ઇતિ વાક્યં શિશૂનાં સા સમાકર્ણ્ય સુદારુણમ્ । પપાત ભૂતલોપસ્થે દુઃખયુક્તા રુરોદ હ
બાળકોના આ કઠોર શબ્દો સાંભળી, તે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ જમીન પર પડી ગઈ અને રડવા લાગી.
સીતોવાચ। કથં નૃપો દયાહીનો બાલેન સહ યુધ્યતિ । અધર્મકૃતદુર્બુદ્ધિર્યો મદ્બાલં ન્યપાતયત્
સીતાએ કહ્યું: રાજા કેવો નિર્દય છે, જે બાળક સાથે યુદ્ધ કરે છે? જે અધર્મી અને દુષ્ટ બુદ્ધિ ધરાવે છે, એણે મારા દીકરાને પાડી દીધો.
લવ વીરભવાન્કુત્ર વર્તતેઽતિ બલાન્વિતઃ । કથં ત્વં નિષ્કૃપસ્યાહો રાજ્ઞોઽહાર્ષીદ્ધયોત્તમમ્
લવ, જે વીરતા અને બળથી ભરપૂર છે, તે ક્યાં છે? અરે, તું કેમ આ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને એ નિર્દય રાજા પાસે લઈ ગયો?
ત્વં બાલસ્તે દુરાક્રાંતાઃ સર્વશસ્ત્રવિશારદાઃ । રથસ્થા વિરથસ્ત્વં વૈ કથં યુદ્ધં સમં ભવેત્
તુ તો બાળક છે, અને એ બધા શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ અને જીતવા મુશ્કેલ છે. તું પગપાળા હતો અને એ લોકો રથમાં હતા—તો યુદ્ધ કઈ રીતે બરાબરનું થઈ શકે?
તાતાહં તુ ત્વયા સાર્દ્ધં રામત્યાગાસુખં જહૌ । ઇદાનીં રહિતા યુષ્મત્કથં જીવામિ કાનને
પુત્ર, હું તો તારા સાથે રહીને રામજીનું સુખી ઘર છોડ્યું હતું; હવે તારા વિના આ જંગલમાં કેમ જીવું?
એહિ માં મુંચ યજ્ઞાશ્વં ગચ્છત્વેષ મહીપતિઃ । મદ્દુઃખં નાભિજાનાસિ મમ દુઃખપ્રમાર્જકઃ
આજે તું મારા પાસે આવ, યજ્ઞના ઘોડાને છોડી દે; રાજાને જવા દે. એ મારા દુઃખને જાણતો નથી, ને એ મારા દુઃખને દૂર કરનાર પણ નથી.
કુશો યદ્યભવિષ્યત્સ રણે વીરશિરોમણિઃ । અમોચયિષ્યદધુના ભવંતં ભૂપપાર્શ્વતઃ
જો કુશ, વીરોમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધમાં હાજર હોત, તો એ હવે તને રાજાના પાસેથી મુક્ત કરી દીધો હોત.
સોઽપિ મદ્દૈવતો નાસ્તિ સમીપે કિં કરોમ્યતઃ । દૈવમેવ મમાપ્યત્ર કારણં દુઃખસંભવે
પણ મારું પોતાનું દૈવ પણ આજુબાજુ નથી—હવે હું શું કરું? અહીં મારા દુઃખનું કારણ તો માત્ર ભાગ્ય જ છે.
એવમાદિ બહુશ્રીમત્યેષા વૈ વિલલાપ હ । પાદાંગુષ્ઠેન લિખતી ભૂમિં નેત્રદ્વયાશ્રુભિઃ
આ રીતે અનેક રીતે એ મહાન સ્ત્રીએ રડવું શરૂ કર્યું, પગના અંગૂઠાથી જમીન પર રેખા દોરતી અને બંને આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી રહી હતી.
બાલાન્પ્રતિ જગાદાસૌ પૃથુકઃ સ ચ ભૂપતિઃ । કથં મત્સુતમાપાત્ય રણે કુત્ર ગમિષ્યતિ
પછી પૃથુક નામના રાજાએ બાળકોને પૂછ્યું: 'મારા પુત્રને યુદ્ધમાં પાડી દીધા પછી હવે એ ક્યાં જશે?'
ઇતિ વાક્યં વદત્યેષા જાનકી પતિદેવતા । તાવત્કુશસ્તુ સંપ્રાપ્ત ઉજ્જયિન્યા મહર્ષિભિઃ
જ્યારે પતિને દેવતા માનનારી જાનકી આ રીતે બોલી રહી હતી, એ જ સમયે મહર્ષિઓ સાથે કુશ ઉજ્જયિનીમાં આવી પહોંચ્યો.
માઘાસિતચતુર્દશ્યાં મહાકાલં સમર્ચ્ય ચ । પ્રાપ્ય ભૂરિવરાંસ્તસ્માદાગમન્માતૃસન્નિધૌ
માઘ મહિનાની શુક્લ ચૌદશના દિવસે મહાકાળની પૂજા કરીને અને ત્યાંથી શ્રેષ્ઠ ભેટો મેળવી, એ પોતાની માતા પાસે આવ્યો.
જાનકીં વિહ્વલાં દૃષ્ટ્વા નેત્રોદ્ભૂતાશ્રુ વિક્લવામ્ । શોકવિહ્વલદીનાંગીં બભાષે યાવદુત્સુકઃ
જાનકીને દુઃખથી વ્યાકુળ, આંખોમાંથી અશ્રુ વહેતા અને શરીર દુઃખથી થાકેલું જોઈ, એ ઉત્સુક થઈને બોલ્યો.
તદા સ્વબાહુરવદત્સ્ફુરદ્યુદ્ધાભિશંસનઃ । હૃદયે ચરણોત્સાહો બભૂવાતિરથસ્ય હિ
પછી એણે પોતાનો હાથ ઉંચકીને, યુદ્ધની પ્રતિજ્ઞા સાથે ધ્રુજતા શબ્દોમાં કહ્યું; એના હૃદયમાં વીરતા જાગી.
સ પ્રત્યુવાચ જનનીં દીનગદ્ગદભાષિણીમ્ । માતસ્તવ ગતં દુઃખં મયિ પુત્ર ઉપસ્થિતે
એણે પોતાની માતાને, જે દુઃખથી ગળા ભરાઈને બોલી રહી હતી, કહ્યું: 'માતા, હવે તમારું દુઃખ દૂર થઈ ગયું છે, કેમ કે તમારો પુત્ર હાજર છે.'
મયિ જીવતિ તે નેત્રાદશ્રૂણિ ભુવિ નો પતન્ । પ્રસૂમુવાચાશ્રુખિન્નાં દીનગદ્ગદભાષિણીમ્
જ્યારે હું જીવતો છું, ત્યારે તમારી આંખમાંથી અશ્રુ જમીન પર નહીં પડે; એમ એણે દુઃખી અને રડતી માતાને ધીરજ આપતા કહ્યું.
કુશો દુઃખમિતઃ સદ્યો દુઃખિતાં ધીરમાનસઃ । મમ ભ્રાતા લવઃ કુત્ર વર્તતે વૈરિમર્દનઃ
કુશ, જે દુઃખને માપે છે, એ તરત જ મનથી દુઃખી થયો અને વિચારવા લાગ્યો: 'મારો ભાઈ લવ, જે દુશ્મનોને હરાવનાર છે, એ હવે ક્યાં હશે?'
સદા મામાગતં જ્ઞાત્વા પ્રહર્ષન્સન્નિધાવિયાત્ । ન દૃશ્યતે કથં વીરઃ કુત્ર રંતું ગતો બલી
હંમેશા તો એ જાણીને કે હું આવ્યો છું, આનંદથી મારી પાસે આવી જતો; પણ હવે એ વીર ક્યાં દેખાતો નથી? એ શક્તિશાળી ક્યાં રમવા ગયો હશે?
કેન વા સહ બાલત્વાદ્ગતો માં વૈ નિરીક્ષિતુમ્ । કિં ત્વં રોદિષિ મે માતર્લવઃ કુત્ર સ વર્તતે
એ બાળપણના કારણે ક્યારેક કોઈ સાથે મને જોવા ગયો હશે? પણ મા, તમે કેમ રડો છો? મારો લવ હવે ક્યાં છે?
તન્મે કથય સર્વં યત્તવ દુઃખસ્ય કારણમ્ । તચ્છ્રુત્વા પુત્રવાક્યં સા દુઃખિતા કુશમબ્રવીત્
મને બધું કહો, તમારે દુઃખનું કારણ શું છે? પુત્રના આ વચન સાંભળી દુઃખી માતાએ કુશને કહ્યું.
લવો ધૃતો નૃપેણાત્ર કેનચિદ્ધયરક્ષિણા । બબંધ બાલકો મેત્ર હયં યાગક્રિયોચિતમ્
લવને અહીં કોઈ રાજાએ, ઘોડાની રક્ષા કરનારાએ પકડી લીધો છે; એ બાળકે યજ્ઞ માટેના ઘોડાને બાંધી દીધો હતો.
તદ્રક્ષકાન્બહૂઞ્જિગ્યે એકોઽનેકાન્રિપૂન્બલી । રાજા તં મૂર્ચ્છિતં કૃત્વા બબંધ રણમૂર્ધનિ
એ એકલાએ ઘણા રક્ષકોને હરાવ્યા, ઘણા શત્રુઓ સામે પણ એ જિગરીથી લડ્યો; પછી રાજાએ એને યુદ્ધભૂમિમાં બેભાન કરી બાંધી દીધો.
બાલકા ઇતિ મામૂચુઃ સહગંતાર એવ હિ । તતોઽહં દુઃખિતા જાતા નિશમ્ય લવમાધૃતમ્
એના સાથીઓએ મને કહ્યું કે 'એ તો બાળક છે'; પછી જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે લવ પકડાયો છે, ત્યારે હું બહુ દુઃખી થઈ ગઈ.
ત્વં મોચય બલાત્તસ્માત્કાલે પ્રાપ્તો નૃપોત્તમાત્ । નિશમ્ય માતુર્વચનં કુશઃ કોપસમન્વિતઃ । જગાદ તાં દશન્નોષ્ઠં દંતૈર્દંતાન્વિનિષ્પિષન્
તારે એ મહારાજા પાસેથી જોરથી એને છોડાવવો પડશે, જ્યારે સમય આવશે; માતાના આ શબ્દો સાંભળી, કુશ ગુસ્સાથી હોઠ દબાવી, દાંત દબાવીને એમ બોલ્યો.
કુશ ઉવાચ। માતર્જાનીહિ તં મુક્તં લવં પાશસ્ય બંધનાત્ । ઇદાનીં હન્મિ તં બાણૈઃ સમગ્રબલવાહનમ્
કુશ બોલ્યો: મા, જાણો કે હું લવને બંધનમાંથી મુક્ત કરીશ; હવે હું એ રાજાને અને એની આખી સેના ને તીક્ષ્ણ બાણોથી મારું છું.
યદિ દેવોઽમરો વાપિ યદિ શર્વઃ સમાગતઃ । તથાપિ મોચયે તસ્માદ્બાણૈર્નિશિતપર્વભિઃ
એ જો દેવ હોય કે અમર હોય, કે શિવજી પોતે પણ આવ્યા હોય, તો પણ હું એને ત્યાંથી તીક્ષ્ણ બાણોથી મુક્ત કરીશ.
મા રોદિષિ માતરિહ વીરાણાં રણમૂર્છિતમ્ । કીર્તયેઽત્ર ભવત્યેવ પલાયનમકીર્તયે
મા, અહીં રડશો નહીં, કેમ કે વીરોએ યુદ્ધમાં બેભાન થવું સામાન્ય છે; હું તમારું નામ ઉજ્જવળ કરીશ, ભાગીને ક્યારેય બદનામ નહીં કરું.
દેહિ મે કવચં દિવ્યં ધનુર્ગુણસમન્વિતમ્ । શિરસ્ત્રાણં ચ મે માતઃ કરવાલં તથાશિતમ્
મને એ દિવ્ય કવચ, ધનુષ્ય અને એની ડોરી આપો, શિરસ્ત્રાણ આપો, મા, અને એ તીક્ષ્ણ ખડગ પણ આપો.
ઇદાનીં યામિ સમરે પાતયામિ બલં મહત્ । મોચયામિ ભ્રાતરં સ્વં રણમધ્યાદ્વિમૂર્છિતમ્
હવે હું યુદ્ધમાં જઈશ, મોટી સેના ને હરાવીશ અને યુદ્ધના મધ્યમાં બેભાન થયેલા મારા ભાઈને છોડાવીશ.
ન મોચયામ્યદ્ય પુત્રં તવ માતર્મહારણાત્ । તદા તૌ મે ભવત્પાદૌ સંરુષ્ટૌ ભવતાં ક્ષિતૌ
મા, જો આજે હું તમારા પુત્રને એ મહાન યુદ્ધમાંથી છોડાવી ન શકું, તો પછી હું અને મારો ભાઈ તમારા પગને ધૂળથી ઢાંકી દઈએ.