બ્રહ્મદત્તવરત્વાત્તુ મૂર્ચ્છા ન મરણં નહિ । દુઃસહા બાણપીડાત્ર કિં કર્તવ્યં મયાધુના
બ્રહ્માના વરદાનથી હું મરી શકતો નથી, માત્ર મૂર્છા આવી શકે; પણ આ બાણોની પીડા સહન થતી નથી—હવે શું કરવું?
શત્રુઘ્નઃ સમરે ગત્વા જયં પ્રાપ્નોતુ બાલકાત્ । અહં તાવજ્જયાકાંક્ષી શયે કપટમૂર્ચ્છયા
શત્રુઘ્ન યુદ્ધમાં જઈને આ છોકરાથી વિજય મેળવે, એ સારું; હું તો વિજયની ઈચ્છા રાખીને હવે કપટ મૂર્છા ધારણ કરી પડી રહીશ.
ઇત્યેવં માનસે કૃત્વા પપાત રણમંડલે । પશ્યતાં સર્વવીરાણાં કપટેન વિમૂર્ચ્છિતઃ
આવી રીતે મનમાં નક્કી કરીને, તે યુદ્ધભૂમિમાં બધા વીરોએ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, કપટ મૂર્છા ધારણ કરીને પડી ગયો.
તં મૂર્ચ્છિતં સમાજ્ઞાય હનૂમંતં મહાબલમ્ । જઘાન સર્વાન્નૃપતીઞ્છરમોક્ષવિચક્ષણઃ
હનુમાનને મૂર્છિત જાણીને, શક્તિશાળી અને કુશળ ધનુર્ધર લવે બધી રાજાઓને બાણોથી મારવા લાગ્યો.
શેષ ઉવાચ। મૂર્ચ્છિતં મારુતિં શ્રુત્વા શત્રુઘ્નઃ શોકમાયયૌ । કિંકર્તવ્યં મયા સંખ્યે બાલકોઽયં મહાબલઃ
શેષે કહ્યું: જ્યારે શત્રુઘ્ને સાંભળ્યું કે મારુતિ બેભાન પડી ગયો છે, ત્યારે તે દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયો. હવે આ યુદ્ધમાં હું શું કરું? આ બાળક તો બહુ જ બલવાન છે.
સ્વયં રથે હેમમયે તિષ્ઠન્વીરવરૈઃ સહ । યોદ્ધું પ્રાગાલ્લવો યત્ર વિચિત્રરણકોવિદઃ
સ્વયં સોનાની રથ પર ઊભો રહીને, શ્રેષ્ઠ વીરોથી ઘેરાયેલી લવ, જે અદભૂત યુદ્ધકૌશલ્યમાં પારંગત હતો, લડવા માટે આગળ વધ્યો.
લવં દદર્શ શિશુતાં પ્રાપ્તં રામમિવ ક્ષિતૌ । ધનુર્બાણકરં વીરાન્ક્ષિપંતં રણમૂર્ધનિ
શત્રુઘ્ને જોયું કે લવ, હજી બાળક જ છે છતાં પૃથ્વી પર રામ જેવો દેખાય છે, હાથમાં ધનુષ્ય અને બાણ લઈને યુદ્ધના મધ્યમાં વીરોને પછાડે છે.
વિચારયામાસ તદા કોઽયં રામસ્વરૂપધૃક્ । નીલોત્પલદલશ્યામં વપુર્બિભ્રન્મનોહરમ્
ત્યારે તેણે વિચાર્યું: આ કોણ છે, જે રામના રૂપમાં છે, અને જેનું શરીર નીલકમળની પાંદડાની જેમ શ્યામ અને મનોહર છે?
એષ વૈ દેહતનુજા સુતો ભવતિ નાન્યથા । અસ્માન્વિજિત્ય સમરે યાસ્યતે મૃગરાડિવ
નિષ્ઠા છે કે આ એ જ શરીરથી જન્મેલો પુત્ર છે, બીજું શક્ય જ નથી. યુદ્ધમાં અમને હરાવીને, એ તો જંગલના સિંહની જેમ અહીંથી ચાલ્યો જશે.
અસ્માકં નો જયો ભાવ્યઃ શક્ત્યા વિરહિતાત્મનામ્ । અશક્તાઃ કિં કરિષ્યામઃ સમરે રણકોવિદાઃ
હમણાં અમને વિજય મળવાનો નથી, કારણ કે અમારી પાસે શક્તિ નથી. યુદ્ધકૌશલ્ય હોવા છતાં, બળ વિના અમે શું કરી શકીએ?
ઇત્યેવં સ વિચાર્યાથ બાલકં તુ વચોઽબ્રવીત્ । રણે કુતુકકર્તારં વીરકોટિનિપાતકમ્
આ રીતે વિચાર્યા પછી, તેણે એ બાળકને કહ્યું, જે યુદ્ધમાં આનંદ લેતો અને અનેક વીરોને પછાડતો હતો.
કસ્ત્વં બાલ રણેઽસ્માકં વીરાન્પાતયસિ ક્ષિતૌ । ન જાનીષે બલં રાજ્ઞો રામસ્ય દનુજાર્દિનઃ
બાળક, તું કોણ છે, જે અમારા વીરોને યુદ્ધમાં ધરતી પર પછાડી દે છે? તને રાજા રામની શક્તિ વિશે ખબર નથી, જે દાનવોને દમન કરે છે.
કા તે માતા પિતા કસ્તે સુભાગ્યો જયમાપ્તવાન્ । નામ કિં વિશ્રુતં લોકે જાનીયાં તે મહાબલ
તારી માતા કોણ છે? તારો પિતા કોણ છે? તારો વંશ કયો છે, હે ભાગ્યશાળી, જે વિજય પામ્યો છે? હે મહાબલવાન, દુનિયામાં તું કયા પ્રસિદ્ધ નામથી ઓળખાય છે?
મુઞ્ચ વાહઃ કથં બદ્ધઃ શિશુત્વાત્તત્ક્ષમામિ તે । આયાહિ રામં વીક્ષસ્વ દાસ્યતે બહુલં તવ
તારો વાહન છોડે દે—તને કેવી રીતે બાંધવામાં આવ્યો છે? તું બાળક છે એથી હું તને માફ કરું છું. જા, રામને મળ અને જોઈ આવ; એ તને ઘણું આપશે.
ઇત્યુક્તો બાલકો વીરો વચઃ શત્રુઘ્નમાવદત્ । કિં તે નામ્નાથ પિત્રા વા કુલેન વયસા તથા
આ રીતે કહેતાં, વીર બાળકે શત્રુઘ્નને જવાબ આપ્યો: તું મારું નામ, પિતા, વંશ કે ઉંમર કેમ પૂછે છે?
યુધ્યસ્વ સમરે વીર ચેત્ત્વં બલયુતો ભવેઃ । કુશં વીરં નમસ્કૃત્ય પાદયોર્યાહિ નાન્યથા
જો તું ખરેખર બલવાન વીર છે, તો યુદ્ધમાં લડ. નહીં તો, વીર કુશને વંદન કરીને તેના પગે જઈને શરણ લઈ લે—બીજો કોઈ માર્ગ નથી.
ભ્રાતા રામસ્ય વીરો ભૂર્નાવયોર્બલિનાં વરઃ । વાહં વિમોચય બલાચ્છક્તિસ્તે વિદ્યતે યદિ
હું રામનો વીર ભાઈ છું, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ. જો તારી પાસે શક્તિ હોય તો મારી વાહનને જોરથી છોડાવી બતાવ.
ઇત્યુક્ત્વા શરસંધાનં કૃત્વા પ્રાહરદુદ્ભટઃ । હૃદયે મસ્તકે ચૈવ ભુજયો રણમંડલે
આ રીતે કહીને, તે ભયાનક વીરે ધનુષ્ય પર બાણ ચડાવીને યુદ્ધના મેદાનમાં હૃદય, માથું અને હાથ પર ઘા કર્યા.
તદા પ્રકુપિતો રાજા ધનુઃ સજ્યમથાકરોત્ । નાદયન્મેઘગંભીરં ત્રાસયન્નિવ બાલકમ્
ત્યારે રાજા ગુસ્સે ભરાઈને પોતાનું ધનુષ્ય તાણ્યું, જે મેઘ જેવી ઘેરવટભરી ધ્વનિ કરતું હતું અને જાણે બાળકને ડરાવવા માંગતો હતો.
બાણાનપરિસંખ્યાતાન્મુમોચ બલિનાં વરઃ । બાલો બલેન ચિચ્છેદ સર્વાંસ્તાન્સાયકવ્રજાન્
બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ અનગણિત બાણ છોડ્યા, પણ બાળકે પોતાની શક્તિથી એ બધા બાણોના વલયો કાપી નાખ્યા.
લવસ્યાનેકધા મુક્તૈર્બાણૈર્વ્યાપ્તં મહીતલમ્ । વ્યતીપાતે પ્રદત્તસ્ય દાનસ્યેવાક્ષયં ગતાઃ
લવે અનેક બાણો છોડ્યા અને પૃથ્વી પર છાવી દીધા, જાણે મહાન દાનમાં આપેલી વસ્તુઓ કદી ખૂટે જ નહીં એમ.
તે બાણા વ્યોમસકલં વ્યાપ્નુવઁલ્લવસંધિતાઃ । સૂર્યમંડલમાસાદ્ય પ્રવર્તંતે સમંતતઃ
લવે છોડેલા એ બાણો આખા આકાશમાં ફેલાઈ ગયા, સૂર્યમંડળ સુધી પહોંચી અને ચારે બાજુ પ્રસરી ગયા.
મારુતો નાવિશદ્યત્ર બાણપંજરગોચરે । મનુષ્યાણાં તુ કા વાર્તા ક્ષણજીવિતશંસિનામ્
જ્યાં બાણોના જાળથી આખું મેદાન ઘેરાઈ ગયું હોય, ત્યાં તો પવન પણ અંદર જઈ શકતો નથી; તો પછી ક્ષણભંગુર માનવજીવન વિશે શું કહેવું?
તદ્બાણાન્વિસ્તૃતાન્દૃષ્ટ્વા શત્રુઘ્નો વિસ્મયં ગતઃ । અચ્છિનચ્છતસાહસ્રં બાણમોચનકોવિદઃ
એ બાણો ફેલાયેલા જોઈને, બાણ છોડવામાં કુશળ શત્રુઘ્નને આશ્ચર્ય થયું અને તેણે લાખ જેટલા બાણો કાપી નાખ્યા.
તાઞ્છિન્નાન્સાયકાન્સર્વાન્સ્વીયાન્દૃષ્ટ્વા કુશાનુજઃ । ધનુશ્ચિચ્છેદ તરસા શત્રુઘ્નસ્ય મહીપતેઃ
કુશાના ભાઈએ, પોતાના બધા બાણો કપાઈ ગયા જોઈ, રાજા શત્રુઘ્નનું ધનુષ ઝડપથી કાપી નાખ્યું.
સોઽન્યદ્ધનુરુપાદાય યાવન્મુંચતિ સાયકાન્ । તાવદ્બભંજ સરથં સાયકૈઃ શિતપર્વભિઃ
તેને બીજું ધનુષ લઈને, જ્યારે તે બાણ છોડવા લાગ્યો, ત્યારે તીખા બાણોથી તેનો રથ તત્કાળ તૂટી ગયો.
કરસ્થમચ્છિનચ્ચાપં સુદૃઢં ગુણપૂરિતમ્ । તત્કર્માપૂજયન્વીરા રણમંડલવર્તિનઃ
હાથમાં મજબૂત અને સારી રીતે ચડાવેલું ધનુષ પણ કપાઈ ગયું; યુદ્ધમંડળમાં હાજર વીરોએ એ કારસ્તાનની પ્રશંસા કરી.
સચ્છિન્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ । અન્યં રથં સમાસ્થાય યયૌ યોદ્ધું લવં બલાત્
ધનુષ તૂટી ગયું, રથ તૂટી ગયો, ઘોડા અને સારથી પણ મરી ગયા; ત્યારે તેણે બીજો રથ પકડીને જોરથી લવ સાથે યુદ્ધ કરવા ગયો.
અનેકબાણનિર્ભિન્નઃ સ્રવદ્રક્તકલેવરઃ । પુષ્પિતઃ કિંશુક ઇવ શુશુભે રણમધ્યગઃ
ઘણા બાણોથી છિદ્ર થયેલું, લોહી વહાવતું તેનું શરીર યુદ્ધમધ્યે ફૂલેલા કિમશુક વૃક્ષ જેવું તેજસ્વી લાગતું હતું.
શત્રુઘ્નબાણપ્રહતઃ પરં કોપમુપાગમત્ । બાણસંધાનચતુરઃ કુંડલીકૃત ચાપવાન્
શત્રુઘ્નના બાણોથી ઘાયલ થઈ, તે અત્યંત ક્રોધિત થયો; બાણ ચડાવવામાં કુશળ અને ધનુષ વળાવી તૈયાર થયો.