એવં કથયતોરેવ હ્યન્યોન્યં ભયભીતયોઃ । કુશો લવશ્ચ ભવનં માતુઃ પ્રાપતુરોજસા
આ રીતે બંને એકબીજાને ડરથી વાત કરતાં, કુશ અને લવ ઉત્સાહપૂર્વક પોતાની માતાના ઘર પહોંચી ગયા.
તાવાયાતૌ સમીક્ષ્યૈવ જહર્ષ જનની તયોઃ । અન્યોન્યં પરમપ્રીત્યા પરિરેભે નિજૌ સુતૌ
પોતાના બંને પુત્રોને આવ્યા જોઈને તેમની માતા આનંદિત થઈ; અત્યંત પ્રેમથી તેણે પોતાના બંને પુત્રોને ચાહથી વળગી લીધા.
તાભ્યાં પુચ્છગૃહીતૌ તૌ વાનરૌ વીક્ષ્ય જાનકી । હનૂમંતં ચ સુગ્રીવં સર્વવીરં કપીશ્વરમ્
પોતાના પુત્રો દ્વારા પૂંછ પકડીને લાવેલા તે બે વાનરોને જોઈ, જાનકીજી હનુમાન, સુગ્રીવ અને બધા વીર વાનરરાજાઓને નિહાળ્યા.
જહાસ પાશબદ્ધૌ તૌ વીક્ષમાણા વરાંગના । ઉવાચ ચ વિમોક્ષાર્થં વદંતી વચનં વરમ્
પાશમાં બંધાયેલા તે બંનેને જોઈને, તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ હસીને તેમને મુક્ત કરવા માટે મીઠા શબ્દો કહ્યા.
પુત્રૌ પ્રમુંચતં કીશૌ મહાવીરૌ મહાબલૌ । ઈક્ષંતૌ માં યદિ સ્ફીતૌ પ્રાણત્યાગં કરિષ્યતઃ
આ બે વાનરપુત્રો મહાન શૂર અને બળવાન છે, એમને છોડો; જો એમણે મને જોઈ લીધું, તો એ પોતે જીવ ત્યાગી દેશે.
અયં વૈ હનુમાન્વીરો યો દદાહ દનોઃ પુરીમ્ । અયમપ્યૃક્ષરાજો હિ સર્વવાનરભૂમિપઃ
આ હનુમાન છે, જે વીર છે અને દાનવોનું શહેર સળગાવ્યું હતું; અને આ રીક્ષરાજ છે, જે બધા વાનરરાજાઓમાં મુખ્ય છે.
કિમર્થં વિધૃતૌ કુત્ર કિં વા કૃતમનાદરાત્ । પુચ્છે યુવાભ્યાં વિધૃતૌ સ મહાન્વિસ્મયોઽસ્તિ મે
શું કારણ છે, ક્યાં અને શું એવું અપમાન થયું કે તમે બંનેએ એમના પૂંછડા બાંધ્યા? આ વાત મને બહુ આશ્ચર્યજનક લાગે છે.
ઇતિ માતુર્વચઃ શ્લક્ષ્ણં વીક્ષ્યતાં પુત્રકૌ તદા । ઊચતુર્વિનયશ્રેષ્ઠૌ મહાબલસમન્વિતૌ
માતાએ એ રીતે મૃદુ વાણી બોલી ત્યારે, એ બે પુત્રો, જે વિનયમાં શ્રેષ્ઠ અને બળવાન હતા, એમણે જવાબ આપ્યો.
માતઃ કશ્ચન ભૂપાલો રામો દાશરથિર્બલી । તેન મુક્તો હયઃ સ્વર્ણભાલપત્રઃ સુશોભિતઃ
માતા, એક બળવાન રાજા છે, નામ રામ, દશરથના પુત્ર; એ રાજાએ સોનાની પટ્ટીથી શોભતા ઘોડાને છોડ્યો હતો.
તત્રૈવં લિખિતં માતરેકવીરાપ્રસૂર્મમ । યે ક્ષત્રિયાસ્તે ગૃહ્ણન્તુ નોચેત્પાદતલાર્ચકાઃ
માતા, ત્યાં એવું લખેલું હતું કે હું એક વીરનો જન્મ આપનાર છું; જે ક્ષત્રિય છે એ ઘોડાને પકડી લે, નહીં તો એના પગે વંદન કરે.
તદા મયા વિચારો વૈ કૃતઃ સ્વાંતે પતિવ્રતે । ભવતી ક્ષત્રિયા કિં ન વીરસૂઃ કિં ન વા ભવેત્
પછી મેં મનમાં વિચાર્યું, પતિપ્રાણ સ્ત્રી, તમે ક્ષત્રિય છો કે નહીં? કે પછી વીરપુત્રની માતા નથી? કે બીજું કંઈ કારણ છે?
ધાર્ષ્ટ્યં તદ્વીક્ષ્ય ભૂપસ્ય ગૃહીતોઽશ્વો મયા બલાત્ । જિતં કુશેન વીરેણ સૈન્યં તત્પાતિતં રણે
એ રાજાનું ધાડસ જોઈને, મેં જોરથી ઘોડો પકડી લીધો; કુશ નામના વીરે યુદ્ધમાં એનું સૈન્ય હરાવી દીધું.
મુકુટોઽયં ભૂમિપતેર્જાનીહિ પતિદેવતે । અયમપ્યન્યવીરસ્ય પુષ્કલસ્ય મહાત્મનઃ
માતા, આ રાજાનું મુકુટ છે, જાણો; અને આ બીજાં વીર પુષ્કલનું છે, જે મહાન આત્માવાળો છે.
જાનીહિ મુકુટં ત્વન્યં મણિમુક્તાવિરાજિતમ્ । અશ્વોઽયં મે મનોહારી કામયાનો હિ ભૂપતેઃ
આ બીજું મુકુટ પણ ઓળખો, જે રત્નો અને મુક્તાથી શોભે છે; આ ઘોડો મનને ભાવે છે અને રાજાએ તેને ઈચ્છ્યો હતો.
આરોહણાય મદ્ભ્રાતુર્જાનીહિ બલિનો વરે । ઇમૌ કીશૌ મયા રંતુમાનીતૌ બલિનાં વરૌ
મારા બળવાન ભાઈ માટે એ પર ચડવા માટે છે, એ જાણો; અને આ બે વાનરો, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, હું રમવા માટે લાવ્યો છું.
કૌતુકાર્થં તવૈવૈતૌ સંગ્રામે યુદ્ધકારકૌ । ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય જાનકી પતિદેવતા
માત્ર તમારા આનંદ માટે, યુદ્ધમાં લડવા માટે આ બંને અહીં છે; આવી વાતો સાંભળી, પતિપ્રાણ જાનકી—
જગાદ પુત્રૌ તૌ વીરૌ મોચયેથાં પુનઃ પુનઃ । સીતોવાચ। યુવાભ્યામનયઃ સૃષ્ટો હૃતો રામહયો મહાન્
એ બંને શૂરવીર પુત્રોને વારંવાર કહ્યું: 'એમને છોડો.' સીતા બોલી: 'તમેએ બંનેએ રામનો આ મહાન ઘોડો પકડી લીધો હતો.'
અનેકે પાતિતા વીરા ઇમૌ બદ્ધૌ કપીશ્વરૌ । પિતુસ્તવ હયો વીરો યાગાર્થં મોચિતોઽમુના
ઘણા વીરોએ પરાજય ભોગવ્યો; આ બે વાનરરાજાઓ બાંધાયા. તમારા પિતાનો યજ્ઞ માટેનો વીર ઘોડો એણે છોડ્યો હતો.'
તસ્યાપિ હૃતવંતૌ કિં વાજિનં મખસત્તમે । મુંચતં પ્લવગાવેતૌ મુંચતં વાજિનાં વરમ્
'મહાયજ્ઞમાં એના પાસેથી ઘોડો લઈ લીધા પછી પણ, તમે બંને એ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને કેમ અટકાવ છો? આ બે વાનરોને છોડો, અથવા એ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને છોડો.'
ક્ષામ્યતાં ભૂપતેર્ભ્રાતા શત્રુઘ્નઃ પરકોપનઃ । જનન્યાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા ઊચતુસ્તાં બલાન્વિતૌ
'રાજાના ભાઈ શત્રુઘ્ન, જે જલદી ગુસ્સે થાય છે, તેને માફ કરો; માતાના એ વચન સાંભળી, એ બંને બલવાનોએ એમને ઉત્તર આપ્યો.'
ક્ષાત્રધર્મેણ તં ભૂપં જિતવંતૌ બલાન્વિતમ્ । નાસ્માકમનયોર્ભાવિ ક્ષાત્રધર્મેણ યુધ્યતામ્
'ક્ષત્રિય ધર્મ પ્રમાણે, અમે એ બલવાન રાજાને જીત્યો છે; અમારા બંને માટે તો કંઈ અયોગ્ય નથી, કારણ કે અમે ધર્મ પ્રમાણે જ યુદ્ધ કર્યું છે.'
વાલ્મીકિના પુરા પ્રોક્તમસ્માકં પઠતાં પુરઃ
'જેમ વાલ્મીકે અગાઉ કહ્યું છે, એ અમારે સામે વાંચવામાં આવે.'
કણ્વસ્યાશ્રમકેવાહં ધૃત્વા યાગક્રિયોચિતમ્ । તસ્માત્સુતઃ સ્વપિત્રાપિ યુધ્યેદ્ભ્રાત્રાપિ ચાનુજઃ
કણ્વના આશ્રમમાં હું યજ્ઞ માટે યોગ્ય વસ્ત્રો પહેરી હતી. તેથી, પુત્ર પોતાના પિતા સાથે કે નાના ભાઈ મોટા ભાઈ સાથે પણ લડી શકે છે.
ગુરુણા શિષ્ય એવાપિ તસ્માન્નો પાપસંભવઃ । ત્વદાજ્ઞાતો ઽધુના ચાવાં દાસ્યાવો હયમુત્તમમ્
શિષ્ય પણ પોતાના ગુરુ સાથે લડી શકે છે; તેથી, એમાં કોઈ પાપ થતું નથી. હવે, તમારી આજ્ઞાથી અમે એ ઉત્તમ ઘોડો તમને પરત આપીએ છીએ.
મોક્ષ્યાવઃ કીશાવેતૌ હિ કરિષ્યાવો વચસ્તવ । ઇત્યુક્ત્વા માતરં વીરૌ ગતૌ રણે કપીશ્વરૌ
અમે આ બંને રાજકુમારોને મુક્ત કરીશું અને તમારો આદેશ પાળશું. આવું કહીને, બંને વીર વાનરરાજાઓ યુદ્ધભૂમિ પર પોતાની માતા પાસે ગયા.
અમુંચતાં હયં ચાપિ હયમેધક્રિયોચિતમ્ । સીતાદેવી સ્વપુત્રાભ્યાં શ્રુત્વા સૈન્યં નિપાતિતમ્
તેમણે અશ્વમેધ યજ્ઞ માટે યોગ્ય ઘોડો છોડી દીધો. સીતા દેવીને પોતાના પુત્રો પાસેથી જાણ થયું કે સેના પડી ગઈ છે.
શ્રીરામં મનસા ધ્યાત્વા ભાનુમૈક્ષત સાક્ષિણમ્ । યદ્યહં મનસા વાચા કર્મણા રઘુનાયકમ્
શ્રીરામનું મનમાં સ્મરણ કરીને, સીતાએ સૂર્યને સાક્ષી રાખીને કહ્યું: 'જો હું મનથી, વાણીથી અને કર્મથી માત્ર રઘુનાથને જ ભજું છું,
ભજામિ નાન્યં મનસા તર્હિ જીવેદયં નૃપઃ । સૈન્યં ચાપિ મહત્સર્વં યન્નાશિતમિદં બલાત્
અને બીજાને મનથી પણ નથી ભજતી, તો આ રાજા જીવતો રહે અને જે મહાન સેના બળપૂર્વક નાશ પામી છે, તે પણ જીવંત થાય.'
પુત્રાભ્યાં તત્તુ જીવેત મત્સત્યાજ્જગતાંપતે । ઇતિ યાવદ્વચો બ્રૂતે જાનકીપતિદેવતા
'મારા પુત્રોના કારણે, હે જગતના સ્વામી, મારા સત્યના બળથી તેઓ જીવંત થાય.' આમ, જયાં સુધી જાનકીપતિની દેવી સીતાએ આ શબ્દો કહ્યા—
તાવદ્બલં ચ તત્સર્વં જીવિતં રણમૂર્દ્ધનિ
એ જ સમયે આખી સેના યુદ્ધભૂમિ પર ફરીથી જીવંત થઈ ગઈ.