બાલં જ્ઞાત્વા ભવાન્નાત્ર કરોતુ બલસાહસમ્ । ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં વીરાણાં શત્રુહા તદા
જાણીને કે એ બાળક છે, અહીં જબરદસ્તી કરવાનો પ્રયાસ ન કરો; વીરોએ આ વાત કહી ત્યારે શત્રુઘ્ને—
સુમતિં ચ મતિશ્રેષ્ઠમુવાચ રણકારણે
યુદ્ધનું કારણ જાણવા માટે સર્વશ્રેષ્ઠ બુદ્ધિશાળી સુમતિને સંબોધન કર્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। જાનાસિ કિં મહામંત્રિન્કો બાલો હયમાહરત્ । યેન મે ક્ષપિતં સર્વં બલં વારિધિસન્નિભમ્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: 'મહામંત્રી, તું જાણે છે કે એ બાળક કોણ છે, જેણે ઘોડો પકડ્યો અને મારા દરિયાની જેમ વિશાળ સેનાને નાશ કરી નાખી?'
સુમતિરુવાચ। સ્વામિન્નયં મુનિશ્રેષ્ઠ વાલ્મીકેરાશ્રમો મહાન્ । ક્ષત્ત્રિયાણામત્ર વાસો નાસ્ત્યેવ પરતાપન
સુમતીએ કહ્યું: 'પ્રભુ, આ મહાન ઋષિ વાલ્મીકિજીનું આશ્રમ છે; અહીં, દુશ્મનોને દુઃખ આપનારા, ક્ષત્રિયોએ રહેવાની મનાઈ છે.'
ઇંદ્રો ભવિષ્યતિ પરમમર્ષી હયમાહરત્ । પુરારિર્વાન્યથા વાહં તવ કઃ સમુપાહરેત્
'ઘોડો લાવનાર તો કદાચ ઇન્દ્ર હશે અથવા કોઈ અત્યંત ક્રોધી દેવતા; નહિતર બીજો કોણ આવી શકતો?'
કાલજિદ્યેન નાશં વૈ પ્રાપ્તઃ પરમદારુણઃ । તં પ્રતિ શ્રીમહારાજ ગંતા કઃ પુષ્કલાન્યતઃ
'જેના હાથે કાળજિતનું ભયાનક મૃત્યુ થયું, એ સામે તો પુષ્કલ સિવાય બીજો કોણ જઈ શકે, મહારાજ?'
ત્વં ચ વીરૈર્ભટૈઃ સર્વૈરાજભિઃ પરિવારિતઃ । તત્ર ગચ્છસ્વ સૈન્યેન મહતા શત્રુકૃંતન
'અને તમે પણ બધા વીર અને રાજાઓ સાથે, મહાન સેનાને લઈને ત્યાં જાઓ, દુશ્મનોને હરાવનાર.'
ગત્વા સ જીવિતં વીરં બદ્ધ્વા તુ કુતુકાર્થિને । દર્શયિષ્યામિ રામાય મતં મે ત્વિદમાદૃતમ્
'હું ત્યાં જઈને એ વીર બાળકને જીવતો પકડી, રામજીને બતાવીશ; મારી મંતવ્ય એ જ છે.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય વીરાન્સર્વાન્સમાદિશત્ । સૈન્યેન મહતા યાત યૂયમાયામિ પૃષ્ઠતઃ
આ શબ્દો સાંભળીને શત્રુઘ્ને બધા વીરોએ આદેશ આપ્યો: 'તમારે મહાન સેનાને લઈને આગળ જવું, હું પાછળથી આવું છું.'
નિર્દિષ્ટાસ્તે ક્ષણાદ્વીરા જગ્મુર્યત્ર લવો બલી । ધનુર્વિસ્ફારયંસ્તત્ર સુદૃઢં ગુણપૂરિતમ્
આમ આદેશ મળતાં જ વીરોએ તરત જ ત્યાં ગયા, જ્યાં શક્તિશાળી લવ મજબૂત ધનુષ્ય તાણતો હતો.
આયાતં તન્મહદ્દૃષ્ટ્વા બલં વીરપ્રપૂરિતમ્ । ન કિંચિન્મનસા બિભ્યેલવેન બલશાલિના
વીરોથી ગૂંજી રહેલી એ મહાન સેના આવી રહી છે એવું જોઈને, બલવાન લવના મનમાં ذرાય પણ ભય આવ્યો નહીં.
લવઃ સિંહ ઇવોત્તસ્થૌ મૃગાન્મત્વાઽખિલાન્ભટાન્ । ધનુર્વિસ્ફારયન્રોષાચ્છરાન્મુંચન્સહસ્રશઃ
લવ સિંહની જેમ ઊભો થયો અને બધાં સૈનિકોને માત્ર હરણો સમાન માન્યા. ગુસ્સામાં ધનુષ્ય તાણીને તેણે હજારો બાણ છોડ્યા.
તે શરૈઃ પીડ્યમાનાસ્તુ મહારોષેણ પૂરિતાઃ । વીરં બાલં મન્યમાનાઃ સંમુખં પ્રાદ્રવંસ્તદા
બાણોથી પીડાઈને અને ભારે ગુસ્સાથી ભરાઈને, એ સૈનિકોએ લવને બાળક સમજીને સીધા સામેથી તેના પર તૂટ્યા.
વીરાન્સહસ્રશો દૃષ્ટ્વા ભ્રમિભિઃ પર્યવસ્થિતાન્ । લવો જવેન સંધાય શરાન્રોષપ્રપૂરિતઃ
હજારો વીરોએ ઘેરાવ કરી રાખ્યો છે એવું જોઈ, લવ ગુસ્સાથી ભરાઈ ઝડપથી પોતાના ધનુષ્યમાં બાણ ચડાવ્યા.
ભ્રમિરાદ્યા સહસ્રેણ દ્વિતીયાયુતસંખ્યયા । તૃતીયાયુતયુગ્મેન તુરીયાયુતપંચભિઃ
પહેલી ઘેરાવવાળી ટુકડીમાં હજાર માણસ હતા, બીજીમાં દસ હજાર, ત્રીજીમાં વીસ હજાર અને ચોથીમાં પચાસ હજાર સૈનિકો હતા.
પંચમી લક્ષયોધાનાં ષષ્ઠી યોધાયુતાધિકૈઃ । સપ્તમી લક્ષયુગ્મેન સપ્તભિર્ભ્રમિભિર્વૃતઃ
પાંચમી ટુકડીમાં લાખ સૈનિકો હતા, છઠ્ઠીમાં દસ હજારથી વધુ, સાતમીમાં સાત લાખ સૈનિકો હતા અને એ બધાં સાત ઘેરાવવાળી ટુકડીઓથી ઘેરાયેલા હતા.
મધ્યે લવો ભ્રમિવ્યાપ્તઃ સ ચરન્વહ્નિવત્તદા । દાહયામાસ સર્વાન્વૈ સૈનિકાન્ભ્રમિકારકાન્
મધ્યમાં લવ ઘેરાવવાળી ટુકડીઓથી ઘેરાઈ ગયો હતો. એ સમયે એ અગ્નિ જેવો ચળકતો ચાલતો હતો અને એ ઘેરાવ કરનારા બધાં સૈનિકોને ભસ્મ કરી નાખતો હતો.
કાચિત્ખઙ્ગૈઃ શરૈઃ કાચિત્કાચિત્પ્રાસૈશ્ચ કુંતલૈઃ । પટ્ટિશૈઃ પરિઘૈઃ સર્વા ભ્રમિર્ભગ્ના મહાત્મના
કેટલીક ટુકડીઓ તલવાર અને બાણોથી, કેટલાંક ભાલા અને ગદાથી, તો બધી જ ટુકડીઓ મહાન આત્માવાળા લવ દ્વારા તોડી નાખવામાં આવી.
સપ્તભિર્ભ્રમિભિર્મુક્તો રરાજ સ કુશાનુજઃ । મેઘવૃંદવિનિર્મુક્તઃ શશીવ શરદાગમે
સાત ઘેરાવમાંથી મુક્ત થયેલા કુશપુત્ર લવ એ સમયે એવા તેજસ્વી લાગ્યા જેમ શરદ ઋતુમાં વાદળમાંથી મુક્ત થયેલો ચાંદો તેજ આપે છે.
પ્રાહરત્સર્વથા યોધાન્ભિંદન્ગજકરાન્બહૂન્ । છિંદઞ્છિરાંસિ વીરાણાં ચક્રભ્રૂણિ મહાંતિ ચ
એણે દરેક રીતે અનેક વીર સૈનિકો પર પ્રહાર કર્યા, હાથીઓનાં હાથ તોડી નાખ્યા, વીરોના માથાં કાપી નાખ્યા અને મોટા ઢાલો પણ ફોડી નાખ્યા.
અનેકે પતિતા વીરા લવબાણપ્રપીડિતાઃ । મુમુહુઃ સમરેઽથાન્યે નષ્ટા અન્યે સુકાતરાઃ
લવનાં બાણોથી પીડાયેલી અનેક વીર સૈનિકો જમીન પર પડી ગયા; કેટલાક યુદ્ધમાં બેહોશ થઈ ગયા, કેટલાક મરી ગયા અને કેટલાક ખૂબ જ ગભરાઈ ગયા.
પલાયનપરં સૈન્યં લવબાણપ્રપીડિતમ્ । વીક્ષ્ય વીરો રણે યોદ્ધું પ્રાયાત્પુષ્કલસંજ્ઞકઃ
લવનાં બાણોથી પીડાઈને સેના ભાગવા લાગેલી જોઈ, પુષ્કલ નામનો વીર યુદ્ધમાં લડવા આગળ વધ્યો.
તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચ વદન્રોષપૂરિતલોચનઃ । રથે સુહયશોભાઢ્યે તિષ્ઠન્પ્રાયાલ્લવં બલી
ગસ્સાથી આંખો લાલ કરીને એણે બોલાવ્યું, 'થેમો, થેમો!' સુંદર ઘોડાઓથી સજ્જ રથ પર ઊભેલો બલવાન પુષ્કલ લવની સામે આવ્યો.
સ લવં પ્રત્યુવાચાથ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । તિષ્ઠ દત્તે મયા સંખ્યે રથે સુહયશોભિતે
પછી પરમ શસ્ત્રવિદ્યા ધરાવતો પુષ્કલ લવને કહ્યું: 'થેમો! હું તને યુદ્ધ માટે સુંદર ઘોડાઓથી સજ્જ રથ આપું છું.'
પદાતિના ત્વયા યુદ્ધં કરોમિ કિમથાહવે । તસ્માત્તિષ્ઠ રથે પશ્ચાદ્યુદ્ધ્યેઽહં ભવતા સહ । એતદ્વાક્યં નિશમ્યાસૌ લવઃ પુષ્કલમબ્રવીત્
'હું તારા સામે પગપાળા લડીશ એમાં શું સારું? એટલે, તું રથ પર જ રહે, પછી હું તારી સાથે યુદ્ધ કરીશ.' આ શબ્દો સાંભળી લવે પુષ્કલને જવાબ આપ્યો.
ત્વયા દત્તે રથે સ્થિત્વા યુદ્ધં કુર્યામહં રણે । તદા મે પાપમેવ સ્યાજ્જયઃ સંદિગ્ધ એવ હિ
'તારા આપેલા રથ પર ઊભો રહીને જો હું યુદ્ધ કરું તો એ જીત મારા માટે સંશયજનક અને પાપરૂપ થશે.'
ન વયં બ્રાહ્મણા વીર પ્રતિગ્રહપરાયણાઃ । વયં તુ ક્ષત્રિયા નિત્યં દાનકર્મક્રિયારતાઃ
'અમે બ્રાહ્મણ નથી, હે વીર, કે ભેટ સ્વીકારીએ; અમે તો ક્ષત્રિય છીએ, હંમેશા દાન અને કર્તવ્યમાં લાગેલા.'
ઇદાનીં ત્વદ્રથં કોપાદ્ભનજ્મિ પ્રત્યહં ભવાન્ । પાદચારી ભવત્યેવ પશ્ચાદ્યુદ્ધં કરિષ્યતિ
'હવે હું ગુસ્સામાં તારો રથ તોડી નાખીશ, પછી તું પણ પગપાળા બનીશ અને પછી મારા સાથે યુદ્ધ કરીશ.'
પુષ્કલો વાક્યમાકર્ણ્ય ધર્મધૈર્યસમન્વિતમ્ । વિસિસ્માય ચિરં ચિત્તે ધનુઃ સજ્યમથાકરોત્
પુષ્કલના ધર્મ અને ધૈર્યથી ભરેલા વચનો સાંભળીને, તે મનમાં લાંબા સમય સુધી આશ્ચર્યચકિત રહ્યો, પછી તેણે પોતાનું ધનુષ્ય તણ્યું.
તમાત્તધનુષં દૃષ્ટ્વા લવઃ કોપસમન્વિતઃ । ચાપં ચિચ્છેદ પાણિસ્થં શરસંધાનમાચરન્
તેને તણાયેલું ધનુષ્ય ધરાવતો જોઈ, લવ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો અને તેના હાથમાં રહેલું ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું, પછી તીર ચડાવવાની તૈયારી કરવા લાગ્યો.