મૂર્ચ્છાં પ્રાપ તદા વીરો ભૂપસાયકસંહતઃ । સંગરે સર્વવીરાણાં શિરોભિઃ સમલંકૃતે
પછી એ વીર રાજાના બાણથી ઘાયલ થઈ યુદ્ધભૂમિમાં બેહોશ પડી ગયો, જ્યાં બધા વીરના માથાથી મેદાન શોભી રહ્યું હતું.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે લવમૂર્ચ્છાનામ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શેષ અને વાત્સ્યાયન સંવાદમાં રામાશ્વમેધ પ્રસંગે 'લવમૂર્છા' નામે બાસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
શેષ ઉવાચ। લવં વિમૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વા બલિવૈરિવિદારણમ્ । શત્રુઘ્નો જયમાપેદે રણમૂર્ધ્નિ મહાબલઃ
શેષ કહે છે: જ્યારે શક્તિશાળી દુશ્મનોને હરાવનાર લવ બેહોશ પડેલો જોયો, ત્યારે મહાબળશાળી શત્રુઘ્ને યુદ્ધના શિખરે વિજય મેળવ્યો.
લવં બાલં રથે સ્થાપ્ય શિરસ્ત્રાણાદ્યલંકૃતમ્ । રામપ્રતિનિધિં મૂર્ત્યા તતો ગંતુમિયેષ સઃ
પછી તેણે શિરસ્ત્રાણથી સજ્જ એવા બાળક લવને રથ પર બેસાડ્યો અને રામજીના પ્રતિનિધિ રૂપે તેને લઈ જવા નીકળ્યો.
સ્વમિત્રં શત્રુણા ગ્રસ્તમિતિ દુઃખસમન્વિતાઃ । બાલામાત્રેઽસ્ય સીતાયૈ ત્વરિતાઃ સંન્યવેદયન્
મિત્રો દુઃખી થઈ ગયા કે તેમના સાથીને દુશ્મન પકડી ગયો છે. તેઓ તુરંત જ જઈને માતા સીતાને જણાવી દીધું કે તમારો દીકરો પકડાઈ ગયો છે.
બાલા ઊચુઃ। માતર્જાનકિ તે પુત્રો બલાદ્વાહમપાહરત્ । કસ્યચિદ્ભૂપવર્યસ્ય બલયુક્તસ્ય માનિનઃ
બાળકો બોલ્યા: 'માતા જાનકી, તમારો પુત્ર એક ગર્વીલા અને શક્તિશાળી રાજા દ્વારા બળજબરીથી લઈ જવાયો છે.'
તતો યુદ્ધમભૂદ્ઘોરં તસ્ય સૈન્યેન જાનકિ । તદા વીરેણ પુત્રેણ તવ સર્વં નિપાતિતમ્
પછી એ રાજાની સેના સાથે ભયાનક યુદ્ધ થયું, હે જાનકી, અને તમારા વીર પુત્રએ બધાને પરાજય આપ્યો.
પશ્ચાદપિ જયં પ્રાપ્તઃ સુતસ્તવ મનોહરઃ । તં ભૂપં મૂર્છિતં કૃત્વા જયમાપ રણાંગણે
પછી પણ, તમારો મનોહર પુત્રે એ રાજાને બેહોશ કરીને યુદ્ધભૂમિમાં વિજય મેળવ્યો.
તતો મૂર્ચ્છાં વિહાયૈષ રાજા પરમદારુણઃ । સંકુપ્ય પાતયામાસ તવ પુત્રં રણાંગણે
પછી તે રાજા, જે અત્યંત ક્રૂર હતો, બેહોશી છોડીને ગુસ્સે ભરાઈને યુદ્ધના મેદાનમાં તારો પુત્રને જમીન પર પાડી દીધો.
અસ્માભિર્વારિતઃ પૂર્વં મા ગૃહાણ હયોત્તમમ્ । અસ્માન્સર્વાંશ્ચ ધિક્કૃત્ય બ્રાહ્મણાન્વેદપારગાન્
અમે પહેલેથી જ તેને કહેલું કે, 'આ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને પકડશો નહીં.' પણ અમને, વેદમાં પારંગત બ્રાહ્મણોને અવગણીને, તેણે અમને અપમાનિત કર્યો.
ઇતિ વાક્યં શિશૂનાં સા સમાકર્ણ્ય સુદારુણમ્ । પપાત ભૂતલોપસ્થે દુઃખયુક્તા રુરોદ હ
બાળકોના આ કઠોર શબ્દો સાંભળી, તે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ જમીન પર પડી ગઈ અને રડવા લાગી.
સીતોવાચ। કથં નૃપો દયાહીનો બાલેન સહ યુધ્યતિ । અધર્મકૃતદુર્બુદ્ધિર્યો મદ્બાલં ન્યપાતયત્
સીતાએ કહ્યું: રાજા કેવો નિર્દય છે, જે બાળક સાથે યુદ્ધ કરે છે? જે અધર્મી અને દુષ્ટ બુદ્ધિ ધરાવે છે, એણે મારા દીકરાને પાડી દીધો.
લવ વીરભવાન્કુત્ર વર્તતેઽતિ બલાન્વિતઃ । કથં ત્વં નિષ્કૃપસ્યાહો રાજ્ઞોઽહાર્ષીદ્ધયોત્તમમ્
લવ, જે વીરતા અને બળથી ભરપૂર છે, તે ક્યાં છે? અરે, તું કેમ આ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને એ નિર્દય રાજા પાસે લઈ ગયો?
ત્વં બાલસ્તે દુરાક્રાંતાઃ સર્વશસ્ત્રવિશારદાઃ । રથસ્થા વિરથસ્ત્વં વૈ કથં યુદ્ધં સમં ભવેત્
તુ તો બાળક છે, અને એ બધા શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ અને જીતવા મુશ્કેલ છે. તું પગપાળા હતો અને એ લોકો રથમાં હતા—તો યુદ્ધ કઈ રીતે બરાબરનું થઈ શકે?
તાતાહં તુ ત્વયા સાર્દ્ધં રામત્યાગાસુખં જહૌ । ઇદાનીં રહિતા યુષ્મત્કથં જીવામિ કાનને
પુત્ર, હું તો તારા સાથે રહીને રામજીનું સુખી ઘર છોડ્યું હતું; હવે તારા વિના આ જંગલમાં કેમ જીવું?
એહિ માં મુંચ યજ્ઞાશ્વં ગચ્છત્વેષ મહીપતિઃ । મદ્દુઃખં નાભિજાનાસિ મમ દુઃખપ્રમાર્જકઃ
આજે તું મારા પાસે આવ, યજ્ઞના ઘોડાને છોડી દે; રાજાને જવા દે. એ મારા દુઃખને જાણતો નથી, ને એ મારા દુઃખને દૂર કરનાર પણ નથી.
કુશો યદ્યભવિષ્યત્સ રણે વીરશિરોમણિઃ । અમોચયિષ્યદધુના ભવંતં ભૂપપાર્શ્વતઃ
જો કુશ, વીરોમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધમાં હાજર હોત, તો એ હવે તને રાજાના પાસેથી મુક્ત કરી દીધો હોત.
સોઽપિ મદ્દૈવતો નાસ્તિ સમીપે કિં કરોમ્યતઃ । દૈવમેવ મમાપ્યત્ર કારણં દુઃખસંભવે
પણ મારું પોતાનું દૈવ પણ આજુબાજુ નથી—હવે હું શું કરું? અહીં મારા દુઃખનું કારણ તો માત્ર ભાગ્ય જ છે.
એવમાદિ બહુશ્રીમત્યેષા વૈ વિલલાપ હ । પાદાંગુષ્ઠેન લિખતી ભૂમિં નેત્રદ્વયાશ્રુભિઃ
આ રીતે અનેક રીતે એ મહાન સ્ત્રીએ રડવું શરૂ કર્યું, પગના અંગૂઠાથી જમીન પર રેખા દોરતી અને બંને આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી રહી હતી.
બાલાન્પ્રતિ જગાદાસૌ પૃથુકઃ સ ચ ભૂપતિઃ । કથં મત્સુતમાપાત્ય રણે કુત્ર ગમિષ્યતિ
પછી પૃથુક નામના રાજાએ બાળકોને પૂછ્યું: 'મારા પુત્રને યુદ્ધમાં પાડી દીધા પછી હવે એ ક્યાં જશે?'
ઇતિ વાક્યં વદત્યેષા જાનકી પતિદેવતા । તાવત્કુશસ્તુ સંપ્રાપ્ત ઉજ્જયિન્યા મહર્ષિભિઃ
જ્યારે પતિને દેવતા માનનારી જાનકી આ રીતે બોલી રહી હતી, એ જ સમયે મહર્ષિઓ સાથે કુશ ઉજ્જયિનીમાં આવી પહોંચ્યો.
માઘાસિતચતુર્દશ્યાં મહાકાલં સમર્ચ્ય ચ । પ્રાપ્ય ભૂરિવરાંસ્તસ્માદાગમન્માતૃસન્નિધૌ
માઘ મહિનાની શુક્લ ચૌદશના દિવસે મહાકાળની પૂજા કરીને અને ત્યાંથી શ્રેષ્ઠ ભેટો મેળવી, એ પોતાની માતા પાસે આવ્યો.
જાનકીં વિહ્વલાં દૃષ્ટ્વા નેત્રોદ્ભૂતાશ્રુ વિક્લવામ્ । શોકવિહ્વલદીનાંગીં બભાષે યાવદુત્સુકઃ
જાનકીને દુઃખથી વ્યાકુળ, આંખોમાંથી અશ્રુ વહેતા અને શરીર દુઃખથી થાકેલું જોઈ, એ ઉત્સુક થઈને બોલ્યો.
તદા સ્વબાહુરવદત્સ્ફુરદ્યુદ્ધાભિશંસનઃ । હૃદયે ચરણોત્સાહો બભૂવાતિરથસ્ય હિ
પછી એણે પોતાનો હાથ ઉંચકીને, યુદ્ધની પ્રતિજ્ઞા સાથે ધ્રુજતા શબ્દોમાં કહ્યું; એના હૃદયમાં વીરતા જાગી.
સ પ્રત્યુવાચ જનનીં દીનગદ્ગદભાષિણીમ્ । માતસ્તવ ગતં દુઃખં મયિ પુત્ર ઉપસ્થિતે
એણે પોતાની માતાને, જે દુઃખથી ગળા ભરાઈને બોલી રહી હતી, કહ્યું: 'માતા, હવે તમારું દુઃખ દૂર થઈ ગયું છે, કેમ કે તમારો પુત્ર હાજર છે.'
મયિ જીવતિ તે નેત્રાદશ્રૂણિ ભુવિ નો પતન્ । પ્રસૂમુવાચાશ્રુખિન્નાં દીનગદ્ગદભાષિણીમ્
જ્યારે હું જીવતો છું, ત્યારે તમારી આંખમાંથી અશ્રુ જમીન પર નહીં પડે; એમ એણે દુઃખી અને રડતી માતાને ધીરજ આપતા કહ્યું.
કુશો દુઃખમિતઃ સદ્યો દુઃખિતાં ધીરમાનસઃ । મમ ભ્રાતા લવઃ કુત્ર વર્તતે વૈરિમર્દનઃ
કુશ, જે દુઃખને માપે છે, એ તરત જ મનથી દુઃખી થયો અને વિચારવા લાગ્યો: 'મારો ભાઈ લવ, જે દુશ્મનોને હરાવનાર છે, એ હવે ક્યાં હશે?'
સદા મામાગતં જ્ઞાત્વા પ્રહર્ષન્સન્નિધાવિયાત્ । ન દૃશ્યતે કથં વીરઃ કુત્ર રંતું ગતો બલી
હંમેશા તો એ જાણીને કે હું આવ્યો છું, આનંદથી મારી પાસે આવી જતો; પણ હવે એ વીર ક્યાં દેખાતો નથી? એ શક્તિશાળી ક્યાં રમવા ગયો હશે?
કેન વા સહ બાલત્વાદ્ગતો માં વૈ નિરીક્ષિતુમ્ । કિં ત્વં રોદિષિ મે માતર્લવઃ કુત્ર સ વર્તતે
એ બાળપણના કારણે ક્યારેક કોઈ સાથે મને જોવા ગયો હશે? પણ મા, તમે કેમ રડો છો? મારો લવ હવે ક્યાં છે?
તન્મે કથય સર્વં યત્તવ દુઃખસ્ય કારણમ્ । તચ્છ્રુત્વા પુત્રવાક્યં સા દુઃખિતા કુશમબ્રવીત્
મને બધું કહો, તમારે દુઃખનું કારણ શું છે? પુત્રના આ વચન સાંભળી દુઃખી માતાએ કુશને કહ્યું.