તતો જાનીહિ કુમુદં કર્પૂરં વા ભવિષ્યતિ । મા જાનીહિ મૃગાંકસ્ય બિંબં શુભ્રશ્રિયાન્વિતમ્
એથી, સમજો કે એ કમળ છે અથવા કપૂર હશે; ચાંદ્રમાનો શુદ્ધ તેજથી શોભતો ગોળો છે એવું માનશો નહીં.
તાવદન્યો રુષાક્રાંતો ધુન્વન્સ્વં મસ્તકં તથા । ન જાનંતિ દ્વિજા મૂઢાઃ સ્વાદુજ્ઞાના વિચક્ષણાઃ
પછી બીજાં એક ગુસ્સે ભરાયેલા બ્રાહ્મણે પોતાનું માથું હલાવીને કહ્યું: 'મૂર્ખ બ્રાહ્મણોને ખબર નથી; જે સ્વાદની સમજ ધરાવે છે, એ જ સાચા જ્ઞાની છે.'
ઇદં તુ ક્ષૌદ્રકંદસ્યરસેન પરિપાચિતમ્ । જાનીહિ શતપત્રસ્ય પુષ્પાણિ મધુરાણિ ચ
આ તો ખાંડના રસથી પકાવેલું મધ છે; જાણો કે આ તો શતદળ કમળના મીઠા ફૂલો છે.
એવં પરસ્પરં વિપ્રાઃ કંદમૂલફલાશિનઃ । તર્કયંતિ મુને પ્રીતા રસજ્ઞાનેઽતિલોલુપાઃ
આ રીતે, મૂળ, કંદ અને ફળ ખાવા વાળા બ્રાહ્મણો આનંદથી પરસ્પર સ્વાદની સમજમાં ખૂબ ઉત્સુક થઈ ચર્ચા કરતા.
તાવદન્યો દ્વિજઃ પ્રાહ ક્ષત્ત્રિયાણાં વરં જનુઃ । ભોક્ષ્યંતે તાદૃશં ત્વન્નં મહત્પુણ્યૈરુપસ્કૃતમ્
પછી બીજાં એક બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'ક્ષત્રિયનો જન્મ તો ઉત્તમ છે; તેઓ આવા પુણ્યથી પવિત્ર થયેલા ભોજનનો આસ્વાદ લેશે.'
તદા તં પ્રાબ્રવીદ્વિપ્રો દત્તસ્ય ફલમીદૃશમ્ । યે દદત્યગ્રજન્મભ્યઃ પ્રાપ્નુવંતિ ત ઈપ્સિતમ્
ત્યારે એક બ્રાહ્મણે તેને કહ્યું: 'આવું દાનનું ફળ છે; જે શ્રેષ્ઠ જાતિ વાળાને આપે છે, તેઓ ઇચ્છિત ફળ પામે છે.'
યૈરર્ચિતો નૈવ હરિર્નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈર્મુહુઃ । તેષામેતાદૃશં ભોજ્યં ન ભવેદક્ષિગોચરમ્
જે લોકોએ હરીને વારંવાર વિવિધ નૈવેદ્યોથી પૂજ્યા નથી, તેમના માટે આવું ભોજન આંખે દેખાતું જ નથી.
યૈર્નરૈરગ્રજન્માનો ભોજિતા વિવિધૈ રસૈઃ । ભુંજતે તે સ્વાદુરસં પાપિનાં ચક્ષુરુજ્ઝિતમ્
જે લોકોએ શ્રેષ્ઠ જાતિ વાળાને વિવિધ સ્વાદથી તૃપ્ત કર્યા છે, તેઓ મીઠા સ્વાદનો આનંદ માણે છે, જે પાપીઓની નજરથી છુપાયેલો છે.
એવંવિધૈરસૈર્મિષ્ટૈર્ભોજિતા દ્વિજસત્તમાઃ । મંડપે વિપઠંતસ્તે શબ્દબ્રહ્મવિચક્ષણાઃ
આવી મીઠી વાનગીઓથી તૃપ્ત થયેલા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો મંડપમાં બેઠા, વેદોનું પાઠ કરતા, અને શબ્દબ્રહ્મના જ્ઞાનમાં નિપુણ હતા.
નૃત્યંત્યેકે હસન્ત્યેકે નદન્ત્યેકે પ્રહર્ષિતાઃ । ઉત્સવો બહુરુદ્ભાતિ તત્ર શત્રુઘ્ન આગમત્
કેટલાંક નૃત્ય કરતા, કેટલાંક હસતા, કેટલાંક આનંદથી ઉલ્લાસ કરતા; ત્યાં મહાન ઉત્સવ ઊભો થયો અને શત્રુઘ્ન આવી પહોંચ્યા.
રામઃ શત્રુઘ્નમાયાંતં પુષ્કલેન સમન્વિતમ્ । નિરીક્ષ્યમુદમુદ્ભૂતાં રક્ષિતું નાશકત્તદા
રામે શત્રુઘ્નને પુષ્કલ સાથે આવતાં જોયા અને આનંદથી ભરાઈ ગયા, પણ એ આનંદને એ સમયે રોકી શક્યા નહીં.
યાવદુત્તિષ્ઠતે રામો ભ્રાતરં હયપાલકમ્ । તાવદ્રામપદેલગ્નઃ શત્રુઘ્નો ભ્રાતૃવત્સલઃ
જ્યારે રામ પોતાના ભાઈ, ઘોડા રાખનારને મળવા ઊભા થયા, ત્યારે ભાઈપ્રેમી શત્રુઘ્ન રામના પગે પડી ગયા.
પાદયોઃ પતિતં વીક્ષ્ય ભ્રાતરં વિનયાન્વિતમ્ । પરિરેભે દૃઢં પ્રીતઃ ક્ષતસંશોભિતાંગકમ્
પગે પડેલા, વિનયથી ભરેલા ભાઈને જોઈને, રામે પ્રેમથી તેને ભીંસે લીધા, તેના શરીર પરના ઘા શોભી રહ્યા હતા.
અશ્રૂણિ બહુધા મુંચન્હર્ષાચ્છિરસિ રાઘવઃ । અત્યંતં પરમાં પ્રાપ મુદં વચનદૂરગામ્
રાઘવ આનંદથી ઘણીવાર આંખોમાંથી આંસુ છોડતા, અને શબ્દોથી પાર જાય એવી પરમ ખુશી પામ્યા.
પુષ્કલં સ્વીયપદયોર્નમ્રં વિનયવિહ્વલઃ । સુદૃઢં ભુજયોર્મધ્યે વિનીયાપીડયદ્ભૃશમ્
પુષ્કલ પોતાના પગે નમન કરી, વિનયથી વિહ્વળ થઈ, રામના બળવાન ભુજાઓ વચ્ચે જોરથી ભીંસાઈ ગયા.
હનૂમંતં તથા વીરં સુગ્રીવં ચાંગદં તથા । લક્ષ્મીનિધિં જનકજં પ્રતાપાગ્ર્યં રિપુંજયમ્
એ જ રીતે, હનુમાન વીર, સુગ્રીવ, અંગદ, લક્ષ્મીનિધિ, જનકનંદિની, પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ અને શત્રુઓને જીતનારા —
સુબાહું સુમદં વીરં વિમલં નીલરત્નકમ્ । સત્યવંતં વીરમણિં સુરથં રામસેવકમ્
સુબાહુ, સુમદ, પરાક્રમી, નિર્મળ, નીલા રત્નોથી શોભિત, સત્યવંત, વીરમણિ, સુરથ અને રામભક્ત—આ બધા મહાન છે.
અન્યાનપિ મહાભાગાન્રઘુનાથઃ સ્વયં તદા । પરિરેભે દૃઢં સ્નિગ્ધાન્પાદયોઃ પ્રણતાન્નૃપાન્
ત્યારે રઘુનાથે પોતે જ અન્ય મહાન રાજાઓને, જે પ્રેમથી તેમના પગે વંદન કરવા આવ્યા હતા, મજબૂતીથી અને સ્નેહપૂર્વક ભેટી લીધા.
સુમતિઃ શ્રીરઘુપતિં ભક્તાનુગ્રહકારકમ્ । પરિરભ્ય દૃઢં પ્રીતઃ સંમુખે તિષ્ઠદુન્નતઃ
સુમતિએ, શ્રીરઘુપતિના, જે ભક્તો પર કૃપા કરે છે, સામે ઊભા રહીને, આનંદપૂર્વક તેમને મજબૂતીથી ભેટી લીધા.
તદા રામો નિજામાત્યં વીક્ષ્ય સાન્નિધ્યમાગતમ્ । ઉવાચ પરમપ્રીત્યા મંત્રિણં વદતાં વરઃ
પછી રામે પોતાના મંત્રીને, જે તેમની હાજરીમાં આવ્યો હતો, ખૂબ આનંદથી, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા મંત્રીને કહ્યું.
સુમતે મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠ શંશ મે વાગ્મિનાં વર । ક એતે ભૂમિપાઃ સર્વે કથમત્ર સમાગતાઃ
સુમતિ, મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વક્તાઓમાં સર્વોત્તમ, મને કહો—આ બધા રાજાઓ કોણ છે અને અહીં કેવી રીતે આવ્યા છે?
કુત્રકુત્ર હયઃ પ્રાપ્તઃ કેનકેન નિયંત્રિતઃ । કથં વૈ મોચિતો ભ્રાત્રા મહાબલસુશાલિના
ઘોડો કયા કયા સ્થળે પહોંચ્યો અને કોના દ્વારા નિયંત્રિત થયો? અને તમારા પરાક્રમી અને કુશળ ભાઈએ તેને કેવી રીતે મુક્ત કર્યો?
શેષ ઉવાચ। ઇત્યુક્તો મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠઃ સુમતિઃ પ્રાહ રાઘવમ્ । પ્રહસન્મેઘગંભીર નાદેન ચ સુબુદ્ધિમાન્
શેષ કહે છે: આમ કહેતાં, મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ સુમતિએ, વિવેકપૂર્વક, મેઘ જેવી ગૂંજી ઊઠતી અવાજ સાથે, રાઘવને હસતાં જવાબ આપ્યો.
સુમતિરુવાચ। સર્વજ્ઞસ્ય પુરસ્તેઽદ્ય મયા કથમુદીર્યતે । પૃચ્છસિ ત્વં લોકરીત્યા સર્વં જાનાસિ સર્વદૃક્
સુમતિ બોલ્યા: સર્વજ્ઞ સ્વામી, તમારી સામે હું શું બોલું? તમે લોકવ્યવહાર પ્રમાણે પૂછો છો, પણ તમે તો બધું જાણો છો, બધું જુઓ છો.
તથાપિ તવ નિર્દેશં શિરસ્યાધાય સર્વદા । બ્રવીમિ તચ્છૃણુષ્વાદ્ય સર્વરાજશિરોમણે
છતાં પણ, હંમેશા તમારી આજ્ઞાને મસ્તકે ધારણ કરીને, હું કહું છું—હવે સાંભળો, રાજાઓના શિરોમણિ.
ત્વત્પ્રસાદાદહો સ્વામિન્સર્વત્ર જગતીતલે । પરિબભ્રામ તે વાહો ભાલપત્રસુશોભિતઃ
તમારી કૃપાથી, સ્વામી, તમારા ભાલે તેજવાળું ઘોડો આખી ધરતી પર ફરતો રહ્યો.
ન કશ્ચિત્તં નિજગ્રાહ સ્વનામબલદર્પિતઃ । સ્વં સ્વં રાજ્યં સમર્પ્યાથ પ્રણેમુસ્તે પદાંબુજમ્
કોઈએ પણ પોતાના નામ અને બળનો અભિમાન રાખીને તેને પકડ્યો નહીં; દરેકે પોતાનું રાજ્ય અર્પણ કર્યું અને તમારા પદપદ્મે વંદન કર્યું.
કો વા રાવણ દૈત્યેંદ્ર નિહંતુર્વાજિસત્તમમ્ । ગૃહ્ણાતિ વિજયાકાંક્ષી જરામરણવર્જિતઃ
રાવણ જેવા દૈત્યરાજાને સંહારનાર શ્રેષ્ઠ ઘોડાને, જે વિજયની ઇચ્છા રાખે અને વૃદ્ધાવસ્થા-મૃત્યુથી મુક્ત હોય, એવો કોણ પકડે?
અહિચ્છત્રાં ગતસ્તાવત્તવ વાજી મનોરમઃ । તદ્રાજા સુમદઃ શ્રુત્વા હયં પ્રાપ્તં તવ પ્રભો
તમારો મનોહર ઘોડો અહિચ્છત્ર શહેરમાં પહોંચ્યો; પ્રભુ, તમારો ઘોડો આવ્યો છે એ સાંભળીને ત્યાંનો રાજા સુમદે,
સપુત્રઃ પ્રબલઃ સર્વસૈન્યેન બલિના વૃતઃ । સર્વં સમર્પયામાસ રાજ્યં નિહતકંટકમ્
પોતાના પુત્ર અને સમગ્ર સેનાની સાથે, બળવાન બની, બધું રાજ્ય, બધાં વિઘ્ન દૂર કરીને, અર્પણ કર્યું.