પ્રસેન ઉવાચ- ભારાનષ્ટસુવર્ણાનિ નિત્યં પ્રસવતે મણિઃ । તસ્માત્કસ્ય ન દાતવ્યં સ્યમંતાખ્યમિદં મયા
પ્રસેના બોલ્યા: આ રત્ન રોજે રોજ ઘણું સોનુ ઉત્પન્ન કરે છે, તેથી હું આ સ્યામંતક કોઈને આપી શકતો નથી.
મહાદેવ ઉવાચ- કૃષ્ણસ્તુ તદભિપ્રાયં જ્ઞાત્વા તૂષ્ણીમુવાસ હ । કદાચિન્મૃગયાં કર્ત્તું કૃષ્ણઃ સર્વૈર્યદૂત્તમૈઃ
મહાદેવ બોલ્યા: કૃષ્ણે તેનું મન જાણીને ચૂપ રહી ગયા. એક વખત કૃષ્ણ સર્વ શ્રેષ્ઠ યાદવો સાથે શિકાર કરવા નીકળ્યા.
પ્રવિવેશ મહારણ્યં પ્રસેનાદ્યૈર્મહાબલૈઃ । પ્રત્યેકં વૈ મૃગાન્હંતુમનુયાતાઃ સહસ્રશઃ
કૃષ્ણ પ્રસેના અને અન્ય શક્તિશાળી યોદ્ધાઓ સાથે ઘન જંગલમાં ગયા. હજારો લોકો શિકાર માટે અલગ અલગ પ્રાણીઓ પાછળ ગયા.
એક એવ મહારણ્યે પ્રસેનો દૂરમાગતઃ । તં સિંહો દૃષ્ટમાસાદ્ય હત્વા રત્નં જહાર સઃ
પ્રસેના એકલો જંગલમાં દૂર સુધી ગયો. ત્યાં એક સિંહે તેને જોઈને માર્યો અને રત્ન લઈ ગયો.
તં સિંહં જાંબબાન્હત્વા મણિં ગૃહ્ય મહાબલઃ । પ્રવિવેશ બિલં તૂર્ણં દિવ્યસ્ત્રીભિર્નિષેવિતમ્
મહાબલવાને પોતાના હાથથી સિંહને મારી, મણિ લઈ, જલદી બિલમાં પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં દિવ્ય સ્ત્રીઓ હાજર હતી.
તસ્મિન્નસ્તંગતે સૂર્યે વાસુદેવં સહાનુગઃ । ચતુર્થ્યામુદિતં ચંદ્રં દૃષ્ટ્વા સ્વં પુરમાવિશત્
સૂર્ય અસ્ત થઈ ગયો ત્યારે વાસુદેવ પોતાના સાથીઓ સાથે ચોથા દિવસે ચાંદ્રનો ઉદય જોઈને પોતાનું શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
તતઃ સર્વે પુરજનાઃ કૃષ્ણં પ્રોચુઃ પરસ્પરમ્ । હત્વા પ્રસેનં ગોવિંદો મૃગવ્યાજેન કાનને
પછી બધા શહેરવાસીઓએParasparam એકબીજાને કહ્યું, 'ગોવિંદે કાનનમાં શિકારના બહાને પ્રસેનને મારી નાખ્યો.'
સ્યમંતકં મણિવરમગ્રહીદવિશંકયા । તદાકર્ણ્ય હરિસ્તસ્મિન્દ્વારકાજનભાષિતમ્
કૃષ્ણે શંકા વિના શ્રેષ્ઠ સ્યામંતક મણિ લઈ લીધો. દ્વારકાના લોકોની વાત સાંભળીને હરિ—
અજ્ઞલોકભયાત્સર્વૈર્યદુભિર્ગહનં યયૌ । દર્શયામાસ તાન્સર્વાન્સિંહેન નિહતં વને
અજ્ઞાત લોકોના ભયથી, તે યદુઓ સાથે જંગલમાં ગયો અને બધાને વનમાં સિંહ દ્વારા મારાયેલા પ્રસેનને બતાવ્યો.
લબ્ધાત્મશુદ્ધિસ્તત્રૈવ સંસ્થાપ્ય મહતીં ચમૂમ્ । એકઃ શાર્ઙ્ગગદાપાણિર્જગામ ગહનં વનમ્
ત્યાં જ આત્મશુદ્ધિ મેળવી, મહાન સેના ગોઠવી, એકલા શારંગ ધનુષ અને ગદા હાથમાં લઈને ઘન જંગલમાં પ્રવેશ કર્યો.
દૃષ્ટ્વા મહાબિલં કૃષ્ણઃ પ્રવિવેશ વિશંકિતઃ । તત્ર નાના મણિવરદ્યોતિતે વિમલે ગૃહે
મોટું બિલ જોઈને કૃષ્ણે શંકા સાથે પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં અનેક શ્રેષ્ઠ મણિથી ઝળહળતું શુદ્ધ ઘર હતું.
સુતં જાંબવતો ધાત્રી દોલામારોપ્ય લીલયા । દોલામુખે મણિં ધૃત્વા દોલયન્ગાયતી મુદા
જાંબવતના પુત્રની ધાત્રીએ રમતમાં તેને ઝૂલામાં બેસાડ્યો, ઝૂલાની આગળ મણિ રાખી, આનંદથી ઝૂલી અને ગીત ગાયું.
સિંહઃ પ્રસેનમવધીત્સિંહો જાંબવતા હતઃ । સુકુમારક મા રોદીસ્તવ હ્યેષ સ્યમંતકઃ
સિંહે પ્રસેનને માર્યો, અને જાંબવતે સિંહને માર્યો. 'સુકુમાર, રડશો નહીં; આ તો તારો સ્યામંતક છે.'
તચ્છ્રુત્વા વાસુદેવોઽથ શંખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્ । તેન નાદેન મહતા નિર્જગામાત્ર જાંબવાન્
આ સાંભળીને પરાક્રમી વાસુદેવે શંખ ફૂંક્યો; તેના મહાન ધ્વનિથી જાંબવત ત્યાં બહાર આવ્યો.
તયોર્યુદ્ધમભૂદ્ઘોરં દશરાત્રં નિરંતરમ્ । મુષ્ટિભિર્વજ્રકલ્પૈશ્ચ સર્વભૂતભયાવહમ્
બન્ને વચ્ચે દસ દિવસ સતત ભયાનક યુદ્ધ થયું, વજ્ર જેવી મુઠીઓથી, જે સર્વ જીવોને ભયભીત કરતું હતું.
કૃષ્ણસ્ય બલવૃદ્ધિં ચ તથાત્મબલસંક્ષયમ્ । અવેક્ષ્ય પૂર્વવચનં બુબુધે પરમાત્મનઃ
કૃષ્ણની વધતી શક્તિ અને પોતાની ઘટતી તાકાત જોઈ, તેણે પરમાત્માની અગાઉની વાત યાદ કરી.
સોઽયં રામોઽવતીર્ણોઽત્ર ધર્મત્રાણાય વૈ પુનઃ । સ આગતો મમ સ્વામી દાતું મમ મનોરથમ્
'આ રામ છે, જે ધર્મની રક્ષા માટે ફરી ઉતર્યા છે; મારા સ્વામી મારા મનની ઈચ્છા પૂરી કરવા આવ્યા છે.'
એવં જ્ઞાત્વાથ ઋક્ષેશો નિર્વર્ત્ય રણકર્મ તત્ । પ્રાંજલિ પ્રાહ ગોવિંદં કો ભવાનિતિ વિસ્મયાત્
એ રીતે સમજીને, રિક્ષરાજે યુદ્ધ પૂર્ણ કરી, હાથ જોડીને ગોવિંદને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, 'તમે કોણ છો?'
નિવર્ત્ય કદનં શૌરિઃ પ્રોચે ગંભીરયા ગિરા । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ- પુત્રોઽહં વસુદેવસ્ય વાસુદેવ ઇતીરિતઃ
યુદ્ધ બંધ કરીને શૌરીએ ઊંડા અવાજે કહ્યું: શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા— 'હું વસુદેવનો પુત્ર છું, મને વાસુદેવ કહે છે.'
મમરત્નં સ્યમંતાખ્યં હૃતવાંસ્ત્વં સુનિર્ભયઃ । તદ્દીયતાં ચ શીઘ્રં મે અન્યથા વધમેષ્યસિ
'તમે નિર્ભયતાથી મારી સ્યામંતક નામની મણિ લઈ લીધી છે; એ મને જલદી પાછી આપો, નહીં તો તમારો અંત આવશે.'
મહાદેવ ઉવાચ- તચ્છ્રુત્વા જાંબવાન્હૃષ્ટઃ પ્રણનામાથ દંડવત્ । પરિણીય નમસ્કૃત્ય વિનયાત્પ્રાહ કેશવમ્
મહાદેવ બોલ્યા— આ સાંભળીને જાંબવત આનંદિત થઈ, દંડવત નમસ્કાર કર્યો, અને વિનયપૂર્વક કેશવને કહ્યું.
જાંબવાનુવાચ- ધન્યોસ્મિ કૃતકૃત્યોસ્મિ તવ સંદર્શનાત્પ્રભો । દાસોઽહં પૂર્વભાવેન તવ દેવકિનંદન
જાંબવત બોલ્યા— 'પ્રભુ, તમારી મુલાકાતથી હું ધન્ય અને કૃતકૃત્ય થયો છું; દેવકીપુત્ર, હું પેહલા જન્મથી તમારો દાસ છું.'
દત્તવાનસિ ગોવિંદ કદનં પૂર્વકાંક્ષિતમ્ । મયેદં કદનં મોહાદ્યત્કૃતં સ્વામિના ત્વયા । તત્ક્ષમ્યતાં જગન્નાથ કરુણાકર શાશ્વત
ગોવિંદ, તમે જે યુદ્ધ પહેલાં ઇચ્છાયું હતું, તે પૂર્ણ કર્યું છે. સ્વામી, હું મોહમાં આવીને જે યુદ્ધ કર્યું, તે પણ તમે જ કરાવ્યું. એ માટે, જગન્નાથ, દયાના સાગર અને શાશ્વત ભગવાન, કૃપા કરીને એ ક્ષમા કરો.
મહાદેવ ઉવાચ- ઇત્યુક્ત્વા પ્રણતો ભૂત્વા નમસ્કૃત્ય પુનઃ પુનઃ । નાનારત્નમયે પીઠે નિવેશ્ય વિનયાત્પ્રભુમ્
મહાદેવ બોલ્યા— આમ કહીને, વારંવાર નમસ્કાર કરીને, પ્રભુને વિવિધ રત્નોથી સજ્જાસન પર વિનયપૂર્વક બેસાડ્યા.
શારદાબ્જનિભૌ પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય શુભવારિણા । મધુપર્કવિધાનેન પૂજયિત્વા યદૂદ્વહમ્
યાદુવંશી ભગવાનના કમળ જેવા પગને શુદ્ધ પાણીથી ધોઈ, મધુપર્ક વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરી.
વસ્ત્રૈરાભરણૈર્દિવ્યૈઃ પૂજયિત્વા વિધાનતઃ । પુત્રીં જાંબવતીં નામ કન્યાં લાવણ્યસંયુતામ્
દિવ્ય વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી વિધિ મુજબ પૂજા કરીને, પોતાની સુંદર અને લાવણ્યમય દિકરી, જાંબવતી નામની કન્યાને આપ્યા.
કન્યારત્નં દદૌ તસ્મૈ ભાર્યાર્થમમિતૌજસે । અન્યૈશ્ચ મણિમુખ્યૈશ્ચ સ્યમંતાખ્યં દદૌ મણિમ્
કન્યારત્નને અમિત બલવાનને પત્ની માટે આપ્યા અને સાથે અન્ય શ્રેષ્ઠ રત્નો સાથે સ્યામંતક નામનો રત્ન પણ આપ્યો.
તત્રૈવોદ્વાહ્ય તાં કન્યાં પ્રહૃષ્ટપરવીરહા । દદૌ તસ્મૈ પરાં મુક્તિં પ્રીત્યા જાંબવતે હરિઃ
એ જ સ્થળે, એ કન્યાનું લગ્ન કરીને, શત્રુવિરહારી ભગવાન આનંદથી જાંબવતને પ્રેમથી પરમ મુક્તિ આપી.
ગૃહીત્વા તનયાં તસ્ય કન્યાં જાંબવતીં મુદા । વિનિર્ગત્ય બિલાત્તસ્માત્પ્રયયૌ દ્વારકાં પુરીમ્
જાંબવતી દિકરીને આનંદપૂર્વક લઈને, એ ગુફામાંથી બહાર નીકળી, દ્વારકા શહેર તરફ ગયા.
સત્રાજિતે દદૌ રત્નં સ્યમંતાખ્યં યદૂત્તમઃ । દુહિત્રે પ્રદદૌસોઽપિ કન્યાયૈ મણિમુત્તમમ્
યાદુવંશમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાને સ્યામંતક રત્ન સત્રાજિતને આપ્યું અને પોતાની દિકરીને પણ શ્રેષ્ઠ રત્ન આપ્યો.