કેષાં કર્ણાશ્ચ નાસાશ્ચ કેષાં કવચકુંડલે । એવં તુ કદનં જાતં સેનાન્યાં પતિતે રણે
કેટલાંકના કાન અને નાક કપાઈ ગયા, કેટલાંકના કવચ અને કુંડળ તૂટી ગયા; એમ યુદ્ધમાં સેનાપતિના પતન પછી ભયાનક હત્યાકાંડ થયો.
સર્વે નિપતિતા વીરા ન કેચિજ્જીવિતાસ્તતઃ । લવો જયં રણે પ્રાપ્ય વૈરિવૃંદં વિજિત્ય ચ
બધા વીરો યુદ્ધભૂમિમાં પડી ગયા, કોઈ જીવતો રહ્યો નહીં; લવે યુદ્ધમાં વિજય મેળવી, બધા દુશ્મનોને હરાવ્યા.
અન્યાગમનશંકાયાં મનઃ કુર્વન્નવૈક્ષત । કેચિદુર્વરિતા યુદ્ધાદ્ભાગ્યેન ન રણે મૃતાઃ
કેટલાંક યોદ્ધાઓએ ફરીથી હુમલો થવાની આશંકાથી પોતાનું મન ચેતન રાખ્યું અને ચારે બાજુ નજર રાખી. ભાગ્યવશ, થોડાક યોદ્ધાઓ યુદ્ધમાંથી બચી ગયા, તેઓ યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યા નહીં.
શત્રુઘ્નં સવિધે જગ્મુઃ શંસિતું વૃત્તમદ્ભુતમ્ । ગત્વા તે કથયામાસુર્યથાવૃત્તં રણાંગણે
તેઓ નજીકમાં રહેલા શત્રુઘ્ન પાસે ગયા અને અદ્ભુત ઘટના જણાવી. ત્યાં પહોંચી, તેમણે યુદ્ધભૂમિમાં જે કંઈ બન્યું તે બધું વિગતે કહી સંભળાવ્યું.
કાલજિન્નિધનં બાલાચ્ચિત્રકારિ રણોદ્યમમ્ । તચ્છ્રુત્વા વિસ્મયં પ્રાપ્તઃ શત્રુઘ્નસ્તાનુવાચ હ
કાળજિતનું એક બાળકના હાથે મૃત્યુ અને એ બાળકનું અદ્ભુત શૌર્ય સાંભળીને શત્રુઘ્નને ખૂબ જ આશ્ચર્ય થયું અને તેણે તેમને પૂછ્યું.
હસન્રોષાદ્દશન્દંતાન્બાલગ્રાહ હયં સ્મરન્ । રે વીરાઃ કિં મદોન્મત્તા યૂયં કિં વા છલગ્રહાઃ
ક્રોધથી હસતાં, બાળક દ્વારા ઘોડો પકડાયાની ઘટના યાદ કરીને દશદંતા બોલ્યા: 'અરે વીરોએ, તમે ઘમંડમાં ચૂર છો કે કોઈ ચાલબાજી કરો છો?
કિં વા વૈકલ્યમાયાતં કાલજિન્મરણં કથમ્ । યઃ સંખ્યે વૈરિવૃંદાનાં દારુણઃ સમિતિંજયઃ
કે પછી તમને કંઈ દુર્બળતા આવી છે? કાળજિતનું મૃત્યુ કેવી રીતે થયું? જે યુદ્ધમાં દુશ્મન સેનાને પણ હરાવી દે એવો ભયાનક વિજયી હતો—
તં કથં બાલકો જીયાદ્યમસ્યાપિ દુરાસદમ્ । શત્રુઘ્નવાક્યં સંશ્રુત્ય વીરાઃ પ્રોચુરસૃક્પ્લુતાઃ
એવો દુર્લભ યોદ્ધો બાળકના હાથેથી કેવી રીતે હારી ગયો? શત્રુઘ્નના આ શબ્દો સાંભળીને લોહીથી લથબથ થયેલા વીરોએ જવાબ આપ્યો:
નાસ્માકં મદમત્તાદિ ન ચ્છલો ન ચ દેવનમ્ । કાલજિન્મરણં સત્યં લવાજ્જાનીહિ ભૂપતે
અમામાં ન તો ઘમંડ છે, ન તો કોઈ ચાલ છે, ન તો ભ્રમ છે; કાળજિતનું મૃત્યુ સાચું છે, રાજા, તમે લવ પાસેથી આ જાણો.
બલં ચ કૃત્સ્નં મથિતં બાલેનાતુલશૌંડિના । અતઃ પરં તુ યત્કાર્યં યે પ્રેષ્યા નૃવરોત્તમાઃ
આ અનન્ય શૌર્યવાન બાળકએ આખી સેનાને પરાજય આપી દીધી; હવે પછી જે કરવું હોય, એ મહાન પુરુષો અમને આદેશ આપે.
બાલં જ્ઞાત્વા ભવાન્નાત્ર કરોતુ બલસાહસમ્ । ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં વીરાણાં શત્રુહા તદા
જાણીને કે એ બાળક છે, અહીં જબરદસ્તી કરવાનો પ્રયાસ ન કરો; વીરોએ આ વાત કહી ત્યારે શત્રુઘ્ને—
સુમતિં ચ મતિશ્રેષ્ઠમુવાચ રણકારણે
યુદ્ધનું કારણ જાણવા માટે સર્વશ્રેષ્ઠ બુદ્ધિશાળી સુમતિને સંબોધન કર્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। જાનાસિ કિં મહામંત્રિન્કો બાલો હયમાહરત્ । યેન મે ક્ષપિતં સર્વં બલં વારિધિસન્નિભમ્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: 'મહામંત્રી, તું જાણે છે કે એ બાળક કોણ છે, જેણે ઘોડો પકડ્યો અને મારા દરિયાની જેમ વિશાળ સેનાને નાશ કરી નાખી?'
સુમતિરુવાચ। સ્વામિન્નયં મુનિશ્રેષ્ઠ વાલ્મીકેરાશ્રમો મહાન્ । ક્ષત્ત્રિયાણામત્ર વાસો નાસ્ત્યેવ પરતાપન
સુમતીએ કહ્યું: 'પ્રભુ, આ મહાન ઋષિ વાલ્મીકિજીનું આશ્રમ છે; અહીં, દુશ્મનોને દુઃખ આપનારા, ક્ષત્રિયોએ રહેવાની મનાઈ છે.'
ઇંદ્રો ભવિષ્યતિ પરમમર્ષી હયમાહરત્ । પુરારિર્વાન્યથા વાહં તવ કઃ સમુપાહરેત્
'ઘોડો લાવનાર તો કદાચ ઇન્દ્ર હશે અથવા કોઈ અત્યંત ક્રોધી દેવતા; નહિતર બીજો કોણ આવી શકતો?'
કાલજિદ્યેન નાશં વૈ પ્રાપ્તઃ પરમદારુણઃ । તં પ્રતિ શ્રીમહારાજ ગંતા કઃ પુષ્કલાન્યતઃ
'જેના હાથે કાળજિતનું ભયાનક મૃત્યુ થયું, એ સામે તો પુષ્કલ સિવાય બીજો કોણ જઈ શકે, મહારાજ?'
ત્વં ચ વીરૈર્ભટૈઃ સર્વૈરાજભિઃ પરિવારિતઃ । તત્ર ગચ્છસ્વ સૈન્યેન મહતા શત્રુકૃંતન
'અને તમે પણ બધા વીર અને રાજાઓ સાથે, મહાન સેનાને લઈને ત્યાં જાઓ, દુશ્મનોને હરાવનાર.'
ગત્વા સ જીવિતં વીરં બદ્ધ્વા તુ કુતુકાર્થિને । દર્શયિષ્યામિ રામાય મતં મે ત્વિદમાદૃતમ્
'હું ત્યાં જઈને એ વીર બાળકને જીવતો પકડી, રામજીને બતાવીશ; મારી મંતવ્ય એ જ છે.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય વીરાન્સર્વાન્સમાદિશત્ । સૈન્યેન મહતા યાત યૂયમાયામિ પૃષ્ઠતઃ
આ શબ્દો સાંભળીને શત્રુઘ્ને બધા વીરોએ આદેશ આપ્યો: 'તમારે મહાન સેનાને લઈને આગળ જવું, હું પાછળથી આવું છું.'
નિર્દિષ્ટાસ્તે ક્ષણાદ્વીરા જગ્મુર્યત્ર લવો બલી । ધનુર્વિસ્ફારયંસ્તત્ર સુદૃઢં ગુણપૂરિતમ્
આમ આદેશ મળતાં જ વીરોએ તરત જ ત્યાં ગયા, જ્યાં શક્તિશાળી લવ મજબૂત ધનુષ્ય તાણતો હતો.
આયાતં તન્મહદ્દૃષ્ટ્વા બલં વીરપ્રપૂરિતમ્ । ન કિંચિન્મનસા બિભ્યેલવેન બલશાલિના
વીરોથી ગૂંજી રહેલી એ મહાન સેના આવી રહી છે એવું જોઈને, બલવાન લવના મનમાં ذرાય પણ ભય આવ્યો નહીં.
લવઃ સિંહ ઇવોત્તસ્થૌ મૃગાન્મત્વાઽખિલાન્ભટાન્ । ધનુર્વિસ્ફારયન્રોષાચ્છરાન્મુંચન્સહસ્રશઃ
લવ સિંહની જેમ ઊભો થયો અને બધાં સૈનિકોને માત્ર હરણો સમાન માન્યા. ગુસ્સામાં ધનુષ્ય તાણીને તેણે હજારો બાણ છોડ્યા.
તે શરૈઃ પીડ્યમાનાસ્તુ મહારોષેણ પૂરિતાઃ । વીરં બાલં મન્યમાનાઃ સંમુખં પ્રાદ્રવંસ્તદા
બાણોથી પીડાઈને અને ભારે ગુસ્સાથી ભરાઈને, એ સૈનિકોએ લવને બાળક સમજીને સીધા સામેથી તેના પર તૂટ્યા.
વીરાન્સહસ્રશો દૃષ્ટ્વા ભ્રમિભિઃ પર્યવસ્થિતાન્ । લવો જવેન સંધાય શરાન્રોષપ્રપૂરિતઃ
હજારો વીરોએ ઘેરાવ કરી રાખ્યો છે એવું જોઈ, લવ ગુસ્સાથી ભરાઈ ઝડપથી પોતાના ધનુષ્યમાં બાણ ચડાવ્યા.
ભ્રમિરાદ્યા સહસ્રેણ દ્વિતીયાયુતસંખ્યયા । તૃતીયાયુતયુગ્મેન તુરીયાયુતપંચભિઃ
પહેલી ઘેરાવવાળી ટુકડીમાં હજાર માણસ હતા, બીજીમાં દસ હજાર, ત્રીજીમાં વીસ હજાર અને ચોથીમાં પચાસ હજાર સૈનિકો હતા.
પંચમી લક્ષયોધાનાં ષષ્ઠી યોધાયુતાધિકૈઃ । સપ્તમી લક્ષયુગ્મેન સપ્તભિર્ભ્રમિભિર્વૃતઃ
પાંચમી ટુકડીમાં લાખ સૈનિકો હતા, છઠ્ઠીમાં દસ હજારથી વધુ, સાતમીમાં સાત લાખ સૈનિકો હતા અને એ બધાં સાત ઘેરાવવાળી ટુકડીઓથી ઘેરાયેલા હતા.
મધ્યે લવો ભ્રમિવ્યાપ્તઃ સ ચરન્વહ્નિવત્તદા । દાહયામાસ સર્વાન્વૈ સૈનિકાન્ભ્રમિકારકાન્
મધ્યમાં લવ ઘેરાવવાળી ટુકડીઓથી ઘેરાઈ ગયો હતો. એ સમયે એ અગ્નિ જેવો ચળકતો ચાલતો હતો અને એ ઘેરાવ કરનારા બધાં સૈનિકોને ભસ્મ કરી નાખતો હતો.
કાચિત્ખઙ્ગૈઃ શરૈઃ કાચિત્કાચિત્પ્રાસૈશ્ચ કુંતલૈઃ । પટ્ટિશૈઃ પરિઘૈઃ સર્વા ભ્રમિર્ભગ્ના મહાત્મના
કેટલીક ટુકડીઓ તલવાર અને બાણોથી, કેટલાંક ભાલા અને ગદાથી, તો બધી જ ટુકડીઓ મહાન આત્માવાળા લવ દ્વારા તોડી નાખવામાં આવી.
સપ્તભિર્ભ્રમિભિર્મુક્તો રરાજ સ કુશાનુજઃ । મેઘવૃંદવિનિર્મુક્તઃ શશીવ શરદાગમે
સાત ઘેરાવમાંથી મુક્ત થયેલા કુશપુત્ર લવ એ સમયે એવા તેજસ્વી લાગ્યા જેમ શરદ ઋતુમાં વાદળમાંથી મુક્ત થયેલો ચાંદો તેજ આપે છે.
પ્રાહરત્સર્વથા યોધાન્ભિંદન્ગજકરાન્બહૂન્ । છિંદઞ્છિરાંસિ વીરાણાં ચક્રભ્રૂણિ મહાંતિ ચ
એણે દરેક રીતે અનેક વીર સૈનિકો પર પ્રહાર કર્યા, હાથીઓનાં હાથ તોડી નાખ્યા, વીરોના માથાં કાપી નાખ્યા અને મોટા ઢાલો પણ ફોડી નાખ્યા.