ઇતિ વાક્યં વદત્યેષા જાનકી પતિદેવતા । તાવત્કુશસ્તુ સંપ્રાપ્ત ઉજ્જયિન્યા મહર્ષિભિઃ
જ્યારે પતિને દેવતા માનનારી જાનકી આ રીતે બોલી રહી હતી, એ જ સમયે મહર્ષિઓ સાથે કુશ ઉજ્જયિનીમાં આવી પહોંચ્યો.
માઘાસિતચતુર્દશ્યાં મહાકાલં સમર્ચ્ય ચ । પ્રાપ્ય ભૂરિવરાંસ્તસ્માદાગમન્માતૃસન્નિધૌ
માઘ મહિનાની શુક્લ ચૌદશના દિવસે મહાકાળની પૂજા કરીને અને ત્યાંથી શ્રેષ્ઠ ભેટો મેળવી, એ પોતાની માતા પાસે આવ્યો.
જાનકીં વિહ્વલાં દૃષ્ટ્વા નેત્રોદ્ભૂતાશ્રુ વિક્લવામ્ । શોકવિહ્વલદીનાંગીં બભાષે યાવદુત્સુકઃ
જાનકીને દુઃખથી વ્યાકુળ, આંખોમાંથી અશ્રુ વહેતા અને શરીર દુઃખથી થાકેલું જોઈ, એ ઉત્સુક થઈને બોલ્યો.
તદા સ્વબાહુરવદત્સ્ફુરદ્યુદ્ધાભિશંસનઃ । હૃદયે ચરણોત્સાહો બભૂવાતિરથસ્ય હિ
પછી એણે પોતાનો હાથ ઉંચકીને, યુદ્ધની પ્રતિજ્ઞા સાથે ધ્રુજતા શબ્દોમાં કહ્યું; એના હૃદયમાં વીરતા જાગી.
સ પ્રત્યુવાચ જનનીં દીનગદ્ગદભાષિણીમ્ । માતસ્તવ ગતં દુઃખં મયિ પુત્ર ઉપસ્થિતે
એણે પોતાની માતાને, જે દુઃખથી ગળા ભરાઈને બોલી રહી હતી, કહ્યું: 'માતા, હવે તમારું દુઃખ દૂર થઈ ગયું છે, કેમ કે તમારો પુત્ર હાજર છે.'
મયિ જીવતિ તે નેત્રાદશ્રૂણિ ભુવિ નો પતન્ । પ્રસૂમુવાચાશ્રુખિન્નાં દીનગદ્ગદભાષિણીમ્
જ્યારે હું જીવતો છું, ત્યારે તમારી આંખમાંથી અશ્રુ જમીન પર નહીં પડે; એમ એણે દુઃખી અને રડતી માતાને ધીરજ આપતા કહ્યું.
કુશો દુઃખમિતઃ સદ્યો દુઃખિતાં ધીરમાનસઃ । મમ ભ્રાતા લવઃ કુત્ર વર્તતે વૈરિમર્દનઃ
કુશ, જે દુઃખને માપે છે, એ તરત જ મનથી દુઃખી થયો અને વિચારવા લાગ્યો: 'મારો ભાઈ લવ, જે દુશ્મનોને હરાવનાર છે, એ હવે ક્યાં હશે?'
સદા મામાગતં જ્ઞાત્વા પ્રહર્ષન્સન્નિધાવિયાત્ । ન દૃશ્યતે કથં વીરઃ કુત્ર રંતું ગતો બલી
હંમેશા તો એ જાણીને કે હું આવ્યો છું, આનંદથી મારી પાસે આવી જતો; પણ હવે એ વીર ક્યાં દેખાતો નથી? એ શક્તિશાળી ક્યાં રમવા ગયો હશે?
કેન વા સહ બાલત્વાદ્ગતો માં વૈ નિરીક્ષિતુમ્ । કિં ત્વં રોદિષિ મે માતર્લવઃ કુત્ર સ વર્તતે
એ બાળપણના કારણે ક્યારેક કોઈ સાથે મને જોવા ગયો હશે? પણ મા, તમે કેમ રડો છો? મારો લવ હવે ક્યાં છે?
તન્મે કથય સર્વં યત્તવ દુઃખસ્ય કારણમ્ । તચ્છ્રુત્વા પુત્રવાક્યં સા દુઃખિતા કુશમબ્રવીત્
મને બધું કહો, તમારે દુઃખનું કારણ શું છે? પુત્રના આ વચન સાંભળી દુઃખી માતાએ કુશને કહ્યું.
લવો ધૃતો નૃપેણાત્ર કેનચિદ્ધયરક્ષિણા । બબંધ બાલકો મેત્ર હયં યાગક્રિયોચિતમ્
લવને અહીં કોઈ રાજાએ, ઘોડાની રક્ષા કરનારાએ પકડી લીધો છે; એ બાળકે યજ્ઞ માટેના ઘોડાને બાંધી દીધો હતો.
તદ્રક્ષકાન્બહૂઞ્જિગ્યે એકોઽનેકાન્રિપૂન્બલી । રાજા તં મૂર્ચ્છિતં કૃત્વા બબંધ રણમૂર્ધનિ
એ એકલાએ ઘણા રક્ષકોને હરાવ્યા, ઘણા શત્રુઓ સામે પણ એ જિગરીથી લડ્યો; પછી રાજાએ એને યુદ્ધભૂમિમાં બેભાન કરી બાંધી દીધો.
બાલકા ઇતિ મામૂચુઃ સહગંતાર એવ હિ । તતોઽહં દુઃખિતા જાતા નિશમ્ય લવમાધૃતમ્
એના સાથીઓએ મને કહ્યું કે 'એ તો બાળક છે'; પછી જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે લવ પકડાયો છે, ત્યારે હું બહુ દુઃખી થઈ ગઈ.
ત્વં મોચય બલાત્તસ્માત્કાલે પ્રાપ્તો નૃપોત્તમાત્ । નિશમ્ય માતુર્વચનં કુશઃ કોપસમન્વિતઃ । જગાદ તાં દશન્નોષ્ઠં દંતૈર્દંતાન્વિનિષ્પિષન્
તારે એ મહારાજા પાસેથી જોરથી એને છોડાવવો પડશે, જ્યારે સમય આવશે; માતાના આ શબ્દો સાંભળી, કુશ ગુસ્સાથી હોઠ દબાવી, દાંત દબાવીને એમ બોલ્યો.
કુશ ઉવાચ। માતર્જાનીહિ તં મુક્તં લવં પાશસ્ય બંધનાત્ । ઇદાનીં હન્મિ તં બાણૈઃ સમગ્રબલવાહનમ્
કુશ બોલ્યો: મા, જાણો કે હું લવને બંધનમાંથી મુક્ત કરીશ; હવે હું એ રાજાને અને એની આખી સેના ને તીક્ષ્ણ બાણોથી મારું છું.
યદિ દેવોઽમરો વાપિ યદિ શર્વઃ સમાગતઃ । તથાપિ મોચયે તસ્માદ્બાણૈર્નિશિતપર્વભિઃ
એ જો દેવ હોય કે અમર હોય, કે શિવજી પોતે પણ આવ્યા હોય, તો પણ હું એને ત્યાંથી તીક્ષ્ણ બાણોથી મુક્ત કરીશ.
મા રોદિષિ માતરિહ વીરાણાં રણમૂર્છિતમ્ । કીર્તયેઽત્ર ભવત્યેવ પલાયનમકીર્તયે
મા, અહીં રડશો નહીં, કેમ કે વીરોએ યુદ્ધમાં બેભાન થવું સામાન્ય છે; હું તમારું નામ ઉજ્જવળ કરીશ, ભાગીને ક્યારેય બદનામ નહીં કરું.
દેહિ મે કવચં દિવ્યં ધનુર્ગુણસમન્વિતમ્ । શિરસ્ત્રાણં ચ મે માતઃ કરવાલં તથાશિતમ્
મને એ દિવ્ય કવચ, ધનુષ્ય અને એની ડોરી આપો, શિરસ્ત્રાણ આપો, મા, અને એ તીક્ષ્ણ ખડગ પણ આપો.
ઇદાનીં યામિ સમરે પાતયામિ બલં મહત્ । મોચયામિ ભ્રાતરં સ્વં રણમધ્યાદ્વિમૂર્છિતમ્
હવે હું યુદ્ધમાં જઈશ, મોટી સેના ને હરાવીશ અને યુદ્ધના મધ્યમાં બેભાન થયેલા મારા ભાઈને છોડાવીશ.
ન મોચયામ્યદ્ય પુત્રં તવ માતર્મહારણાત્ । તદા તૌ મે ભવત્પાદૌ સંરુષ્ટૌ ભવતાં ક્ષિતૌ
મા, જો આજે હું તમારા પુત્રને એ મહાન યુદ્ધમાંથી છોડાવી ન શકું, તો પછી હું અને મારો ભાઈ તમારા પગને ધૂળથી ઢાંકી દઈએ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યેન સંતુષ્ટા જાનકી શુભલક્ષણા । સર્વં પ્રાદાદસ્ત્રવૃંદં જયાશીર્ભિર્નિયુજ્યતમ્
શેષ કહે છે: આવી વાતો સાંભળી, શુભ લક્ષણોવાળી જાનકી પ્રસન્ન થઈ, અને એને બધા શસ્ત્રો આપી, વિજયની આશીર્વાદ આપી મોકલી દીધો.
પ્રયાહિ પુત્ર સંગ્રામં લવં મોચય મૂર્ચ્છિતમ્ । ઇત્યાજ્ઞપ્તઃ કુશઃ સંખ્યે કવચી કુંડલી બલી
પુત્ર, યુદ્ધમાં જા અને બેભાન થયેલા લવને છોડાવી લા; એમ આજ્ઞા મળતાં, કુશે કવચ, કુંડળ પહેરી અને યુદ્ધ માટે તૈયાર થયો.
મુકુટી કરવાલી ચ ચર્મધારી ધનુર્ધરઃ । અક્ષયાવિષુધી કૃત્વા સ્કંધયોઃ સિંહવીર્યયોઃ
એ મકૂટ પહેર્યો, ખડગ હાથમાં લીધો, ઢાલ ધારણ કરી, ધનુષ્ય પણ સંભાળ્યું; અને સિંહ જેવાં ખભા પર અક્ષય તૂણીઓ રાખી.
જગામ તરસા નત્વા માતૃપાદૌ રથાગ્રણીઃ । વેગેન યાવદ્યુદ્ધાય ગચ્છતિ ક્ષિપ્રમાહવે
એ રથના આગેવાને, માતાના પગે વંદન કરીને, ઝડપથી યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યો; અને ઝડપથી યુદ્ધ માટે દોડતો ગયો.
તાવદ્દદર્શ સ્વલવં વૈરિવૃંદનિપાતકમ્ । આયાંતં તં કુશં વીરા દદૃશુઃ સુમહાભટાઃ
એ સમયે તેમણે સ્વલવને, જે દુશ્મનોના સેના વિનાશક છે, આગળ આવતો જોયો; મહાન વીરોએ કુશને આવતો જોયો.
કૃતાંતમિવ સંહર્તું સર્વં વિશ્વમુપસ્થિતમ્ । લવો મહાબલં દૃષ્ટ્વા કુશં ભ્રાતરમાગતમ્
કુશ, પોતાનો ભાઈ, અસાધારણ બળવાન છે અને જાણે આખા જગતનો અંત લાવવા આવ્યો હોય એમ જોઈને, લવ તૈયાર ઉભો રહ્યો.
અત્યંતં વહ્નિવદ્યુદ્ધે દિદીપે વાયુના સમમ્ । રથાદુન્મુચ્ય ચાત્માનં યુદ્ધાય સ વિનિર્ગતઃ
યુદ્ધમાં તે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી રીતે ઝળહળી ઉઠ્યો, પવન સાથે; પોતાના રથમાંથી કૂદીને તે યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યો.
કુશઃ સર્વાન્રણસ્થાન્વૈ વીરાન્પૂર્વદિશિ ક્ષિપત્ । પશ્ચિમાયાં દિશિ લવઃ કોપાત્સર્વાન્સમૈરયત્
કુશે میدانમાં ઉભેલા બધા વીરોને પૂર્વ દિશામાં ફેંકી દીધા; લવે ગુસ્સામાં બધાને પશ્ચિમ તરફ દોડી કાઢ્યા.
કુશબાણવ્યથાવ્યાપ્તા લવસાયકપીડિતાઃ । સૈન્યે જના મુને સર્વે ઉત્કલ્લોલાંબુધિભ્રમાઃ ૪૭ ઉત્કલ। કુશેન ચ લવેનાથ શરવ્રાતૈઃ પ્રપીડિતમ્ । ન શર્મ લેભે સકલં સૈન્યં વીરપ્રપૂરિતમ્
કુશના તીરોની પીડા અને લવના બાણોથી દુઃખી થયેલા સૈનિકો, હે મુનિ, જાણે તોફાની દરિયાની લહેરો જેવી અસ્વસ્થ થઈ ગયા; કુશ અને લવના તીરોની વરસાદથી આખી સેના, વીરોથી ભરેલી હોવા છતાં, શાંતિ મેળવી શકી નહીં.
ઇતસ્તતઃ પ્રભગ્નં તદ્બલં ત્રસ્તં પુનઃ પુનઃ । ન કુત્રચિદ્રણે સ્થિત્વા યુદ્ધમૈચ્છદ્બલાન્વિતઃ
એ સેના વારંવાર તૂટી પડી અને ભયભીત થઈને અહીંથી ત્યાં ભાગી; યુદ્ધમાં ક્યાંય ઊભી રહી શકી નહીં, બળ હોવા છતાં યુદ્ધ કરવાની ઈચ્છા પણ રહી નહીં.