લવો ધૃતો નૃપેણાત્ર કેનચિદ્ધયરક્ષિણા । બબંધ બાલકો મેત્ર હયં યાગક્રિયોચિતમ્
લવને અહીં કોઈ રાજાએ, ઘોડાની રક્ષા કરનારાએ પકડી લીધો છે; એ બાળકે યજ્ઞ માટેના ઘોડાને બાંધી દીધો હતો.
તદ્રક્ષકાન્બહૂઞ્જિગ્યે એકોઽનેકાન્રિપૂન્બલી । રાજા તં મૂર્ચ્છિતં કૃત્વા બબંધ રણમૂર્ધનિ
એ એકલાએ ઘણા રક્ષકોને હરાવ્યા, ઘણા શત્રુઓ સામે પણ એ જિગરીથી લડ્યો; પછી રાજાએ એને યુદ્ધભૂમિમાં બેભાન કરી બાંધી દીધો.
બાલકા ઇતિ મામૂચુઃ સહગંતાર એવ હિ । તતોઽહં દુઃખિતા જાતા નિશમ્ય લવમાધૃતમ્
એના સાથીઓએ મને કહ્યું કે 'એ તો બાળક છે'; પછી જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે લવ પકડાયો છે, ત્યારે હું બહુ દુઃખી થઈ ગઈ.
ત્વં મોચય બલાત્તસ્માત્કાલે પ્રાપ્તો નૃપોત્તમાત્ । નિશમ્ય માતુર્વચનં કુશઃ કોપસમન્વિતઃ । જગાદ તાં દશન્નોષ્ઠં દંતૈર્દંતાન્વિનિષ્પિષન્
તારે એ મહારાજા પાસેથી જોરથી એને છોડાવવો પડશે, જ્યારે સમય આવશે; માતાના આ શબ્દો સાંભળી, કુશ ગુસ્સાથી હોઠ દબાવી, દાંત દબાવીને એમ બોલ્યો.
કુશ ઉવાચ। માતર્જાનીહિ તં મુક્તં લવં પાશસ્ય બંધનાત્ । ઇદાનીં હન્મિ તં બાણૈઃ સમગ્રબલવાહનમ્
કુશ બોલ્યો: મા, જાણો કે હું લવને બંધનમાંથી મુક્ત કરીશ; હવે હું એ રાજાને અને એની આખી સેના ને તીક્ષ્ણ બાણોથી મારું છું.
યદિ દેવોઽમરો વાપિ યદિ શર્વઃ સમાગતઃ । તથાપિ મોચયે તસ્માદ્બાણૈર્નિશિતપર્વભિઃ
એ જો દેવ હોય કે અમર હોય, કે શિવજી પોતે પણ આવ્યા હોય, તો પણ હું એને ત્યાંથી તીક્ષ્ણ બાણોથી મુક્ત કરીશ.
મા રોદિષિ માતરિહ વીરાણાં રણમૂર્છિતમ્ । કીર્તયેઽત્ર ભવત્યેવ પલાયનમકીર્તયે
મા, અહીં રડશો નહીં, કેમ કે વીરોએ યુદ્ધમાં બેભાન થવું સામાન્ય છે; હું તમારું નામ ઉજ્જવળ કરીશ, ભાગીને ક્યારેય બદનામ નહીં કરું.
દેહિ મે કવચં દિવ્યં ધનુર્ગુણસમન્વિતમ્ । શિરસ્ત્રાણં ચ મે માતઃ કરવાલં તથાશિતમ્
મને એ દિવ્ય કવચ, ધનુષ્ય અને એની ડોરી આપો, શિરસ્ત્રાણ આપો, મા, અને એ તીક્ષ્ણ ખડગ પણ આપો.
ઇદાનીં યામિ સમરે પાતયામિ બલં મહત્ । મોચયામિ ભ્રાતરં સ્વં રણમધ્યાદ્વિમૂર્છિતમ્
હવે હું યુદ્ધમાં જઈશ, મોટી સેના ને હરાવીશ અને યુદ્ધના મધ્યમાં બેભાન થયેલા મારા ભાઈને છોડાવીશ.
ન મોચયામ્યદ્ય પુત્રં તવ માતર્મહારણાત્ । તદા તૌ મે ભવત્પાદૌ સંરુષ્ટૌ ભવતાં ક્ષિતૌ
મા, જો આજે હું તમારા પુત્રને એ મહાન યુદ્ધમાંથી છોડાવી ન શકું, તો પછી હું અને મારો ભાઈ તમારા પગને ધૂળથી ઢાંકી દઈએ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યેન સંતુષ્ટા જાનકી શુભલક્ષણા । સર્વં પ્રાદાદસ્ત્રવૃંદં જયાશીર્ભિર્નિયુજ્યતમ્
શેષ કહે છે: આવી વાતો સાંભળી, શુભ લક્ષણોવાળી જાનકી પ્રસન્ન થઈ, અને એને બધા શસ્ત્રો આપી, વિજયની આશીર્વાદ આપી મોકલી દીધો.
પ્રયાહિ પુત્ર સંગ્રામં લવં મોચય મૂર્ચ્છિતમ્ । ઇત્યાજ્ઞપ્તઃ કુશઃ સંખ્યે કવચી કુંડલી બલી
પુત્ર, યુદ્ધમાં જા અને બેભાન થયેલા લવને છોડાવી લા; એમ આજ્ઞા મળતાં, કુશે કવચ, કુંડળ પહેરી અને યુદ્ધ માટે તૈયાર થયો.
મુકુટી કરવાલી ચ ચર્મધારી ધનુર્ધરઃ । અક્ષયાવિષુધી કૃત્વા સ્કંધયોઃ સિંહવીર્યયોઃ
એ મકૂટ પહેર્યો, ખડગ હાથમાં લીધો, ઢાલ ધારણ કરી, ધનુષ્ય પણ સંભાળ્યું; અને સિંહ જેવાં ખભા પર અક્ષય તૂણીઓ રાખી.
જગામ તરસા નત્વા માતૃપાદૌ રથાગ્રણીઃ । વેગેન યાવદ્યુદ્ધાય ગચ્છતિ ક્ષિપ્રમાહવે
એ રથના આગેવાને, માતાના પગે વંદન કરીને, ઝડપથી યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યો; અને ઝડપથી યુદ્ધ માટે દોડતો ગયો.
તાવદ્દદર્શ સ્વલવં વૈરિવૃંદનિપાતકમ્ । આયાંતં તં કુશં વીરા દદૃશુઃ સુમહાભટાઃ
એ સમયે તેમણે સ્વલવને, જે દુશ્મનોના સેના વિનાશક છે, આગળ આવતો જોયો; મહાન વીરોએ કુશને આવતો જોયો.
કૃતાંતમિવ સંહર્તું સર્વં વિશ્વમુપસ્થિતમ્ । લવો મહાબલં દૃષ્ટ્વા કુશં ભ્રાતરમાગતમ્
કુશ, પોતાનો ભાઈ, અસાધારણ બળવાન છે અને જાણે આખા જગતનો અંત લાવવા આવ્યો હોય એમ જોઈને, લવ તૈયાર ઉભો રહ્યો.
અત્યંતં વહ્નિવદ્યુદ્ધે દિદીપે વાયુના સમમ્ । રથાદુન્મુચ્ય ચાત્માનં યુદ્ધાય સ વિનિર્ગતઃ
યુદ્ધમાં તે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી રીતે ઝળહળી ઉઠ્યો, પવન સાથે; પોતાના રથમાંથી કૂદીને તે યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યો.
કુશઃ સર્વાન્રણસ્થાન્વૈ વીરાન્પૂર્વદિશિ ક્ષિપત્ । પશ્ચિમાયાં દિશિ લવઃ કોપાત્સર્વાન્સમૈરયત્
કુશે میدانમાં ઉભેલા બધા વીરોને પૂર્વ દિશામાં ફેંકી દીધા; લવે ગુસ્સામાં બધાને પશ્ચિમ તરફ દોડી કાઢ્યા.
કુશબાણવ્યથાવ્યાપ્તા લવસાયકપીડિતાઃ । સૈન્યે જના મુને સર્વે ઉત્કલ્લોલાંબુધિભ્રમાઃ ૪૭ ઉત્કલ। કુશેન ચ લવેનાથ શરવ્રાતૈઃ પ્રપીડિતમ્ । ન શર્મ લેભે સકલં સૈન્યં વીરપ્રપૂરિતમ્
કુશના તીરોની પીડા અને લવના બાણોથી દુઃખી થયેલા સૈનિકો, હે મુનિ, જાણે તોફાની દરિયાની લહેરો જેવી અસ્વસ્થ થઈ ગયા; કુશ અને લવના તીરોની વરસાદથી આખી સેના, વીરોથી ભરેલી હોવા છતાં, શાંતિ મેળવી શકી નહીં.
ઇતસ્તતઃ પ્રભગ્નં તદ્બલં ત્રસ્તં પુનઃ પુનઃ । ન કુત્રચિદ્રણે સ્થિત્વા યુદ્ધમૈચ્છદ્બલાન્વિતઃ
એ સેના વારંવાર તૂટી પડી અને ભયભીત થઈને અહીંથી ત્યાં ભાગી; યુદ્ધમાં ક્યાંય ઊભી રહી શકી નહીં, બળ હોવા છતાં યુદ્ધ કરવાની ઈચ્છા પણ રહી નહીં.
એતસ્મિન્સમયે રાજા શત્રુઘ્નઃ પરતાપનઃ । કુશં વીરં યયૌ યોદ્ધું તાદૃશં લવસન્નિભમ્
એ સમયે રાજા શત્રુઘ્ન, દુશ્મનોને હરાવનાર, વીર કુશ સાથે યુદ્ધ કરવા ગયો, જે લવના સમાન હતો.
કુશં દૃષ્ટ્વા બલાક્રાંતં રામમૂર્તિસમપ્રભમ્ । રથે તિષ્ઠન્હેમમયે જગાદ પરવીરહા
કુશને, બળથી ભરપૂર અને રામ જેવી કાંતિ ધરાવતો જોઈને, શત્રુઘ્ને પોતાના સોનાના રથમાં ઊભા રહીને, દુશ્મન વીરોએ ડરતા એવા વીરને કહ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। કોઽસિ ત્વં સન્નિભો ભ્રાત્રા લવેન સુમહાબલઃ । કિં નામાસિ મહાવીર કસ્તે તાતઃ ક્વ તે પ્રસૂઃ
શત્રુઘ્ને કહ્યું: તું કોણ છે, જે તારા ભાઈ લવ જેવો દેખાય છે અને મહાન બળ ધરાવે છે? તું કયો વીર છે, તારું નામ શું છે? તારો પિતા કોણ છે અને તું ક્યાં જન્મ્યો છે?
કથં વને દ્વિજૈર્જુષ્ટે તિષ્ઠસિ ત્વં નરર્ષભ । સર્વં શંસ યથાયુધ્યે ત્વયા સહ મહાબલ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું કેવી રીતે આ ઋષિઓથી ભરેલા વનમાં રહે છે? બધું મને કહેજે, જેથી હું તારી સાથે યુદ્ધ કરી શકું, હે મહાબળવાન.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય કુશઃ પ્રોવાચ ભૂમિપમ્ । મેઘગંભીરયા વાચા નાદયન્રણમંડલમ્
આ વાતો સાંભળી, કુશે મેઘ જેવી ગાંભીર્યભરી અવાજે, આખા યુદ્ધમેદાનમાં ગુંજતા, રાજાને ઉત્તર આપ્યો.
કેવલં સુષુવે સીતા પતિવ્રતપરાયણા । વને વસાવો વાલ્મીકેશ્ચરણાર્ચનતત્પરૌ
માત્ર સીતાજીએ, પતિપ્રતિ વિવેકવાળી, અમને જન્મ આપ્યો; અમે વનમાં રહીને વાલ્મીકીના ચરણોમાં ભક્તિપૂર્વક સેવા કરી.
માતૃસેવાસમુદ્યુક્તૌ સર્વવિદ્યાવિશારદૌ । કુશો લવ ઇતિ પ્રખ્યામાગતૌ ભૂપતેઽનઘ
માતાની સેવા માટે સદા તત્પર અને સર્વવિધા જ્ઞાનમાં નિપુણ, અમને કુશ અને લવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, હે નિર્દોષ રાજા.
કસ્ત્વં વીરો રણશ્લાઘી કિમર્થં હયસત્તમઃ । મુક્તોઽસ્તિ સમરે ત્વદ્ય જેતાસિ બલસંયુતઃ
તું કોણ છે, હે વીર, યુદ્ધમાં ગૌરવ માનનાર? આજે તું શ્રેષ્ઠ ઘોડો લઈને યુદ્ધમાં કેમ આવ્યો છે, બળથી ભરપૂર થઈને જીતવા માટે?
યુધ્યસ્વ ત્વં મયા સાર્દ્ધં યદિ વીરોઽસિ ભૂમિપ । ઇદાનીં પાતયિષ્યામિ ભવંતં રણમૂર્ધનિ
જો તું વીર છે, હે રાજા, તો મારી સાથે યુદ્ધ કર; હવે હું તને યુદ્ધમેદાનમાં પછાડીશ.
શત્રુઘ્નસ્તં સુતં જ્ઞાત્વા સીતાયા રામસંભવમ્ । વિસિષ્માય સ્વયં ચિત્તે કોપાદ્ધનુરુપાદદત્
શત્રુઘ્ને, તેને સીતાનો અને રામથી જન્મેલો પુત્ર ઓળખીને, મનમાં આશ્ચર્ય અનુભવ્યું; ગુસ્સામાં તેણે પોતાનું ધનુષ્ય ઉપાડ્યું.