તદા મયા વિચારો વૈ કૃતઃ સ્વાંતે પતિવ્રતે । ભવતી ક્ષત્રિયા કિં ન વીરસૂઃ કિં ન વા ભવેત્
પછી મેં મનમાં વિચાર્યું, પતિપ્રાણ સ્ત્રી, તમે ક્ષત્રિય છો કે નહીં? કે પછી વીરપુત્રની માતા નથી? કે બીજું કંઈ કારણ છે?
ધાર્ષ્ટ્યં તદ્વીક્ષ્ય ભૂપસ્ય ગૃહીતોઽશ્વો મયા બલાત્ । જિતં કુશેન વીરેણ સૈન્યં તત્પાતિતં રણે
એ રાજાનું ધાડસ જોઈને, મેં જોરથી ઘોડો પકડી લીધો; કુશ નામના વીરે યુદ્ધમાં એનું સૈન્ય હરાવી દીધું.
મુકુટોઽયં ભૂમિપતેર્જાનીહિ પતિદેવતે । અયમપ્યન્યવીરસ્ય પુષ્કલસ્ય મહાત્મનઃ
માતા, આ રાજાનું મુકુટ છે, જાણો; અને આ બીજાં વીર પુષ્કલનું છે, જે મહાન આત્માવાળો છે.
જાનીહિ મુકુટં ત્વન્યં મણિમુક્તાવિરાજિતમ્ । અશ્વોઽયં મે મનોહારી કામયાનો હિ ભૂપતેઃ
આ બીજું મુકુટ પણ ઓળખો, જે રત્નો અને મુક્તાથી શોભે છે; આ ઘોડો મનને ભાવે છે અને રાજાએ તેને ઈચ્છ્યો હતો.
આરોહણાય મદ્ભ્રાતુર્જાનીહિ બલિનો વરે । ઇમૌ કીશૌ મયા રંતુમાનીતૌ બલિનાં વરૌ
મારા બળવાન ભાઈ માટે એ પર ચડવા માટે છે, એ જાણો; અને આ બે વાનરો, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, હું રમવા માટે લાવ્યો છું.
કૌતુકાર્થં તવૈવૈતૌ સંગ્રામે યુદ્ધકારકૌ । ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય જાનકી પતિદેવતા
માત્ર તમારા આનંદ માટે, યુદ્ધમાં લડવા માટે આ બંને અહીં છે; આવી વાતો સાંભળી, પતિપ્રાણ જાનકી—
જગાદ પુત્રૌ તૌ વીરૌ મોચયેથાં પુનઃ પુનઃ । સીતોવાચ। યુવાભ્યામનયઃ સૃષ્ટો હૃતો રામહયો મહાન્
એ બંને શૂરવીર પુત્રોને વારંવાર કહ્યું: 'એમને છોડો.' સીતા બોલી: 'તમેએ બંનેએ રામનો આ મહાન ઘોડો પકડી લીધો હતો.'
અનેકે પાતિતા વીરા ઇમૌ બદ્ધૌ કપીશ્વરૌ । પિતુસ્તવ હયો વીરો યાગાર્થં મોચિતોઽમુના
ઘણા વીરોએ પરાજય ભોગવ્યો; આ બે વાનરરાજાઓ બાંધાયા. તમારા પિતાનો યજ્ઞ માટેનો વીર ઘોડો એણે છોડ્યો હતો.'
તસ્યાપિ હૃતવંતૌ કિં વાજિનં મખસત્તમે । મુંચતં પ્લવગાવેતૌ મુંચતં વાજિનાં વરમ્
'મહાયજ્ઞમાં એના પાસેથી ઘોડો લઈ લીધા પછી પણ, તમે બંને એ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને કેમ અટકાવ છો? આ બે વાનરોને છોડો, અથવા એ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને છોડો.'
ક્ષામ્યતાં ભૂપતેર્ભ્રાતા શત્રુઘ્નઃ પરકોપનઃ । જનન્યાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા ઊચતુસ્તાં બલાન્વિતૌ
'રાજાના ભાઈ શત્રુઘ્ન, જે જલદી ગુસ્સે થાય છે, તેને માફ કરો; માતાના એ વચન સાંભળી, એ બંને બલવાનોએ એમને ઉત્તર આપ્યો.'
ક્ષાત્રધર્મેણ તં ભૂપં જિતવંતૌ બલાન્વિતમ્ । નાસ્માકમનયોર્ભાવિ ક્ષાત્રધર્મેણ યુધ્યતામ્
'ક્ષત્રિય ધર્મ પ્રમાણે, અમે એ બલવાન રાજાને જીત્યો છે; અમારા બંને માટે તો કંઈ અયોગ્ય નથી, કારણ કે અમે ધર્મ પ્રમાણે જ યુદ્ધ કર્યું છે.'
વાલ્મીકિના પુરા પ્રોક્તમસ્માકં પઠતાં પુરઃ
'જેમ વાલ્મીકે અગાઉ કહ્યું છે, એ અમારે સામે વાંચવામાં આવે.'
કણ્વસ્યાશ્રમકેવાહં ધૃત્વા યાગક્રિયોચિતમ્ । તસ્માત્સુતઃ સ્વપિત્રાપિ યુધ્યેદ્ભ્રાત્રાપિ ચાનુજઃ
કણ્વના આશ્રમમાં હું યજ્ઞ માટે યોગ્ય વસ્ત્રો પહેરી હતી. તેથી, પુત્ર પોતાના પિતા સાથે કે નાના ભાઈ મોટા ભાઈ સાથે પણ લડી શકે છે.
ગુરુણા શિષ્ય એવાપિ તસ્માન્નો પાપસંભવઃ । ત્વદાજ્ઞાતો ઽધુના ચાવાં દાસ્યાવો હયમુત્તમમ્
શિષ્ય પણ પોતાના ગુરુ સાથે લડી શકે છે; તેથી, એમાં કોઈ પાપ થતું નથી. હવે, તમારી આજ્ઞાથી અમે એ ઉત્તમ ઘોડો તમને પરત આપીએ છીએ.
મોક્ષ્યાવઃ કીશાવેતૌ હિ કરિષ્યાવો વચસ્તવ । ઇત્યુક્ત્વા માતરં વીરૌ ગતૌ રણે કપીશ્વરૌ
અમે આ બંને રાજકુમારોને મુક્ત કરીશું અને તમારો આદેશ પાળશું. આવું કહીને, બંને વીર વાનરરાજાઓ યુદ્ધભૂમિ પર પોતાની માતા પાસે ગયા.
અમુંચતાં હયં ચાપિ હયમેધક્રિયોચિતમ્ । સીતાદેવી સ્વપુત્રાભ્યાં શ્રુત્વા સૈન્યં નિપાતિતમ્
તેમણે અશ્વમેધ યજ્ઞ માટે યોગ્ય ઘોડો છોડી દીધો. સીતા દેવીને પોતાના પુત્રો પાસેથી જાણ થયું કે સેના પડી ગઈ છે.
શ્રીરામં મનસા ધ્યાત્વા ભાનુમૈક્ષત સાક્ષિણમ્ । યદ્યહં મનસા વાચા કર્મણા રઘુનાયકમ્
શ્રીરામનું મનમાં સ્મરણ કરીને, સીતાએ સૂર્યને સાક્ષી રાખીને કહ્યું: 'જો હું મનથી, વાણીથી અને કર્મથી માત્ર રઘુનાથને જ ભજું છું,
ભજામિ નાન્યં મનસા તર્હિ જીવેદયં નૃપઃ । સૈન્યં ચાપિ મહત્સર્વં યન્નાશિતમિદં બલાત્
અને બીજાને મનથી પણ નથી ભજતી, તો આ રાજા જીવતો રહે અને જે મહાન સેના બળપૂર્વક નાશ પામી છે, તે પણ જીવંત થાય.'
પુત્રાભ્યાં તત્તુ જીવેત મત્સત્યાજ્જગતાંપતે । ઇતિ યાવદ્વચો બ્રૂતે જાનકીપતિદેવતા
'મારા પુત્રોના કારણે, હે જગતના સ્વામી, મારા સત્યના બળથી તેઓ જીવંત થાય.' આમ, જયાં સુધી જાનકીપતિની દેવી સીતાએ આ શબ્દો કહ્યા—
તાવદ્બલં ચ તત્સર્વં જીવિતં રણમૂર્દ્ધનિ
એ જ સમયે આખી સેના યુદ્ધભૂમિ પર ફરીથી જીવંત થઈ ગઈ.
શેષ ઉવાચ। ક્ષણાન્મૂર્ચ્છાં જહૌ વીરઃ શત્રુઘ્નઃ સમરાંગણે । અન્યેઽપિ વીરાબલિનો મૂર્ચ્છાં પ્રાપ્તાઃ સુજીવિતાઃ
શેષ કહે છે: થોડી જ વારમાં શત્રુઘ્ન વીર યુદ્ધભૂમિ પર સંજ્ઞાનમાં આવ્યો; અન્ય વીર અને બલવાન યોદ્ધાઓ પણ મુર્છા છોડીને જીવતા થયા.
શત્રુઘ્નો વાજિનાં શ્રેષ્ઠં દદર્શ પુરતઃ સ્થિતમ્ । આત્માનં ચ શિરસ્ત્રાણરહિતં સૈન્યજીવિતમ્
શત્રુઘ્ને સામે શ્રેષ્ઠ ઘોડો ઊભો છે એ જોયો અને પોતાને વિના શિરસ્ત્રાણ અને જીવતી સેના સાથે જોયો.
વીક્ષ્ય ચિત્રમિદં સ્વાંતે ચકારચ જગાદ હ । સુમતિં મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠં મૂર્ચ્છાવિરહિતં તદા
આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને, તેણે મનમાં વિચારીને, મુર્છા વિના રહેલા શ્રેષ્ઠ મંત્રી સુમતિને કહ્યું.
કૃપાં કૃત્વા હયં પ્રાદાદ્બાલો યજ્ઞસ્ય પૂર્તયે । ગચ્છામ રામં તરસા હયાગમનકાંક્ષિણમ્
કૃપાથી, એ બાળકોએ યજ્ઞ પૂરું કરવા માટે ઘોડો આપી દીધો. 'ચાલો, ઝડપથી રામ પાસે જઈએ, જે ઘોડાના આવવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે.'
ઇત્યુક્ત્વા સ રથે સ્થિત્વા હયમાદાય વેગતઃ । યયૌ તદાશ્રમાદ્દૂરં ભેરીશંખવિવર્જિતઃ
આવું કહી, તેણે રથમાં બેઠા બેઠા ઘોડો ઝડપી લીધો અને તે આશ્રમમાંથી દૂર, કોઈ ઢોલ કે શંખ વિના, ઝડપથી નીકળી ગયો.
તત્પૃષ્ઠતો મહાસૈન્યં ચતુરંગસમન્વિતમ્ । ચચાલ કુર્વન્સંભગ્નં સ્વભારેણ ફણીશ્વરમ્
પાછળથી ચારેય દળોવાળી મહાન સેના આવી, જે પોતાના ભારથી ફણીઓના રાજા જેવી ધીમે ધીમે આગળ વધતી હતી.
જવેન જાહ્નવીં તીર્ત્વા કલ્લોલજલશાલિનીમ્ । જગામ વિષયે સ્વીયે સ્વકીયજનશોભિતે
ઝડપથી તેણે તરંગો અને પાણીથી ભરેલી જાહ્નવી નદી પાર કરી અને પોતાના પ્રજાથી શોભતા પોતાના રાજ્યમાં પ્રવેશ કર્યો.
પુષ્કલેન યુતો રાજા સુરથેન સમન્વિતઃ । રથે મણિમયે તિષ્ઠન્મહત્કોદંડધારકઃ
પુષ્કલ અને સુરથ સાથે રાજા મણિમય રથ પર ઊભો રહ્યો, અને મોટા ધનુષ્ય ધારણ કર્યું હતું.
હયં તં પુરતઃ કૃત્વા રત્નમાલાવિભૂષિતમ્ । શ્વેતાતપત્રં તસ્યૈવ મૂર્ધ્નિ ચામરભૂષિતમ્
એ ઘોડાને, જે રત્નમાળાથી શોભિત હતો, આગળ રાખ્યો અને તેના માથા પર સફેદ છત્ર અને ચામરું શોભતું હતું.
અનેકરથસાહસ્રૈઃ પરિતો બલિભિર્નૃપૈઃ । ઉદ્યત્કોદંડલલિતૈર્વીરનાદવિભૂષિતૈઃ
તેની આસપાસ અનેક રથો અને બલવાન રાજાઓ હતા, જેમના ધનુષ્ય ઊંચા હતા અને વીરોના નાદથી સમગ્ર વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠ્યું હતું.