ક્ષાત્રધર્મેણ તં ભૂપં જિતવંતૌ બલાન્વિતમ્ । નાસ્માકમનયોર્ભાવિ ક્ષાત્રધર્મેણ યુધ્યતામ્
'ક્ષત્રિય ધર્મ પ્રમાણે, અમે એ બલવાન રાજાને જીત્યો છે; અમારા બંને માટે તો કંઈ અયોગ્ય નથી, કારણ કે અમે ધર્મ પ્રમાણે જ યુદ્ધ કર્યું છે.'
વાલ્મીકિના પુરા પ્રોક્તમસ્માકં પઠતાં પુરઃ
'જેમ વાલ્મીકે અગાઉ કહ્યું છે, એ અમારે સામે વાંચવામાં આવે.'
કણ્વસ્યાશ્રમકેવાહં ધૃત્વા યાગક્રિયોચિતમ્ । તસ્માત્સુતઃ સ્વપિત્રાપિ યુધ્યેદ્ભ્રાત્રાપિ ચાનુજઃ
કણ્વના આશ્રમમાં હું યજ્ઞ માટે યોગ્ય વસ્ત્રો પહેરી હતી. તેથી, પુત્ર પોતાના પિતા સાથે કે નાના ભાઈ મોટા ભાઈ સાથે પણ લડી શકે છે.
ગુરુણા શિષ્ય એવાપિ તસ્માન્નો પાપસંભવઃ । ત્વદાજ્ઞાતો ઽધુના ચાવાં દાસ્યાવો હયમુત્તમમ્
શિષ્ય પણ પોતાના ગુરુ સાથે લડી શકે છે; તેથી, એમાં કોઈ પાપ થતું નથી. હવે, તમારી આજ્ઞાથી અમે એ ઉત્તમ ઘોડો તમને પરત આપીએ છીએ.
મોક્ષ્યાવઃ કીશાવેતૌ હિ કરિષ્યાવો વચસ્તવ । ઇત્યુક્ત્વા માતરં વીરૌ ગતૌ રણે કપીશ્વરૌ
અમે આ બંને રાજકુમારોને મુક્ત કરીશું અને તમારો આદેશ પાળશું. આવું કહીને, બંને વીર વાનરરાજાઓ યુદ્ધભૂમિ પર પોતાની માતા પાસે ગયા.
અમુંચતાં હયં ચાપિ હયમેધક્રિયોચિતમ્ । સીતાદેવી સ્વપુત્રાભ્યાં શ્રુત્વા સૈન્યં નિપાતિતમ્
તેમણે અશ્વમેધ યજ્ઞ માટે યોગ્ય ઘોડો છોડી દીધો. સીતા દેવીને પોતાના પુત્રો પાસેથી જાણ થયું કે સેના પડી ગઈ છે.
શ્રીરામં મનસા ધ્યાત્વા ભાનુમૈક્ષત સાક્ષિણમ્ । યદ્યહં મનસા વાચા કર્મણા રઘુનાયકમ્
શ્રીરામનું મનમાં સ્મરણ કરીને, સીતાએ સૂર્યને સાક્ષી રાખીને કહ્યું: 'જો હું મનથી, વાણીથી અને કર્મથી માત્ર રઘુનાથને જ ભજું છું,
ભજામિ નાન્યં મનસા તર્હિ જીવેદયં નૃપઃ । સૈન્યં ચાપિ મહત્સર્વં યન્નાશિતમિદં બલાત્
અને બીજાને મનથી પણ નથી ભજતી, તો આ રાજા જીવતો રહે અને જે મહાન સેના બળપૂર્વક નાશ પામી છે, તે પણ જીવંત થાય.'
પુત્રાભ્યાં તત્તુ જીવેત મત્સત્યાજ્જગતાંપતે । ઇતિ યાવદ્વચો બ્રૂતે જાનકીપતિદેવતા
'મારા પુત્રોના કારણે, હે જગતના સ્વામી, મારા સત્યના બળથી તેઓ જીવંત થાય.' આમ, જયાં સુધી જાનકીપતિની દેવી સીતાએ આ શબ્દો કહ્યા—
તાવદ્બલં ચ તત્સર્વં જીવિતં રણમૂર્દ્ધનિ
એ જ સમયે આખી સેના યુદ્ધભૂમિ પર ફરીથી જીવંત થઈ ગઈ.
શેષ ઉવાચ। ક્ષણાન્મૂર્ચ્છાં જહૌ વીરઃ શત્રુઘ્નઃ સમરાંગણે । અન્યેઽપિ વીરાબલિનો મૂર્ચ્છાં પ્રાપ્તાઃ સુજીવિતાઃ
શેષ કહે છે: થોડી જ વારમાં શત્રુઘ્ન વીર યુદ્ધભૂમિ પર સંજ્ઞાનમાં આવ્યો; અન્ય વીર અને બલવાન યોદ્ધાઓ પણ મુર્છા છોડીને જીવતા થયા.
શત્રુઘ્નો વાજિનાં શ્રેષ્ઠં દદર્શ પુરતઃ સ્થિતમ્ । આત્માનં ચ શિરસ્ત્રાણરહિતં સૈન્યજીવિતમ્
શત્રુઘ્ને સામે શ્રેષ્ઠ ઘોડો ઊભો છે એ જોયો અને પોતાને વિના શિરસ્ત્રાણ અને જીવતી સેના સાથે જોયો.
વીક્ષ્ય ચિત્રમિદં સ્વાંતે ચકારચ જગાદ હ । સુમતિં મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠં મૂર્ચ્છાવિરહિતં તદા
આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને, તેણે મનમાં વિચારીને, મુર્છા વિના રહેલા શ્રેષ્ઠ મંત્રી સુમતિને કહ્યું.
કૃપાં કૃત્વા હયં પ્રાદાદ્બાલો યજ્ઞસ્ય પૂર્તયે । ગચ્છામ રામં તરસા હયાગમનકાંક્ષિણમ્
કૃપાથી, એ બાળકોએ યજ્ઞ પૂરું કરવા માટે ઘોડો આપી દીધો. 'ચાલો, ઝડપથી રામ પાસે જઈએ, જે ઘોડાના આવવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે.'
ઇત્યુક્ત્વા સ રથે સ્થિત્વા હયમાદાય વેગતઃ । યયૌ તદાશ્રમાદ્દૂરં ભેરીશંખવિવર્જિતઃ
આવું કહી, તેણે રથમાં બેઠા બેઠા ઘોડો ઝડપી લીધો અને તે આશ્રમમાંથી દૂર, કોઈ ઢોલ કે શંખ વિના, ઝડપથી નીકળી ગયો.
તત્પૃષ્ઠતો મહાસૈન્યં ચતુરંગસમન્વિતમ્ । ચચાલ કુર્વન્સંભગ્નં સ્વભારેણ ફણીશ્વરમ્
પાછળથી ચારેય દળોવાળી મહાન સેના આવી, જે પોતાના ભારથી ફણીઓના રાજા જેવી ધીમે ધીમે આગળ વધતી હતી.
જવેન જાહ્નવીં તીર્ત્વા કલ્લોલજલશાલિનીમ્ । જગામ વિષયે સ્વીયે સ્વકીયજનશોભિતે
ઝડપથી તેણે તરંગો અને પાણીથી ભરેલી જાહ્નવી નદી પાર કરી અને પોતાના પ્રજાથી શોભતા પોતાના રાજ્યમાં પ્રવેશ કર્યો.
પુષ્કલેન યુતો રાજા સુરથેન સમન્વિતઃ । રથે મણિમયે તિષ્ઠન્મહત્કોદંડધારકઃ
પુષ્કલ અને સુરથ સાથે રાજા મણિમય રથ પર ઊભો રહ્યો, અને મોટા ધનુષ્ય ધારણ કર્યું હતું.
હયં તં પુરતઃ કૃત્વા રત્નમાલાવિભૂષિતમ્ । શ્વેતાતપત્રં તસ્યૈવ મૂર્ધ્નિ ચામરભૂષિતમ્
એ ઘોડાને, જે રત્નમાળાથી શોભિત હતો, આગળ રાખ્યો અને તેના માથા પર સફેદ છત્ર અને ચામરું શોભતું હતું.
અનેકરથસાહસ્રૈઃ પરિતો બલિભિર્નૃપૈઃ । ઉદ્યત્કોદંડલલિતૈર્વીરનાદવિભૂષિતૈઃ
તેની આસપાસ અનેક રથો અને બલવાન રાજાઓ હતા, જેમના ધનુષ્ય ઊંચા હતા અને વીરોના નાદથી સમગ્ર વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠ્યું હતું.
ક્રમેણ નગરીં પ્રાપ સૂર્યવંશવિભૂષિતામ્ । અનેકૈઃ કેતુભિઃ શ્રેષ્ઠૈર્ભૂષિતાં દુર્ગરાજિતામ્
હવે ધીમે ધીમે તે સૂર્યવંશથી શોભાયમાન અને અનેક સુંદર ધ્વજોથી સજ્જ, મજબૂત કિલ્લાવાળી શહેરમાં પહોંચ્યો.
રામઃ શ્રુત્વા હયં પ્રાપ્તં શત્રુઘ્નેન સહામુના । પુષ્કલેન ચ વીરેણ યયૌ હર્ષમનેકધા
રામે સાંભળ્યું કે ઘોડો શત્રુઘ્ન અને વીર પુષ્કલ સાથે આવી ગયો છે, તો તે અનેક રીતે આનંદથી આગળ વધ્યો.
કટકં નિર્દિદેશાસૌ ચતુરંગં મહાબલમ્ । લક્ષ્મણં પ્રેષયામાસ ભ્રાતરં બલિનાં વરમ્
રામે પોતાની મોટી અને ચતુરંગી સેના મોકલી અને પોતાના શક્તિશાળી ભાઈ લક્ષ્મણને પણ મોકલ્યો.
લક્ષ્મણઃ સૈન્યસહિતો ગત્વા ભ્રાતરમાગતમ્ । પરિરેભે મુદાક્રાંતઃ ક્ષતશોભિતગાત્રકમ્
લક્ષ્મણ પોતાની સેના સાથે જઈને પાછા આવેલા ભાઈને ખુશીથી ભેટ્યો અને તેના ઘાયલ શરીરને હર્ષથી ચુંબી લીધો.
સર્વત્ર કુશલં પૃષ્ટો વાર્તાં ચાત્ર ચકાર સઃ । પરમં હર્ષમાપન્નઃ શત્રુઘ્નઃ સંગતો મુદા
તે દરેક જગ્યાએ સૌની ખેરખબર પૂછતો અને વાતો કરતો રહ્યો; શત્રુઘ્ન પણ આનંદથી ભેગો થયો અને પરમ આનંદ અનુભવ્યો.
સૌમિત્રિઃ સ્વરથે સ્થિત્વા ભ્રાત્રા સહ મહામનાઃ । સૈન્યેન મહતા વીરો યયૌ સ્વનગરીં પ્રતિ
સૌમિત્ર, પોતાના ભાઈ સાથે અને વિશાળ હૃદયથી, પોતાની રથ પર ઊભા રહીને મોટી સેના સાથે પોતાની નગરી તરફ ચાલ્યો.
સરયૂઃ પુણ્યસલિલા પવિત્રિત જગત્ત્રયા । રામપાદરજઃ પૂતા શરચ્ચંદ્રસમપ્રભા
પવિત્ર સરયૂ નદી, જે ત્રણેય લોકને શુદ્ધ કરે છે અને રામના પગલાંની ધૂળથી પવિત્ર બની છે, શરદચંદ્ર જેવી તેજસ્વી લાગતી હતી.
હંસકારંડવાકીર્ણા ચક્રવાકોપશોભિતા । વિચિત્રતરવર્ણૈશ્ચ પક્ષિભિર્નાદિતા ભૃશમ્
તેમાં હંસ અને બગલાં ભરેલા હતા, ચક્રવાકથી વધુ શોભાયમાન હતી અને અનેક રંગીન અને સુંદર પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજી ઉઠતી હતી.
મંડપાસ્તત્ર બહુશો રામચંદ્રેણકારિતાઃ । બ્રાહ્મણાનાં વેદવિદાં પૃથક્પાઠનિનાદકાઃ
ત્યાં રામચંદ્રે અનેક મંડપો બનાવ્યા હતા, જ્યાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણોનું વેદપાઠ ગુંજતું હતું.
ક્ષત્રિયાસ્તત્ર બહવો ધનુઃપાણિ સુશોભિતાઃ । જ્યાટંકારેણ બહુના નાદયંતો મહીતલમ્
ત્યાં અનેક ક્ષત્રિયોએ હાથમાં ધનુષ્ય ધારણ કર્યું હતું અને ધનુષ્યની તાંતણે જોરદાર અવાજ સાથે ધરતી ગુંજી ઉઠતી હતી.