તે બાણવર્ષવિહતા રણમધ્યે સુકોપનાઃ । કેચિત્પલાયિતાઃ કેચિન્મુમુહુર્યુદ્ધમંડલે
યુદ્ધના میدانમાં તીક્ષ્ણ બાણવર્ષથી ઘાયલ થયેલા કેટલાક ક્રોધથી ભાગી ગયા, તો કેટલાક યુદ્ધસ્થળ પર ગૂંચવાઈ ગયા.
તાવત્સ રાજા શત્રુઘ્નો મૂર્ચ્છાં સંત્યજ્ય સંગરે । લવં પ્રાયાન્મહાવીરં યોદ્ધું બલસમન્વિતઃ
એ સમયે રાજા શત્રુઘ્ને યુદ્ધમાં બેહોશી છોડીને પોતાની સેના સાથે મહાવીર લવ સામે લડવા આગળ વધ્યા.
આગત્ય તં લવં પ્રાહ ધન્યોસિ શિશુસન્નિભઃ । ન બાલસ્ત્વં સુરઃ કશ્ચિચ્છલિતું માં સમાગતઃ
લવ પાસે જઈને તેમણે કહ્યું: 'તું તો બાળક જેવો દેખાય છે, પણ ખરેખર ધન્ય છે. તું કોઈ દેવતા જ લાગે છે, જે મને ભુલાવવા આવ્યો છે.'
કેનાપિ નહિ વીરેણ પાતિતો રણમંડલે । ત્વયાહં પ્રાપિતો મૂર્ચ્છાં સમક્ષં મમ પશ્યતઃ
મારે જીવનમાં કોઈ વીરે ક્યારેય યુદ્ધમાં મને ધરાશાયી કર્યો નથી, પણ તું તો મારી આંખ સામે જ મને બેહોશ કરી દીધો.
ઇદાનીં પશ્ય મે વીર્યં ત્વાં સંખ્યે પાતયામ્યહમ્ । સહસ્વ બાણમેકં ત્વં માપલાયસ્વ બાલક
હવે તું મારું પરાક્રમ જો, હું તને યુદ્ધમાં પછાડીને બતાવિશ. તું એક જ બાણ સહન કરજે, બાળક, અને ભાગીશ નહીં.
ઇત્યુક્ત્વા સમરે બાલં શરમેકં સમાદદે । યમવક્ત્રસમં ઘોરં લવણો યેન ઘાતિતઃ
આવી રીતે કહીને શત્રુઘ્ને યુદ્ધમાં એક જ ભયાનક બાણ હાથમાં લીધો, જે યમરાજના મુખ જેવું ભયાનક હતું અને જેના દ્વારા લવણનો નાશ થયો હતો.
સંધાય બાણં જાજ્વલ્યં હૃદિ ભેત્તું મનો દધત્ । લવં વીરસહસ્રાણાં વહ્નિવત્સર્વદાહકમ્
તેઓએ તેજસ્વી બાણ ચડાવીને, લવનું હૃદય ભેદવાનો મનમાં નિશ્ચય કર્યો. એ બાણ તો અગ્નિ જેવું હતો, જે હજારો વીરને ભસ્મ કરી શકે.
તં બાણં પ્રજ્વલંતં સ દ્યોતયંતં દિશો દશ । દૃષ્ટ્વા સસ્માર બલિનં કુશં વૈરિનિપાતિનમ્
જ્યારે એ જ્વલંત બાણ દસ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતો હતો, ત્યારે લવે પોતાના શક્તિશાળી શત્રુવિનાશક ભાઈ કુશને યાદ કર્યો.
યદ્યસ્મિન્સમયે વીરો ભ્રાતા સ્યાદ્બલવાન્મમ । તદા શત્રુઘ્નવશતા ન મે સ્યાદ્ભયમુલ્બણમ્
'જો આ સમયે મારો પરાક્રમી ભાઈ અહીં હોત, તો મને શત્રુઘ્નની શક્તિથી કોઈ મોટું ભય ન હોત.'
એવં તર્કયતસ્તસ્ય લવસ્ય ચ મહાત્મનઃ । હૃદિ લગ્નો મહાબાણો ઘોરઃ કાલાનલોપમઃ
આવી રીતે મહાત્મા લવ વિચારી રહ્યો હતો, ત્યારે એ ભયાનક અને પ્રલયાગ્નિ જેવો બાણ આવીને તેના હૃદયમાં ઘૂસી ગયો.
મૂર્ચ્છાં પ્રાપ તદા વીરો ભૂપસાયકસંહતઃ । સંગરે સર્વવીરાણાં શિરોભિઃ સમલંકૃતે
પછી એ વીર રાજાના બાણથી ઘાયલ થઈ યુદ્ધભૂમિમાં બેહોશ પડી ગયો, જ્યાં બધા વીરના માથાથી મેદાન શોભી રહ્યું હતું.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે લવમૂર્ચ્છાનામ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શેષ અને વાત્સ્યાયન સંવાદમાં રામાશ્વમેધ પ્રસંગે 'લવમૂર્છા' નામે બાસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
શેષ ઉવાચ। લવં વિમૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વા બલિવૈરિવિદારણમ્ । શત્રુઘ્નો જયમાપેદે રણમૂર્ધ્નિ મહાબલઃ
શેષ કહે છે: જ્યારે શક્તિશાળી દુશ્મનોને હરાવનાર લવ બેહોશ પડેલો જોયો, ત્યારે મહાબળશાળી શત્રુઘ્ને યુદ્ધના શિખરે વિજય મેળવ્યો.
લવં બાલં રથે સ્થાપ્ય શિરસ્ત્રાણાદ્યલંકૃતમ્ । રામપ્રતિનિધિં મૂર્ત્યા તતો ગંતુમિયેષ સઃ
પછી તેણે શિરસ્ત્રાણથી સજ્જ એવા બાળક લવને રથ પર બેસાડ્યો અને રામજીના પ્રતિનિધિ રૂપે તેને લઈ જવા નીકળ્યો.
સ્વમિત્રં શત્રુણા ગ્રસ્તમિતિ દુઃખસમન્વિતાઃ । બાલામાત્રેઽસ્ય સીતાયૈ ત્વરિતાઃ સંન્યવેદયન્
મિત્રો દુઃખી થઈ ગયા કે તેમના સાથીને દુશ્મન પકડી ગયો છે. તેઓ તુરંત જ જઈને માતા સીતાને જણાવી દીધું કે તમારો દીકરો પકડાઈ ગયો છે.
બાલા ઊચુઃ। માતર્જાનકિ તે પુત્રો બલાદ્વાહમપાહરત્ । કસ્યચિદ્ભૂપવર્યસ્ય બલયુક્તસ્ય માનિનઃ
બાળકો બોલ્યા: 'માતા જાનકી, તમારો પુત્ર એક ગર્વીલા અને શક્તિશાળી રાજા દ્વારા બળજબરીથી લઈ જવાયો છે.'
તતો યુદ્ધમભૂદ્ઘોરં તસ્ય સૈન્યેન જાનકિ । તદા વીરેણ પુત્રેણ તવ સર્વં નિપાતિતમ્
પછી એ રાજાની સેના સાથે ભયાનક યુદ્ધ થયું, હે જાનકી, અને તમારા વીર પુત્રએ બધાને પરાજય આપ્યો.
પશ્ચાદપિ જયં પ્રાપ્તઃ સુતસ્તવ મનોહરઃ । તં ભૂપં મૂર્છિતં કૃત્વા જયમાપ રણાંગણે
પછી પણ, તમારો મનોહર પુત્રે એ રાજાને બેહોશ કરીને યુદ્ધભૂમિમાં વિજય મેળવ્યો.
તતો મૂર્ચ્છાં વિહાયૈષ રાજા પરમદારુણઃ । સંકુપ્ય પાતયામાસ તવ પુત્રં રણાંગણે
પછી તે રાજા, જે અત્યંત ક્રૂર હતો, બેહોશી છોડીને ગુસ્સે ભરાઈને યુદ્ધના મેદાનમાં તારો પુત્રને જમીન પર પાડી દીધો.
અસ્માભિર્વારિતઃ પૂર્વં મા ગૃહાણ હયોત્તમમ્ । અસ્માન્સર્વાંશ્ચ ધિક્કૃત્ય બ્રાહ્મણાન્વેદપારગાન્
અમે પહેલેથી જ તેને કહેલું કે, 'આ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને પકડશો નહીં.' પણ અમને, વેદમાં પારંગત બ્રાહ્મણોને અવગણીને, તેણે અમને અપમાનિત કર્યો.
ઇતિ વાક્યં શિશૂનાં સા સમાકર્ણ્ય સુદારુણમ્ । પપાત ભૂતલોપસ્થે દુઃખયુક્તા રુરોદ હ
બાળકોના આ કઠોર શબ્દો સાંભળી, તે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ જમીન પર પડી ગઈ અને રડવા લાગી.
સીતોવાચ। કથં નૃપો દયાહીનો બાલેન સહ યુધ્યતિ । અધર્મકૃતદુર્બુદ્ધિર્યો મદ્બાલં ન્યપાતયત્
સીતાએ કહ્યું: રાજા કેવો નિર્દય છે, જે બાળક સાથે યુદ્ધ કરે છે? જે અધર્મી અને દુષ્ટ બુદ્ધિ ધરાવે છે, એણે મારા દીકરાને પાડી દીધો.
લવ વીરભવાન્કુત્ર વર્તતેઽતિ બલાન્વિતઃ । કથં ત્વં નિષ્કૃપસ્યાહો રાજ્ઞોઽહાર્ષીદ્ધયોત્તમમ્
લવ, જે વીરતા અને બળથી ભરપૂર છે, તે ક્યાં છે? અરે, તું કેમ આ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને એ નિર્દય રાજા પાસે લઈ ગયો?
ત્વં બાલસ્તે દુરાક્રાંતાઃ સર્વશસ્ત્રવિશારદાઃ । રથસ્થા વિરથસ્ત્વં વૈ કથં યુદ્ધં સમં ભવેત્
તુ તો બાળક છે, અને એ બધા શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ અને જીતવા મુશ્કેલ છે. તું પગપાળા હતો અને એ લોકો રથમાં હતા—તો યુદ્ધ કઈ રીતે બરાબરનું થઈ શકે?
તાતાહં તુ ત્વયા સાર્દ્ધં રામત્યાગાસુખં જહૌ । ઇદાનીં રહિતા યુષ્મત્કથં જીવામિ કાનને
પુત્ર, હું તો તારા સાથે રહીને રામજીનું સુખી ઘર છોડ્યું હતું; હવે તારા વિના આ જંગલમાં કેમ જીવું?
એહિ માં મુંચ યજ્ઞાશ્વં ગચ્છત્વેષ મહીપતિઃ । મદ્દુઃખં નાભિજાનાસિ મમ દુઃખપ્રમાર્જકઃ
આજે તું મારા પાસે આવ, યજ્ઞના ઘોડાને છોડી દે; રાજાને જવા દે. એ મારા દુઃખને જાણતો નથી, ને એ મારા દુઃખને દૂર કરનાર પણ નથી.
કુશો યદ્યભવિષ્યત્સ રણે વીરશિરોમણિઃ । અમોચયિષ્યદધુના ભવંતં ભૂપપાર્શ્વતઃ
જો કુશ, વીરોમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધમાં હાજર હોત, તો એ હવે તને રાજાના પાસેથી મુક્ત કરી દીધો હોત.
સોઽપિ મદ્દૈવતો નાસ્તિ સમીપે કિં કરોમ્યતઃ । દૈવમેવ મમાપ્યત્ર કારણં દુઃખસંભવે
પણ મારું પોતાનું દૈવ પણ આજુબાજુ નથી—હવે હું શું કરું? અહીં મારા દુઃખનું કારણ તો માત્ર ભાગ્ય જ છે.
એવમાદિ બહુશ્રીમત્યેષા વૈ વિલલાપ હ । પાદાંગુષ્ઠેન લિખતી ભૂમિં નેત્રદ્વયાશ્રુભિઃ
આ રીતે અનેક રીતે એ મહાન સ્ત્રીએ રડવું શરૂ કર્યું, પગના અંગૂઠાથી જમીન પર રેખા દોરતી અને બંને આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી રહી હતી.
બાલાન્પ્રતિ જગાદાસૌ પૃથુકઃ સ ચ ભૂપતિઃ । કથં મત્સુતમાપાત્ય રણે કુત્ર ગમિષ્યતિ
પછી પૃથુક નામના રાજાએ બાળકોને પૂછ્યું: 'મારા પુત્રને યુદ્ધમાં પાડી દીધા પછી હવે એ ક્યાં જશે?'