તદા લવશ્ચમૂનાથં મન્યમાનોઽધિપૌરુષમ્ । કરવાલં સમાદાય કરે કાલાનલોપમમ્
પછી લવે સેનાપતિને પરાક્રમશાળી માની, હાથમાં કાળાગ્નિ જેવી તેજસ્વી તલવાર પકડી.
અચ્છિનચ્છિર એતસ્ય મહામુકુટશોભિતમ્ । હાહાકારો મહાનાસીચ્ચમૂનાથે નિપાતિતે
લવે મહામુકૂટથી શોભિત તેનું શિર કાપી નાખ્યું; સેનાપતિ પડી જતા, બધે 'હાય હાય'નો મોટો રડારો થયો.
સૈનિકાઃ પરિસંક્રુદ્ધા લવં હંતું સમાગતાઃ । લવસ્તાન્સ્વશરાઘાતૈઃ પલાયનપરાન્વ્યધાત્
સૈનિકો ભારે ક્રોધથી લવને મારવા એકઠા થયા; પણ લવે પોતાના બાણોના ઘા વડે તેમને દોડાવી દીધા.
છિન્નાભિન્નાંગકાઃ કેચિદ્ગતા કેચિદ્રણાંગણાત્ । સ નિવાર્યાખિલાન્યોધાન્વિજગાહ ચમૂં મુદા
કેટલાંક સૈનિકો અંગ કપાઈને, કેટલાંક ભાંગી પડીને યુદ્ધભૂમિ છોડીને ગયા; લવે બધા શત્રુઓને રોકી આનંદથી સેના વચ્ચે પ્રવેશ કર્યો.
વારાહ ઇવ નિઃશ્વસ્ય પ્રલયે સુમહાર્ણવમ્ । ગજા ભિન્ના દ્વિધા જાતા મૌક્તિકૈઃ પૂરિતા મહી
પ્રલયકાળે મહાસાગરમાં ઊંડો શ્વાસ લેતો વરાહ જેવો, હાથીઓ બે ભાગે વિભાજિત થયા અને ધરતી મોતીથી ભરાઈ ગઈ.
દુર્ગમાભૂદ્ભટાગ્ર્યાણાં પર્વતૈર્વ્યાપૃતા યથા । અશ્વાઃ કનકપલ્યાણા રુચિરારત્નરાજિતાઃ
મેદાન શૂરવીરો માટે પહોળા પર્વતો જેવું અગમ્ય બની ગયું; સુવર્ણના લગામ અને સુંદર રત્નોથી શોભતા ઘોડાઓ.
અપતન્રુધિરાપ્લુષ્ટે હ્રદે બલ સુશોભિતાઃ । રથિનઃ કરમધ્યસ્થ ધનુર્દંડસુશોભિનઃ
લોહીથી ભીંજાયેલા તળાવમાં સેના ચમકતી દેખાઈ; રથચાલકો હાથમાં ધનુષ્ય પકડી તેજસ્વી લાગતા.
રથોપસ્થે નિપતિતાઃ સ્વર્ગગા ઇવ વૈ સુરાઃ । સંદષ્ટૌષ્ઠપુટા વક્ત્ર ભ્રમલ્લક્ષ્મીવિલક્ષિતાઃ
રથના પાટિયા પર પડેલા, જાણે સ્વર્ગ જતાં દેવતાઓ જેવા; હોઠ દબાયેલા, ચહેરા પર ભટકતી લક્ષ્મીનું ચિહ્ન.
પતિતાસ્તત્ર દૃશ્યંતે વીરા રણવિશારદાઃ । સુસ્રાવ શોણિતસરિદ્ધયમસ્તકકચ્છપા
ત્યાં યુદ્ધકુશળ વીરો પડેલા દેખાતા; લોહીની નદીઓ વહેતી, જેમાં માથાં કાચબાની જેમ તરતા.
મહાપ્રવાહલલિતા વૈરિણાં ભયકારિકા । કેષાંચિદ્બાહવિશ્છિન્નાઃ કેષાં પાદા વિકર્તિતા
મોટા પ્રવાહે વહેતી લોહીની નદીઓ દુશ્મનોમાં ભય પેદા કરતી; કેટલાંકના હાથ કપાઈ ગયા, કેટલાંકના પગ વિખૂટા થયા.
કેષાં કર્ણાશ્ચ નાસાશ્ચ કેષાં કવચકુંડલે । એવં તુ કદનં જાતં સેનાન્યાં પતિતે રણે
કેટલાંકના કાન અને નાક કપાઈ ગયા, કેટલાંકના કવચ અને કુંડળ તૂટી ગયા; એમ યુદ્ધમાં સેનાપતિના પતન પછી ભયાનક હત્યાકાંડ થયો.
સર્વે નિપતિતા વીરા ન કેચિજ્જીવિતાસ્તતઃ । લવો જયં રણે પ્રાપ્ય વૈરિવૃંદં વિજિત્ય ચ
બધા વીરો યુદ્ધભૂમિમાં પડી ગયા, કોઈ જીવતો રહ્યો નહીં; લવે યુદ્ધમાં વિજય મેળવી, બધા દુશ્મનોને હરાવ્યા.
અન્યાગમનશંકાયાં મનઃ કુર્વન્નવૈક્ષત । કેચિદુર્વરિતા યુદ્ધાદ્ભાગ્યેન ન રણે મૃતાઃ
કેટલાંક યોદ્ધાઓએ ફરીથી હુમલો થવાની આશંકાથી પોતાનું મન ચેતન રાખ્યું અને ચારે બાજુ નજર રાખી. ભાગ્યવશ, થોડાક યોદ્ધાઓ યુદ્ધમાંથી બચી ગયા, તેઓ યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યા નહીં.
શત્રુઘ્નં સવિધે જગ્મુઃ શંસિતું વૃત્તમદ્ભુતમ્ । ગત્વા તે કથયામાસુર્યથાવૃત્તં રણાંગણે
તેઓ નજીકમાં રહેલા શત્રુઘ્ન પાસે ગયા અને અદ્ભુત ઘટના જણાવી. ત્યાં પહોંચી, તેમણે યુદ્ધભૂમિમાં જે કંઈ બન્યું તે બધું વિગતે કહી સંભળાવ્યું.
કાલજિન્નિધનં બાલાચ્ચિત્રકારિ રણોદ્યમમ્ । તચ્છ્રુત્વા વિસ્મયં પ્રાપ્તઃ શત્રુઘ્નસ્તાનુવાચ હ
કાળજિતનું એક બાળકના હાથે મૃત્યુ અને એ બાળકનું અદ્ભુત શૌર્ય સાંભળીને શત્રુઘ્નને ખૂબ જ આશ્ચર્ય થયું અને તેણે તેમને પૂછ્યું.
હસન્રોષાદ્દશન્દંતાન્બાલગ્રાહ હયં સ્મરન્ । રે વીરાઃ કિં મદોન્મત્તા યૂયં કિં વા છલગ્રહાઃ
ક્રોધથી હસતાં, બાળક દ્વારા ઘોડો પકડાયાની ઘટના યાદ કરીને દશદંતા બોલ્યા: 'અરે વીરોએ, તમે ઘમંડમાં ચૂર છો કે કોઈ ચાલબાજી કરો છો?
કિં વા વૈકલ્યમાયાતં કાલજિન્મરણં કથમ્ । યઃ સંખ્યે વૈરિવૃંદાનાં દારુણઃ સમિતિંજયઃ
કે પછી તમને કંઈ દુર્બળતા આવી છે? કાળજિતનું મૃત્યુ કેવી રીતે થયું? જે યુદ્ધમાં દુશ્મન સેનાને પણ હરાવી દે એવો ભયાનક વિજયી હતો—
તં કથં બાલકો જીયાદ્યમસ્યાપિ દુરાસદમ્ । શત્રુઘ્નવાક્યં સંશ્રુત્ય વીરાઃ પ્રોચુરસૃક્પ્લુતાઃ
એવો દુર્લભ યોદ્ધો બાળકના હાથેથી કેવી રીતે હારી ગયો? શત્રુઘ્નના આ શબ્દો સાંભળીને લોહીથી લથબથ થયેલા વીરોએ જવાબ આપ્યો:
નાસ્માકં મદમત્તાદિ ન ચ્છલો ન ચ દેવનમ્ । કાલજિન્મરણં સત્યં લવાજ્જાનીહિ ભૂપતે
અમામાં ન તો ઘમંડ છે, ન તો કોઈ ચાલ છે, ન તો ભ્રમ છે; કાળજિતનું મૃત્યુ સાચું છે, રાજા, તમે લવ પાસેથી આ જાણો.
બલં ચ કૃત્સ્નં મથિતં બાલેનાતુલશૌંડિના । અતઃ પરં તુ યત્કાર્યં યે પ્રેષ્યા નૃવરોત્તમાઃ
આ અનન્ય શૌર્યવાન બાળકએ આખી સેનાને પરાજય આપી દીધી; હવે પછી જે કરવું હોય, એ મહાન પુરુષો અમને આદેશ આપે.
બાલં જ્ઞાત્વા ભવાન્નાત્ર કરોતુ બલસાહસમ્ । ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં વીરાણાં શત્રુહા તદા
જાણીને કે એ બાળક છે, અહીં જબરદસ્તી કરવાનો પ્રયાસ ન કરો; વીરોએ આ વાત કહી ત્યારે શત્રુઘ્ને—
સુમતિં ચ મતિશ્રેષ્ઠમુવાચ રણકારણે
યુદ્ધનું કારણ જાણવા માટે સર્વશ્રેષ્ઠ બુદ્ધિશાળી સુમતિને સંબોધન કર્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। જાનાસિ કિં મહામંત્રિન્કો બાલો હયમાહરત્ । યેન મે ક્ષપિતં સર્વં બલં વારિધિસન્નિભમ્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: 'મહામંત્રી, તું જાણે છે કે એ બાળક કોણ છે, જેણે ઘોડો પકડ્યો અને મારા દરિયાની જેમ વિશાળ સેનાને નાશ કરી નાખી?'
સુમતિરુવાચ। સ્વામિન્નયં મુનિશ્રેષ્ઠ વાલ્મીકેરાશ્રમો મહાન્ । ક્ષત્ત્રિયાણામત્ર વાસો નાસ્ત્યેવ પરતાપન
સુમતીએ કહ્યું: 'પ્રભુ, આ મહાન ઋષિ વાલ્મીકિજીનું આશ્રમ છે; અહીં, દુશ્મનોને દુઃખ આપનારા, ક્ષત્રિયોએ રહેવાની મનાઈ છે.'
ઇંદ્રો ભવિષ્યતિ પરમમર્ષી હયમાહરત્ । પુરારિર્વાન્યથા વાહં તવ કઃ સમુપાહરેત્
'ઘોડો લાવનાર તો કદાચ ઇન્દ્ર હશે અથવા કોઈ અત્યંત ક્રોધી દેવતા; નહિતર બીજો કોણ આવી શકતો?'
કાલજિદ્યેન નાશં વૈ પ્રાપ્તઃ પરમદારુણઃ । તં પ્રતિ શ્રીમહારાજ ગંતા કઃ પુષ્કલાન્યતઃ
'જેના હાથે કાળજિતનું ભયાનક મૃત્યુ થયું, એ સામે તો પુષ્કલ સિવાય બીજો કોણ જઈ શકે, મહારાજ?'
ત્વં ચ વીરૈર્ભટૈઃ સર્વૈરાજભિઃ પરિવારિતઃ । તત્ર ગચ્છસ્વ સૈન્યેન મહતા શત્રુકૃંતન
'અને તમે પણ બધા વીર અને રાજાઓ સાથે, મહાન સેનાને લઈને ત્યાં જાઓ, દુશ્મનોને હરાવનાર.'
ગત્વા સ જીવિતં વીરં બદ્ધ્વા તુ કુતુકાર્થિને । દર્શયિષ્યામિ રામાય મતં મે ત્વિદમાદૃતમ્
'હું ત્યાં જઈને એ વીર બાળકને જીવતો પકડી, રામજીને બતાવીશ; મારી મંતવ્ય એ જ છે.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય વીરાન્સર્વાન્સમાદિશત્ । સૈન્યેન મહતા યાત યૂયમાયામિ પૃષ્ઠતઃ
આ શબ્દો સાંભળીને શત્રુઘ્ને બધા વીરોએ આદેશ આપ્યો: 'તમારે મહાન સેનાને લઈને આગળ જવું, હું પાછળથી આવું છું.'
નિર્દિષ્ટાસ્તે ક્ષણાદ્વીરા જગ્મુર્યત્ર લવો બલી । ધનુર્વિસ્ફારયંસ્તત્ર સુદૃઢં ગુણપૂરિતમ્
આમ આદેશ મળતાં જ વીરોએ તરત જ ત્યાં ગયા, જ્યાં શક્તિશાળી લવ મજબૂત ધનુષ્ય તાણતો હતો.