વાલ્મીકિના ચ ધનુષી દત્તે સ્વર્ણસુભૂષિતે । અભેદ્યે સગુણે શ્રેષ્ઠે વૈરિવૃંદવિદારણે
વાળ્મીકિએ તેમને સુવર્ણથી સજ્જ, તૂટે નહીં એવા, સર્વ ગુણોથી યુક્ત અને દુશ્મનોને હરાવનારા શ્રેષ્ઠ ધનુષ આપ્યા.
ઇષુધી બાણસંપૂર્ણૌ અક્ષયે કરવાલકે । ચર્માણ્યભેદ્યાનિ દદૌ જાનક્યાત્મજયોસ્તદા
ત્યારે જાનકીના પુત્રોને મુનિએ અક્ષય બાણોથી ભરેલા તૂણ, હાથમાં પહેરવાના કવચ અને ભેદી ન શકાય એવા ઢાલ આપ્યા.
ધનુર્ધરૌ ધનુર્વેદપારગાવાશ્રમે મુદા । ચરંતૌ તત્ર રેજાતે અશ્વિનાવિવ શોભનૌ
ધનુષ ધારણ કરીને અને ધનુર્વેદમાં પારંગત બની, બંને આશ્રમમાં આનંદપૂર્વક ફરતા અને અશ્વિનીકુમાર જેવા તેજસ્વી લાગતા.
જાનકી વીક્ષ્ય પુત્રૌ દ્વૌ ખડ્ગચર્મધરૌ વરૌ । પરમં હર્ષમાપન્ના વિરહોદ્ભવમત્યજત્
જાનકીએ જ્યારે પોતાના બંને પુત્રોને ખડગ અને ઢાલ સાથે શોભતા જોયા, ત્યારે તેણીને પરમ આનંદ થયો અને વિયોગથી થયેલો દુઃખ ભૂલી ગઈ.
એષ તે કથિતો વિપ્ર જાનક્યાઃ પુત્રસંભવઃ । અતઃ શૃણુષ્વ યદ્વૃત્તં વીરબાહુવિકૃંતનમ્
હે બ્રાહ્મણ, જાનકીના પુત્રોના જન્મની વાત તને કહી છે; હવે વીરબાહુએ જે કૃત્ય કર્યું તે સાંભળ.
શેષ ઉવાચ। શત્રુઘ્નો નિજવીરાણાં છિન્નાન્બાહૂન્નિરીક્ષયન્ । ઉવાચ તાન્સુકુપિતો રોષસંદંશિતાધરઃ
શેષે કહ્યું: શત્રુઘ્ને પોતાના વીર સૈનિકોના કપાયેલા હાથો જોયા, ત્યારે તે ખૂબ ગુસ્સામાં હોઠ દબાવીને એમને કહ્યું.
કેન વીરેણ વો બાહુકૃંતનં સમકારિ ભોઃ । તસ્યાહં બાહૂ કૃંતામિ દેવગુપ્તસ્ય વૈ ભટાઃ
'કયા વીરે તમારા હાથ કપ્યા છે, હે સૈનિકો? જે દેવો દ્વારા રક્ષિત છે, એનો હું હાથ કપીને બદલો લઉં છું.'
ન જાનાતિ મહામૂઢો રામચંદ્ર બલં મહત્ । ઇદાનીં દર્શયિષ્યામિ પરાક્રાંત્યા બલં સ્વકમ્
'એ મોટો મૂર્ખ રામચંદ્રની મહાન શક્તિ જાણતો નથી; હવે હું મારી પરાક્રમથી પોતાનું બળ બતાવીશ.'
સ કુત્ર વર્તતે વીરો હયઃ કુત્ર મનોરમઃ । કો વાઽગૃહ્ણાત્સુપ્તસર્પાન્મૂઢો જ્ઞાત્વા પરાક્રમમ્
એવો વીર હવે ક્યાં છે? અને એ મનોહર ઘોડો ક્યાં ગયો? જે તેની શક્તિ જાણે છે, એવો મૂર્ખ માણસ સુતેલા સાપોને કોણ પકડી શકે?
ઇતિ તે કથિતા વીરા વિસ્મિતા દુઃખિતા ભૃશમ્ । રામચંદ્ર પ્રતિનિધિં બાલકં સમશંસત
આ રીતે એ વીરોએ આશ્ચર્યચકિત અને ખૂબ દુઃખી થઈને, એ બાળકને રામચંદ્રનો પ્રતિનિધિ કહીને ઉલ્લેખ કર્યો.
સ શ્રુત્વા રોષતામ્રાક્ષો બાલકેન હયગ્રહમ્ । સેનાન્યં વૈ કાલજિતમાજ્ઞાપયદ્યુયુત્સુકઃ
આ સાંભળીને, ગુસ્સાથી આંખો લાલ થઈ ગઈ, અને યુદ્ધની ઈચ્છા સાથે, એણે કાલજિતને ઘોડો પકડવાની આજ્ઞા આપી.
સેનાનીઃ સકલાં સેનાં વ્યૂહયસ્વ મમાજ્ઞયા । રિપુઃ સંપ્રતિ ગંતવ્યો મહાબલપરાક્રમઃ
હે સેનાપતિ, મારી આજ્ઞાથી આખી સેના તૈયાર કરી દે; હવે આપણને એ શક્તિશાળી અને પરાક્રમી દુશ્મન સામે જવું જ પડશે.
નાયં બાલો હરિર્નૂનં ભવિષ્યતિ હયંધરઃ । અથવા ત્રિપુરારિઃ સ્યાન્નાન્યથા મદ્ધયાપહૃત્
આ બાળક ખરેખર હરિ નથી, ને એ ઘોડાનો રક્ષક પણ બનશે નહીં; કદાચ એ ત્રિપુરારી જ હશે, નહીં તો મારું ઘોડું એમ જ લઈ જવામાં આવત?
અવશ્યં કદનં ભાવિસૈન્યસ્ય બલિનો મહત્ । સ્વચ્છંદચરિતૈઃ ખેલન્નાસ્તે નિર્ભયધીઃ શિશુઃ
નક્કી છે કે, આ બલવાન સેનાનું મોટું સંહાર થવાનું છે; એ નિર્ભય બાળક પોતાની મરજીથી નિરાંતે ફરતો રહે છે.
તત્ર ગંતવ્યમસ્માભિઃ સન્નદ્ધૈ રિપુદુર્જયૈઃ । એતન્નિશમ્ય વચનં શત્રુઘ્નસ્ય સસૈન્યપઃ
અત્યારે આપણને ત્યાં જવું પડશે, સંપૂર્ણ સજ્જ થઈને, દુશ્મનને જીતવા માટે; શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી, આખી સેના તૈયાર થઈ.
સજ્જીચકાર સેનાં તાં દુર્વ્યૂઢાં ચતુરંગિણીમ્ । સજ્જાં તાં શત્રુજિદ્દૃષ્ટ્વા ચતુરંગયુતાં વરામ્
એણે ચાર ભાગવાળી, પણ યોગ્ય રીતે ગોઠવાયેલી નહીં એવી સેના તૈયાર કરી; એ ઉત્તમ ચાર અંગવાળી સેનાને તૈયાર જોઈને, શત્રુઘ્ને નિહાળી.
આજ્ઞાપયત્તતો ગંતું યત્ર બાલો હયંધરઃ । સા ચચાલ તદા સેના ચતુરંગસમન્વિતા
પછી એણે આજ્ઞા આપી કે જ્યાં બાળક ઘોડાની રક્ષા કરે છે, ત્યાં જાવ; ચારેય વિભાગોથી સજ્જ એ સેના આગળ વધવા લાગી.
કંપયંતી મહીભાગં ત્રાસયંતી રિપૂન્બલાત્ । સેનાનીસ્તં દદર્શાથ બાલકં રામરૂપિણમ્
પૃથ્વીને ધ્રુજાવતી અને દુશ્મનને ડરાવતી એ સેના જ્યારે આગળ વધી, ત્યારે સેનાપતિએ રામસમાન દેખાતા એ બાળકને જોયો.
વિચાર્ય રામપ્રતિમમબ્રવીદ્વચનં હિતમ્ । બાલ મુંચ હયશ્રેષ્ઠં રામસ્ય બલશાલિનઃ
વિચાર કરીને, એણે રામ જેવો દેખાતા બાળકને સમજદારીભર્યા શબ્દો કહ્યા: 'બાળક, બલશાળી રામનો શ્રેષ્ઠ ઘોડો છોડીને દે.'
સેનાનીઃ કાલજિન્નામ તસ્ય ભૂપસ્ય દુર્મદઃ । ત્વાં રામપ્રતિમં દૃષ્ટ્વા કૃપા મે હૃદિ જાયતે
સેનાપતિ, જેનું નામ કાલજિત છે અને જે ઘમંડી રાજા છે, એ તને રામની પ્રતિમા જોઈને, તેના હૃદયમાં દયા પેદા થાય છે.
અન્યથા તવ મે દૌસ્થ્યાજ્જીવિતં ન ભવિષ્યતિ । એતદ્વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નસ્ય ભટસ્ય હિ
નહીંતર, તારી આ જિદ્દને કારણે તું જીવતો નહીં રહે; શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી,
જહાસ કિંચિદાકોપાદુવાચ ચ વચોદ્ભુતમ્ । ગચ્છ મુક્તોસિ તં રામં કથયસ્વ હયગ્રહમ્
એ બાળક થોડું ગુસ્સામાં હસ્યો અને આશ્ચર્યજનક શબ્દો બોલ્યો: 'જઇશ, તને છોડી દઈએ છું; રામને જઈને ઘોડા પકડાયાની વાત કહેજે.'
ત્વત્તો બિભેમિ નો શૂર વાક્યેન નયશાલિના । મમાત્ર ગણના નાસ્તિ ત્વાદૃશાઃ કોટયો યદિ
હું તારા પર કે તારા ચાલાક શબ્દો પર ડરતો નથી; તારા જેવા કરોડો હોય તો પણ હું એની ગણતરી કરતો નથી.
માતૃપાદપ્રસાદેન તૂલીભૂતા ન સંશયઃ । કાલજિત્તવ યન્નામ માત્રાકારિ મનોજ્ઞયા
મારી માતાના પાદુકાના આશીર્વાદથી હું એકદમ હલકો થઈ ગયો છું, એમાં કોઈ શંકા નથી; કાલજિત, તને તારો મોહક માતાએ એ નામ આપ્યું છે.
પક્વબિંબફલસ્યેવ વર્ણતો ન ચ વીર્યતઃ । દર્શયસ્વાધુના વીર્યં સ્વનામબલચિહ્નિતઃ
તારા રંગ તો પાકેલા બિંબ ફળ જેવો છે, પણ તારી શક્તિ એવી નથી; હવે તું તારા નામ અને બળ પ્રમાણે તારી વીરતા બતાવ.
માં કાલં તવ સંજિત્ય સત્યનામા ભવિષ્યસિ । શેષ ઉવાચ। સ વાક્યૈઃ પવિનાતુલ્યૈર્ભિન્નઃ સુભટશેખરઃ
મને હરાવીશ તો જ તું સાચા અર્થમાં 'કાલજિત' કહેવાશે; શેષે કહ્યું: એ તીક્ષ્ણ વચનો સાંભળી, વીરમંડળનો મુખ્ય યોદ્ધા ઘાયલ થયો.
ચુકોપ હૃદયેઽત્યતં જગાદ વચનં પુનઃ । કસ્મિન્કુલે સમુત્પત્તિઃ કિં નામાસિ ચ બાલક । ત્વન્નામ નાભિજાનામિ કુલં શીલં વયસ્તથા
તેના હૃદયમાં ભારે ગુસ્સો આવ્યો અને એ ફરી બોલ્યો: 'તારી જન્મકુળ કયું છે, તું કયું નામ ધરાવે છે, બાલક? તું કોણ છે, તું કયા કુળનો છે, તારી વય કેવો છે, તારી ઓળખાણ મને નથી.'
પાદચારં રથસ્થોઽહમધર્મેણ કથં જયે । તદાત્યંતં પ્રકુપિતો જગાદ વચનં પુનઃ
હું તો રથ ચલાવનાર છું, તો પછી અયોગ્ય રીતે તને કેવી રીતે હરાવી શકું? એ પછી, એ ખૂબ ગુસ્સામાં ફરી બોલ્યો.
કુલેન કિં ચ શીલેન નામ્ના વા સુમનોહૃદા । લવોઽહં લવતઃ સર્વાઞ્જેષ્યામિ રિપુસૈનિકાન્
કુળ, સ્વભાવ કે નામનો શું ઉપયોગ? સાચા દિલવાળા માટે એ બધું શું કામનું? હું લવ છું, લવનો દીકરો છું, અને બધા દુશ્મન સૈનિકોને હરાવીશ.
ઇદાનીં ત્વામપિ ભટં કરિષ્યે પાદચારિણમ્ । ઇત્થમુક્ત્વા ધનુઃ સજ્યં ચકાર સ લવો બલી
હવે હું તને પણ પદાતી સૈનિક બનાવી દઈશ. આવું કહીને, બલવાન લવે પોતાનું ધનુષ્ય તણ્યું.