વાલ્મીકેરાશ્રમે રમ્યે હયઃ પ્રાપ્તો મનોરમઃ । તત્ર યત્કુતુકં જાતં તચ્છૃણુષ્વ નરોત્તમ
મનોહર ઘોડો વાલ્મીકીના સુંદર આશ્રમમાં પહોંચ્યો; ત્યાં જે અદ્ભુત ઘટના બની, એ તમે, શ્રેષ્ઠ પુરુષ, સાંભળો.
તત્રાર્ભસ્તવ સારૂપ્યં બિભ્રત્ષોડશવાર્ષિકઃ । જગ્રાહ વીક્ષ્ય પત્રાંકં વાજિનં બલવત્તમઃ
ત્યાં, તમારું રૂપ ધરાવતો અને સોળ વર્ષનો એક યુવાન, પત્રચિહ્ન ધરાવતો અને અત્યંત બળવાન એવો ઘોડો જોઈને તેને પકડી લીધો.
તત્ર કાલજિતા યુદ્ધં મહજ્જાતં નરોત્તમ । નિહતસ્તેન વીરેણ શિતધારેણ હેતિના
ત્યાં કાળજિત સાથે મહાન યુદ્ધ થયું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ; તે વીર યુવાને, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી, ઘણા વીરોએ મારે.
અનેકે નિહતાઃ સંખ્યે પુષ્કલાદ્યા મહાબલાઃ । મૂર્ચ્છિતં ચાપિ શત્રુઘ્નં ચક્રે વીરશિરોમણિઃ
યુદ્ધમાં પુષ્કલ અને બીજા ઘણા મહાબળીઓ મર્યા; અને વીરમણિએ શત્રુઘ્નને પણ બેભાન કરી દીધો.
તદા રાજા મહદ્દુઃખં વિચાર્ય હૃદિસંયુગે । કોપેન મૂર્ચ્છિતં ચક્રે વીરો હિ બલિનાં વરઃ
પછી રાજાએ હૃદયમાં મોટું દુઃખ અનુભવીને વિચાર્યું; ગુસ્સામાં, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ પણ વીરને બેભાન કરી દીધો.
સ યાવન્મૂર્ચ્છિતો રાજ્ઞા તાવદન્યઃ સમાગતઃ । તેનૈતેન ચ સંજીવ્ય નાશિતં કટકં તવ
જ્યારે રાજાના ઘા થી તે હજી બેભાન હતો, ત્યારે બીજો આવી પહોંચ્યો; એણે શત્રુઘ્નને જીવંત કર્યો અને તમારું આખું સૈન્ય નાશ પામ્યું.
સર્વેષાં મૂર્ચ્છિતાનાં તુ શસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ । ગૃહીત્વા વાનરૌ બદ્ધૌ જગ્મતુઃ સ્વાશ્રમં પ્રતિ
બધા બેભાન પડેલા વાનરોના શસ્ત્રો અને આભૂષણો લઈને, પવનપુત્રના બંને પુત્રોએ વાનરોને બાંધીને પોતાના આશ્રમ તરફ ગયા.
કૃપાં કૃત્વા પુનસ્તેન દત્તોઽશ્વો યજ્ઞિયો મહાન્ । જીવનં પ્રાપિતં સર્વં કટકં નષ્ટજીવિતમ્
પછી દયા કરીને, એ મહાન યજ્ઞીય ઘોડો પાછો આપ્યો અને તમારું આખું મરેલું સૈન્ય ફરી જીવંત કર્યું.
વયં ગૃહીત્વા તં વાહં પ્રાપ્તાસ્તવ સમીપતઃ । એતદેવ મયા જ્ઞાતં તદુક્તં તે પુરોવચઃ
અમે એ ઘોડો લઈને હવે તમારા પાસે આવ્યા છીએ; જે કંઈ મેં જાણ્યું છે, એ બધું મેં તમને કહ્યું છે.