સ શ્રુત્વા રોષતામ્રાક્ષો બાલકેન હયગ્રહમ્ । સેનાન્યં વૈ કાલજિતમાજ્ઞાપયદ્યુયુત્સુકઃ
આ સાંભળીને, ગુસ્સાથી આંખો લાલ થઈ ગઈ, અને યુદ્ધની ઈચ્છા સાથે, એણે કાલજિતને ઘોડો પકડવાની આજ્ઞા આપી.
સેનાનીઃ સકલાં સેનાં વ્યૂહયસ્વ મમાજ્ઞયા । રિપુઃ સંપ્રતિ ગંતવ્યો મહાબલપરાક્રમઃ
હે સેનાપતિ, મારી આજ્ઞાથી આખી સેના તૈયાર કરી દે; હવે આપણને એ શક્તિશાળી અને પરાક્રમી દુશ્મન સામે જવું જ પડશે.
નાયં બાલો હરિર્નૂનં ભવિષ્યતિ હયંધરઃ । અથવા ત્રિપુરારિઃ સ્યાન્નાન્યથા મદ્ધયાપહૃત્
આ બાળક ખરેખર હરિ નથી, ને એ ઘોડાનો રક્ષક પણ બનશે નહીં; કદાચ એ ત્રિપુરારી જ હશે, નહીં તો મારું ઘોડું એમ જ લઈ જવામાં આવત?
અવશ્યં કદનં ભાવિસૈન્યસ્ય બલિનો મહત્ । સ્વચ્છંદચરિતૈઃ ખેલન્નાસ્તે નિર્ભયધીઃ શિશુઃ
નક્કી છે કે, આ બલવાન સેનાનું મોટું સંહાર થવાનું છે; એ નિર્ભય બાળક પોતાની મરજીથી નિરાંતે ફરતો રહે છે.
તત્ર ગંતવ્યમસ્માભિઃ સન્નદ્ધૈ રિપુદુર્જયૈઃ । એતન્નિશમ્ય વચનં શત્રુઘ્નસ્ય સસૈન્યપઃ
અત્યારે આપણને ત્યાં જવું પડશે, સંપૂર્ણ સજ્જ થઈને, દુશ્મનને જીતવા માટે; શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી, આખી સેના તૈયાર થઈ.
સજ્જીચકાર સેનાં તાં દુર્વ્યૂઢાં ચતુરંગિણીમ્ । સજ્જાં તાં શત્રુજિદ્દૃષ્ટ્વા ચતુરંગયુતાં વરામ્
એણે ચાર ભાગવાળી, પણ યોગ્ય રીતે ગોઠવાયેલી નહીં એવી સેના તૈયાર કરી; એ ઉત્તમ ચાર અંગવાળી સેનાને તૈયાર જોઈને, શત્રુઘ્ને નિહાળી.
આજ્ઞાપયત્તતો ગંતું યત્ર બાલો હયંધરઃ । સા ચચાલ તદા સેના ચતુરંગસમન્વિતા
પછી એણે આજ્ઞા આપી કે જ્યાં બાળક ઘોડાની રક્ષા કરે છે, ત્યાં જાવ; ચારેય વિભાગોથી સજ્જ એ સેના આગળ વધવા લાગી.
કંપયંતી મહીભાગં ત્રાસયંતી રિપૂન્બલાત્ । સેનાનીસ્તં દદર્શાથ બાલકં રામરૂપિણમ્
પૃથ્વીને ધ્રુજાવતી અને દુશ્મનને ડરાવતી એ સેના જ્યારે આગળ વધી, ત્યારે સેનાપતિએ રામસમાન દેખાતા એ બાળકને જોયો.
વિચાર્ય રામપ્રતિમમબ્રવીદ્વચનં હિતમ્ । બાલ મુંચ હયશ્રેષ્ઠં રામસ્ય બલશાલિનઃ
વિચાર કરીને, એણે રામ જેવો દેખાતા બાળકને સમજદારીભર્યા શબ્દો કહ્યા: 'બાળક, બલશાળી રામનો શ્રેષ્ઠ ઘોડો છોડીને દે.'
સેનાનીઃ કાલજિન્નામ તસ્ય ભૂપસ્ય દુર્મદઃ । ત્વાં રામપ્રતિમં દૃષ્ટ્વા કૃપા મે હૃદિ જાયતે
સેનાપતિ, જેનું નામ કાલજિત છે અને જે ઘમંડી રાજા છે, એ તને રામની પ્રતિમા જોઈને, તેના હૃદયમાં દયા પેદા થાય છે.
અન્યથા તવ મે દૌસ્થ્યાજ્જીવિતં ન ભવિષ્યતિ । એતદ્વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નસ્ય ભટસ્ય હિ
નહીંતર, તારી આ જિદ્દને કારણે તું જીવતો નહીં રહે; શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી,
જહાસ કિંચિદાકોપાદુવાચ ચ વચોદ્ભુતમ્ । ગચ્છ મુક્તોસિ તં રામં કથયસ્વ હયગ્રહમ્
એ બાળક થોડું ગુસ્સામાં હસ્યો અને આશ્ચર્યજનક શબ્દો બોલ્યો: 'જઇશ, તને છોડી દઈએ છું; રામને જઈને ઘોડા પકડાયાની વાત કહેજે.'
ત્વત્તો બિભેમિ નો શૂર વાક્યેન નયશાલિના । મમાત્ર ગણના નાસ્તિ ત્વાદૃશાઃ કોટયો યદિ
હું તારા પર કે તારા ચાલાક શબ્દો પર ડરતો નથી; તારા જેવા કરોડો હોય તો પણ હું એની ગણતરી કરતો નથી.
માતૃપાદપ્રસાદેન તૂલીભૂતા ન સંશયઃ । કાલજિત્તવ યન્નામ માત્રાકારિ મનોજ્ઞયા
મારી માતાના પાદુકાના આશીર્વાદથી હું એકદમ હલકો થઈ ગયો છું, એમાં કોઈ શંકા નથી; કાલજિત, તને તારો મોહક માતાએ એ નામ આપ્યું છે.
પક્વબિંબફલસ્યેવ વર્ણતો ન ચ વીર્યતઃ । દર્શયસ્વાધુના વીર્યં સ્વનામબલચિહ્નિતઃ
તારા રંગ તો પાકેલા બિંબ ફળ જેવો છે, પણ તારી શક્તિ એવી નથી; હવે તું તારા નામ અને બળ પ્રમાણે તારી વીરતા બતાવ.
માં કાલં તવ સંજિત્ય સત્યનામા ભવિષ્યસિ । શેષ ઉવાચ। સ વાક્યૈઃ પવિનાતુલ્યૈર્ભિન્નઃ સુભટશેખરઃ
મને હરાવીશ તો જ તું સાચા અર્થમાં 'કાલજિત' કહેવાશે; શેષે કહ્યું: એ તીક્ષ્ણ વચનો સાંભળી, વીરમંડળનો મુખ્ય યોદ્ધા ઘાયલ થયો.
ચુકોપ હૃદયેઽત્યતં જગાદ વચનં પુનઃ । કસ્મિન્કુલે સમુત્પત્તિઃ કિં નામાસિ ચ બાલક । ત્વન્નામ નાભિજાનામિ કુલં શીલં વયસ્તથા
તેના હૃદયમાં ભારે ગુસ્સો આવ્યો અને એ ફરી બોલ્યો: 'તારી જન્મકુળ કયું છે, તું કયું નામ ધરાવે છે, બાલક? તું કોણ છે, તું કયા કુળનો છે, તારી વય કેવો છે, તારી ઓળખાણ મને નથી.'
પાદચારં રથસ્થોઽહમધર્મેણ કથં જયે । તદાત્યંતં પ્રકુપિતો જગાદ વચનં પુનઃ
હું તો રથ ચલાવનાર છું, તો પછી અયોગ્ય રીતે તને કેવી રીતે હરાવી શકું? એ પછી, એ ખૂબ ગુસ્સામાં ફરી બોલ્યો.
કુલેન કિં ચ શીલેન નામ્ના વા સુમનોહૃદા । લવોઽહં લવતઃ સર્વાઞ્જેષ્યામિ રિપુસૈનિકાન્
કુળ, સ્વભાવ કે નામનો શું ઉપયોગ? સાચા દિલવાળા માટે એ બધું શું કામનું? હું લવ છું, લવનો દીકરો છું, અને બધા દુશ્મન સૈનિકોને હરાવીશ.
ઇદાનીં ત્વામપિ ભટં કરિષ્યે પાદચારિણમ્ । ઇત્થમુક્ત્વા ધનુઃ સજ્યં ચકાર સ લવો બલી
હવે હું તને પણ પદાતી સૈનિક બનાવી દઈશ. આવું કહીને, બલવાન લવે પોતાનું ધનુષ્ય તણ્યું.
ટંકારયામાસ તદા વીરાનાકંપયન્હૃદિ । વાલ્મીકિં પ્રથમં સ્મૃત્વા જાનકીં માતરં લવઃ
પછી એણે એવો જોરદાર અવાજ કર્યો કે વીર સૈનિકોના દિલ ધ્રૂજી ઉઠ્યા. લવે સૌપ્રથમ વાલ્મીકિ અને પોતાની માતા જાનકીનું સ્મરણ કર્યું.
મુમોચ બાણાન્નિશિતાન્સદ્યઃ પ્રાણાપહારિણઃ । કાલજિત્સ્વધનુઃ કૃત્વા સજ્યં કોપસમન્વિતઃ
એણે તુરંત જ તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યા, જે જીવ લઈ શકે એવા હતા. કાલજિતે પોતાનું ધનુષ્ય તણ્યું અને ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો.
તાડયામાસ જવનો લવં રણવિશારદઃ । તદ્બાણાઞ્છતધા છિત્ત્વા ક્ષણાદ્વેગાત્કુશાનુજઃ
યુદ્ધમાં નિપુણ જવને લવ પર પ્રહાર કર્યો. પણ ક્ષણમાં જ કુશનો નાનો ભાઈ એ બાણોને ઝડપથી સો ટુકડા કરી નાખ્યા.
સેનાન્યં વિરથં ચક્રે વસુભિઃ સ્વશરોત્તમૈઃ । વિરથો ગજમાનીતમારુરોહ ભટૈર્નિજૈઃ
પોતાના ઉત્તમ તીરો વડે એણે સેનાપતિને રથવિહોણો કરી દીધો. રથ વિના થયેલા સેનાપતિએ પોતાના સૈનિકો લાવેલા હાથી પર ચઢી લીધો.
મદોન્મત્તં મહાવેગં સપ્તધા પ્રસ્રવાન્વિતમ્ । ગજારૂઢં તુ તં દૃષ્ટ્વા દશભિર્ધનુષોગતૈઃ
હાથી મદમાં ઉગ્ર ઝડપથી દોડતો અને સાત દિશામાં પ્રવાહ વહાવતો હતો. એણે જો્યું કે સેનાપતિ હાથી પર બેઠો છે, તો એણે પોતાના ધનુષ્યમાંથી દસ તીરો છોડ્યા—
બાણૈર્વિવ્યાધ વિહસન્સર્વાન્રિપુગણાઞ્જયી । કાલજિત્તસ્ય વીર્યં તુ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતમાનસઃ
એણે હસતાં હસતાં બાણો માર્યા અને બધા દુશ્મન સૈનિકોને હરાવ્યા. કાલજિતનું શૌર્ય જોઈને એના મનમાં આશ્ચર્ય છવાઈ ગયું.
ગદાં મુમોચ મહતીં મહાયસ વિનિર્મિતામ્ । આપતંતીં ગદાં વેગાદ્ભારાયુતવિનિર્મિતામ્
એણે મહાન યશ ધરાવનારાઓએ બનાવેલી મોટી ગદા ફેંકી. એ ગદા દસ હજારનું વજન ધરાવતી અને જોરથી દોડી આવી.
ત્રિધા ચિચ્છેદ તરસા ક્ષુરપ્રૈઃ સકુશાનુજઃ । પરિઘં નિશિતં ઘોરં વૈરિપ્રાણહરોદિતમ્
કુશના નાના ભાઈએ તીક્ષ્ણ બાણોથી એ ગદાને ત્રણ ભાગમાં કાપી નાખી. પછી એણે દુશ્મનના પ્રાણ લઈ શકે એવી ભયાનક, તીક્ષ્ણ લોખંડની ગદા ફેંકી.
મુક્તં પુનસ્તેન લવશ્ચિચ્છેદ તરસાન્વિતઃ । છિત્ત્વા તત્પરિઘં ઘોરં કોપાદારક્તલોચનઃ
ફરીથી લવે જોરથી એ ગદાને કાપી નાખી. એ ભયાનક ગદાને કાપીને એના આંખો ગુસ્સાથી લાલ થઈ ગયા.
ગજોપસ્થે સમારૂઢં મન્યમાનશ્ચુકોપ હ । તત્ક્ષણાદચ્છિનત્તસ્ય શુંડાં ખડ્ગેન દંતિનઃ
હાથીની પીઠ પર બેઠેલો, પોતાને મહાન માનતો એ ગુસ્સે ભરાયો. એ ક્ષણે જ એણે તલવારથી હાથીની સુંડ કાપી નાખી.