શેષ ઉવાચ। ક્ષણાન્મૂર્ચ્છાં જહૌ વીરઃ શત્રુઘ્નઃ સમરાંગણે । અન્યેઽપિ વીરાબલિનો મૂર્ચ્છાં પ્રાપ્તાઃ સુજીવિતાઃ
શેષ કહે છે: થોડી જ વારમાં શત્રુઘ્ન વીર યુદ્ધભૂમિ પર સંજ્ઞાનમાં આવ્યો; અન્ય વીર અને બલવાન યોદ્ધાઓ પણ મુર્છા છોડીને જીવતા થયા.
શત્રુઘ્નો વાજિનાં શ્રેષ્ઠં દદર્શ પુરતઃ સ્થિતમ્ । આત્માનં ચ શિરસ્ત્રાણરહિતં સૈન્યજીવિતમ્
શત્રુઘ્ને સામે શ્રેષ્ઠ ઘોડો ઊભો છે એ જોયો અને પોતાને વિના શિરસ્ત્રાણ અને જીવતી સેના સાથે જોયો.
વીક્ષ્ય ચિત્રમિદં સ્વાંતે ચકારચ જગાદ હ । સુમતિં મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠં મૂર્ચ્છાવિરહિતં તદા
આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને, તેણે મનમાં વિચારીને, મુર્છા વિના રહેલા શ્રેષ્ઠ મંત્રી સુમતિને કહ્યું.
કૃપાં કૃત્વા હયં પ્રાદાદ્બાલો યજ્ઞસ્ય પૂર્તયે । ગચ્છામ રામં તરસા હયાગમનકાંક્ષિણમ્
કૃપાથી, એ બાળકોએ યજ્ઞ પૂરું કરવા માટે ઘોડો આપી દીધો. 'ચાલો, ઝડપથી રામ પાસે જઈએ, જે ઘોડાના આવવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે.'
ઇત્યુક્ત્વા સ રથે સ્થિત્વા હયમાદાય વેગતઃ । યયૌ તદાશ્રમાદ્દૂરં ભેરીશંખવિવર્જિતઃ
આવું કહી, તેણે રથમાં બેઠા બેઠા ઘોડો ઝડપી લીધો અને તે આશ્રમમાંથી દૂર, કોઈ ઢોલ કે શંખ વિના, ઝડપથી નીકળી ગયો.
તત્પૃષ્ઠતો મહાસૈન્યં ચતુરંગસમન્વિતમ્ । ચચાલ કુર્વન્સંભગ્નં સ્વભારેણ ફણીશ્વરમ્
પાછળથી ચારેય દળોવાળી મહાન સેના આવી, જે પોતાના ભારથી ફણીઓના રાજા જેવી ધીમે ધીમે આગળ વધતી હતી.
જવેન જાહ્નવીં તીર્ત્વા કલ્લોલજલશાલિનીમ્ । જગામ વિષયે સ્વીયે સ્વકીયજનશોભિતે
ઝડપથી તેણે તરંગો અને પાણીથી ભરેલી જાહ્નવી નદી પાર કરી અને પોતાના પ્રજાથી શોભતા પોતાના રાજ્યમાં પ્રવેશ કર્યો.
પુષ્કલેન યુતો રાજા સુરથેન સમન્વિતઃ । રથે મણિમયે તિષ્ઠન્મહત્કોદંડધારકઃ
પુષ્કલ અને સુરથ સાથે રાજા મણિમય રથ પર ઊભો રહ્યો, અને મોટા ધનુષ્ય ધારણ કર્યું હતું.
હયં તં પુરતઃ કૃત્વા રત્નમાલાવિભૂષિતમ્ । શ્વેતાતપત્રં તસ્યૈવ મૂર્ધ્નિ ચામરભૂષિતમ્
એ ઘોડાને, જે રત્નમાળાથી શોભિત હતો, આગળ રાખ્યો અને તેના માથા પર સફેદ છત્ર અને ચામરું શોભતું હતું.
અનેકરથસાહસ્રૈઃ પરિતો બલિભિર્નૃપૈઃ । ઉદ્યત્કોદંડલલિતૈર્વીરનાદવિભૂષિતૈઃ
તેની આસપાસ અનેક રથો અને બલવાન રાજાઓ હતા, જેમના ધનુષ્ય ઊંચા હતા અને વીરોના નાદથી સમગ્ર વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠ્યું હતું.
ક્રમેણ નગરીં પ્રાપ સૂર્યવંશવિભૂષિતામ્ । અનેકૈઃ કેતુભિઃ શ્રેષ્ઠૈર્ભૂષિતાં દુર્ગરાજિતામ્
હવે ધીમે ધીમે તે સૂર્યવંશથી શોભાયમાન અને અનેક સુંદર ધ્વજોથી સજ્જ, મજબૂત કિલ્લાવાળી શહેરમાં પહોંચ્યો.
રામઃ શ્રુત્વા હયં પ્રાપ્તં શત્રુઘ્નેન સહામુના । પુષ્કલેન ચ વીરેણ યયૌ હર્ષમનેકધા
રામે સાંભળ્યું કે ઘોડો શત્રુઘ્ન અને વીર પુષ્કલ સાથે આવી ગયો છે, તો તે અનેક રીતે આનંદથી આગળ વધ્યો.
કટકં નિર્દિદેશાસૌ ચતુરંગં મહાબલમ્ । લક્ષ્મણં પ્રેષયામાસ ભ્રાતરં બલિનાં વરમ્
રામે પોતાની મોટી અને ચતુરંગી સેના મોકલી અને પોતાના શક્તિશાળી ભાઈ લક્ષ્મણને પણ મોકલ્યો.
લક્ષ્મણઃ સૈન્યસહિતો ગત્વા ભ્રાતરમાગતમ્ । પરિરેભે મુદાક્રાંતઃ ક્ષતશોભિતગાત્રકમ્
લક્ષ્મણ પોતાની સેના સાથે જઈને પાછા આવેલા ભાઈને ખુશીથી ભેટ્યો અને તેના ઘાયલ શરીરને હર્ષથી ચુંબી લીધો.
સર્વત્ર કુશલં પૃષ્ટો વાર્તાં ચાત્ર ચકાર સઃ । પરમં હર્ષમાપન્નઃ શત્રુઘ્નઃ સંગતો મુદા
તે દરેક જગ્યાએ સૌની ખેરખબર પૂછતો અને વાતો કરતો રહ્યો; શત્રુઘ્ન પણ આનંદથી ભેગો થયો અને પરમ આનંદ અનુભવ્યો.
સૌમિત્રિઃ સ્વરથે સ્થિત્વા ભ્રાત્રા સહ મહામનાઃ । સૈન્યેન મહતા વીરો યયૌ સ્વનગરીં પ્રતિ
સૌમિત્ર, પોતાના ભાઈ સાથે અને વિશાળ હૃદયથી, પોતાની રથ પર ઊભા રહીને મોટી સેના સાથે પોતાની નગરી તરફ ચાલ્યો.
સરયૂઃ પુણ્યસલિલા પવિત્રિત જગત્ત્રયા । રામપાદરજઃ પૂતા શરચ્ચંદ્રસમપ્રભા
પવિત્ર સરયૂ નદી, જે ત્રણેય લોકને શુદ્ધ કરે છે અને રામના પગલાંની ધૂળથી પવિત્ર બની છે, શરદચંદ્ર જેવી તેજસ્વી લાગતી હતી.
હંસકારંડવાકીર્ણા ચક્રવાકોપશોભિતા । વિચિત્રતરવર્ણૈશ્ચ પક્ષિભિર્નાદિતા ભૃશમ્
તેમાં હંસ અને બગલાં ભરેલા હતા, ચક્રવાકથી વધુ શોભાયમાન હતી અને અનેક રંગીન અને સુંદર પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજી ઉઠતી હતી.
મંડપાસ્તત્ર બહુશો રામચંદ્રેણકારિતાઃ । બ્રાહ્મણાનાં વેદવિદાં પૃથક્પાઠનિનાદકાઃ
ત્યાં રામચંદ્રે અનેક મંડપો બનાવ્યા હતા, જ્યાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણોનું વેદપાઠ ગુંજતું હતું.
ક્ષત્રિયાસ્તત્ર બહવો ધનુઃપાણિ સુશોભિતાઃ । જ્યાટંકારેણ બહુના નાદયંતો મહીતલમ્
ત્યાં અનેક ક્ષત્રિયોએ હાથમાં ધનુષ્ય ધારણ કર્યું હતું અને ધનુષ્યની તાંતણે જોરદાર અવાજ સાથે ધરતી ગુંજી ઉઠતી હતી.
ભુંજતે બ્રાહ્મણા યત્ર વિચિત્રાન્નૈર્મનોહરૈઃ । પરસ્પરં પ્રપશ્યંતો વાર્તાં ચક્રુર્મનોહરામ્
ત્યાં બ્રાહ્મણો વિવિધ અને રુચિકર ભોજન માણતા અને એકબીજાની સાથે આનંદથી વાતો કરતા.
પાયસાન્નાનિ શુભ્રાણિ ચંદ્રકાંતિસમાનિ ચ । ક્ષીરાજ્યબહુયુક્તાનિ શર્કરામિશ્રિતાનિ ચ
ત્યાં શુદ્ધ અને ચાંદની જેવી તેજસ્વી પાયસ, દૂધ અને ઘીથી ભરપૂર અને ખાંડથી મિશ્રિત હતી.
અપૂપાસ્તત્ર બહુલાશ્ચંદ્રબિંબસમાઃ શ્રિયા । કર્પૂરાદિસુગંધેન વાસિતાઃ સુમનોહરાઃ
ત્યાં ચાંદની જેવી તેજવાળી અને કપૂર વગેરે સુગંધથી મહેકતી, સુંદર અને સ્વાદિષ્ટ અપૂપ ઘણાં હતાં.
ફેનિકાઘટકાઃ સ્નિગ્ધાઃ શતચ્છિદ્રા વિરંધ્રકાઃ । શષ્કુલ્યો મંડકામૃષ્ટા મધુરાન્નસમન્વિતાઃ
ત્યાં નરમ અને રંધ્રવાળી ફેણી, મધથી લિપ્સિત શશ્કુલિ અને અન્ય મીઠા વ્યંજન પણ પીરસવામાં આવ્યા હતા.
ભક્તં કુમુદસંકાશં મુદ્ગદાલિવિમિશ્રિતમ્ । સુગંધેન સમાયુક્તમત્યંતં પ્રીતિદાયકમ્
કુમુદના ફૂલ જેવી સફેદ ભાત, મગ સાથે મિશ્રિત અને સુગંધિત, ખૂબ જ આનંદ આપતી હતી.
ઓદનો દધિના યુક્તો ભીમસેનસમન્વિતઃ । સ્વાદુપાકકરૈઃ સૃષ્ટઃ પાત્રે મુક્તઃ પ્રવેષકૈઃ
ત્યાં દહીંવાળું ભાત, મોટા વટાણા સાથે, શ્રેષ્ઠ રસોઈયાઓ દ્વારા તૈયાર કરીને વાસણમાં સેવકો દ્વારા પીરસવામાં આવતું હતું.
તત્ર કેચિદ્દ્વિજાઃ પાત્રે નિક્ષિપ્તં વીક્ષ્ય પાયસમ્ । પરસ્પરં તે પ્રત્યૂચુઃ કિમિદં દૃશ્યતેઽદ્ભુતમ્
ત્યાં કેટલાક બ્રાહ્મણોએ વાસણમાં મૂકાયેલ પાયસ જોઈને એકબીજાને પૂછ્યું: 'આવું અદ્ભુત શું છે?'
કિં ચંદ્રબિંબં નભસઃ પતિતં તમસો ભયાત્ । અમૃતં તુ ભવત્યત્ર મૃત્યુનાશકમદ્ભુતમ્
'આ શું આકાશમાંથી અંધકારના ભયથી પડેલું ચાંદનું ટુકડો છે? કે પછી અહીં દેખાતું અમૃત છે, જે મૃત્યુને નાશ કરે છે અને અદ્ભુત છે?'
તચ્છ્રુત્વા રોષતામ્રાક્ષઃ પ્રોવાચાન્યો દ્વિજોત્તમઃ । નભવત્યેવ ચંદ્રસ્ય બિંબં ત્વમૃતવિપ્લુતમ્
આ સાંભળીને, બીજાં એક માન્ય બ્રાહ્મણ ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરી બોલ્યા: 'ચાંદનીનો ગોળો તો ત્યારે દેખાતો જ નથી, જ્યારે એ અમૃતથી ઢંકાઈ જાય છે.'
એકમિંદોર્વપુસ્ત્વેતદ્દૃશ્યતે સદૃશં કથમ્ । બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રસ્ય પાત્રે પાત્રે પૃથક્પૃથક્
એક જ ચાંદ્રમાનો આકાર, દરેક અલગ અલગ વાસણમાં, હજારો બ્રાહ્મણોમાં કેવી રીતે સરખો દેખાઈ શકે?