જપંતી રામરામેતિ મનસા વચસા સ્વયમ્ । નિનાય દિવસાંસ્તત્ર જાનકી પતિદેવતા
જાનકી, જે પતિભક્ત હતી, ત્યાં પોતાના મનમાં અને બોલે 'રામ રામ' નામ જપતી રહી અને એ રીતે દિવસો વિતાવ્યા.
કાલે સાસૂત પૂત્રૌ દ્વૌ મનોહરવપુર્ધરૌ । રામચંદ્ર પ્રતિનિધી હ્યશ્વિનાવિવ જાનકી
સમય આવતાં જાનકીએ બે સુંદર પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જે રામના પ્રતિનિધિ જેવા હતા, જેમ અશ્વિનીકુમાર બંને ભાઈઓ હોય છે.
તચ્છ્રુત્વા તુ મુનિર્હૃષ્ટો જાનક્યાઃ પુત્રસંભવમ્ । ચકાર જાતકર્માદિ સંસ્કારાન્મંત્રવિત્તમઃ
જાનકીના પુત્રોના જન્મની વાત સાંભળી, મંત્રોમાં નિપુણ એવા મુનિ ખૂબ આનંદિત થયા અને જન્મ સંસ્કાર સહિતના બધા વિધિઓ કર્યા.
કુશૈર્લવૈશ્ચ વાલ્મીકિર્મુનિઃ કર્માણિ ચાચરત્ । તન્નામ્ના પુત્રયોરાખ્યા કુશો લવ ઇતિ સ્ફુટા
વાળ્મીકિ મુનિએ કુશ અને લવ નામના બંને પુત્રોના સંસ્કાર અને વિધિઓ કરાવ્યા અને એમના નામ સ્પષ્ટપણે કુશ અને લવ રાખ્યા.
વાલ્મીકિર્યત્ર વિરજા મંગલં તદ્યથાચરત્ । અત્યંતં હૃષ્ટચિત્તા સા બભૂવ કમલેક્ષણા
જ્યાં જ્યાં વાળ્મીકિએ શુભ કાર્ય કર્યું, ત્યાં કમળની આંખવાળી તે સ્ત્રી અત્યંત આનંદિત થઈ.
તદ્દિને લવણં હત્વા શત્રુઘ્નઃ સ્વલ્પસૈનિકઃ । આગમચ્ચાશ્રમે ચાસ્ય વાલ્મીકેર્નિશિ શોભને
એ દિવસે શત્રુઘ્ને થોડા જ સૈનિકો સાથે લવણનો વધ કર્યો અને પછી રાત્રે વાળ્મીકિના સુંદર આશ્રમમાં પહોંચ્યો.
તદા વાલ્મીકિના શિષ્ટઃ શત્રુઘ્નો રઘુનાયકમ્ । મા શંસ જાનકીપુત્રૌ કથયિષ્યામ્યહં પુરઃ
પછી વાળ્મીકિના કહેવાથી રઘુવંશના નેતા શત્રુઘ્નને કહેવામાં આવ્યું: 'જાનકીના પુત્રો વિશે કશું કહેશો નહીં, હું પોતે એ વાત આગળ કહીશ.'
જાનકીપુત્રકૌ તત્ર વવૃધાતે મનોરમૌ । કંદમૂલફલૈઃ પુષ્ટૌ વ્યદધાદુન્મદૌ વરૌ
ત્યાં જાનકીના મનમોહક પુત્રો વૃદ્ધિ પામ્યા, મૂળ, ફળ અને કંદ ખાઈને તંદુરસ્ત અને ઉત્તમ બન્યા, અને થોડા ઉગ્ર પણ હતા.
શુક્લપ્રતિપદાયાશ્ચ શશીવ સુમનોહરૌ । કાલેન સંસ્કૃતૌ જાતાવુપનીતૌ મનોહરૌ
પ્રતિ માસના શુક્લ પક્ષની પ્રથમ તિથીએ, બંને સુંદર પુત્રો સમયસર સંસ્કાર અને ઉપનયન વિધિથી ચંદ્ર જેવી કાંતિ પામ્યા.
ઉપનીયમુનિર્વેદં સાંગમધ્યાપયત્સુતૌ । સરહસ્યં ધનુર્વેદં રામાયણમપાઠયત્
મુનિએ બંને પુત્રોને ઉપનયન કરીને, તમામ શાખાઓ સાથે વેદ શીખવ્યા, ગુપ્ત ધનુર્વેદ અને રામાયણ પણ સંભળાવ્યું.
વાલ્મીકિના ચ ધનુષી દત્તે સ્વર્ણસુભૂષિતે । અભેદ્યે સગુણે શ્રેષ્ઠે વૈરિવૃંદવિદારણે
વાળ્મીકિએ તેમને સુવર્ણથી સજ્જ, તૂટે નહીં એવા, સર્વ ગુણોથી યુક્ત અને દુશ્મનોને હરાવનારા શ્રેષ્ઠ ધનુષ આપ્યા.
ઇષુધી બાણસંપૂર્ણૌ અક્ષયે કરવાલકે । ચર્માણ્યભેદ્યાનિ દદૌ જાનક્યાત્મજયોસ્તદા
ત્યારે જાનકીના પુત્રોને મુનિએ અક્ષય બાણોથી ભરેલા તૂણ, હાથમાં પહેરવાના કવચ અને ભેદી ન શકાય એવા ઢાલ આપ્યા.
ધનુર્ધરૌ ધનુર્વેદપારગાવાશ્રમે મુદા । ચરંતૌ તત્ર રેજાતે અશ્વિનાવિવ શોભનૌ
ધનુષ ધારણ કરીને અને ધનુર્વેદમાં પારંગત બની, બંને આશ્રમમાં આનંદપૂર્વક ફરતા અને અશ્વિનીકુમાર જેવા તેજસ્વી લાગતા.
જાનકી વીક્ષ્ય પુત્રૌ દ્વૌ ખડ્ગચર્મધરૌ વરૌ । પરમં હર્ષમાપન્ના વિરહોદ્ભવમત્યજત્
જાનકીએ જ્યારે પોતાના બંને પુત્રોને ખડગ અને ઢાલ સાથે શોભતા જોયા, ત્યારે તેણીને પરમ આનંદ થયો અને વિયોગથી થયેલો દુઃખ ભૂલી ગઈ.
એષ તે કથિતો વિપ્ર જાનક્યાઃ પુત્રસંભવઃ । અતઃ શૃણુષ્વ યદ્વૃત્તં વીરબાહુવિકૃંતનમ્
હે બ્રાહ્મણ, જાનકીના પુત્રોના જન્મની વાત તને કહી છે; હવે વીરબાહુએ જે કૃત્ય કર્યું તે સાંભળ.
શેષ ઉવાચ। શત્રુઘ્નો નિજવીરાણાં છિન્નાન્બાહૂન્નિરીક્ષયન્ । ઉવાચ તાન્સુકુપિતો રોષસંદંશિતાધરઃ
શેષે કહ્યું: શત્રુઘ્ને પોતાના વીર સૈનિકોના કપાયેલા હાથો જોયા, ત્યારે તે ખૂબ ગુસ્સામાં હોઠ દબાવીને એમને કહ્યું.
કેન વીરેણ વો બાહુકૃંતનં સમકારિ ભોઃ । તસ્યાહં બાહૂ કૃંતામિ દેવગુપ્તસ્ય વૈ ભટાઃ
'કયા વીરે તમારા હાથ કપ્યા છે, હે સૈનિકો? જે દેવો દ્વારા રક્ષિત છે, એનો હું હાથ કપીને બદલો લઉં છું.'
ન જાનાતિ મહામૂઢો રામચંદ્ર બલં મહત્ । ઇદાનીં દર્શયિષ્યામિ પરાક્રાંત્યા બલં સ્વકમ્
'એ મોટો મૂર્ખ રામચંદ્રની મહાન શક્તિ જાણતો નથી; હવે હું મારી પરાક્રમથી પોતાનું બળ બતાવીશ.'
સ કુત્ર વર્તતે વીરો હયઃ કુત્ર મનોરમઃ । કો વાઽગૃહ્ણાત્સુપ્તસર્પાન્મૂઢો જ્ઞાત્વા પરાક્રમમ્
એવો વીર હવે ક્યાં છે? અને એ મનોહર ઘોડો ક્યાં ગયો? જે તેની શક્તિ જાણે છે, એવો મૂર્ખ માણસ સુતેલા સાપોને કોણ પકડી શકે?
ઇતિ તે કથિતા વીરા વિસ્મિતા દુઃખિતા ભૃશમ્ । રામચંદ્ર પ્રતિનિધિં બાલકં સમશંસત
આ રીતે એ વીરોએ આશ્ચર્યચકિત અને ખૂબ દુઃખી થઈને, એ બાળકને રામચંદ્રનો પ્રતિનિધિ કહીને ઉલ્લેખ કર્યો.
સ શ્રુત્વા રોષતામ્રાક્ષો બાલકેન હયગ્રહમ્ । સેનાન્યં વૈ કાલજિતમાજ્ઞાપયદ્યુયુત્સુકઃ
આ સાંભળીને, ગુસ્સાથી આંખો લાલ થઈ ગઈ, અને યુદ્ધની ઈચ્છા સાથે, એણે કાલજિતને ઘોડો પકડવાની આજ્ઞા આપી.
સેનાનીઃ સકલાં સેનાં વ્યૂહયસ્વ મમાજ્ઞયા । રિપુઃ સંપ્રતિ ગંતવ્યો મહાબલપરાક્રમઃ
હે સેનાપતિ, મારી આજ્ઞાથી આખી સેના તૈયાર કરી દે; હવે આપણને એ શક્તિશાળી અને પરાક્રમી દુશ્મન સામે જવું જ પડશે.
નાયં બાલો હરિર્નૂનં ભવિષ્યતિ હયંધરઃ । અથવા ત્રિપુરારિઃ સ્યાન્નાન્યથા મદ્ધયાપહૃત્
આ બાળક ખરેખર હરિ નથી, ને એ ઘોડાનો રક્ષક પણ બનશે નહીં; કદાચ એ ત્રિપુરારી જ હશે, નહીં તો મારું ઘોડું એમ જ લઈ જવામાં આવત?
અવશ્યં કદનં ભાવિસૈન્યસ્ય બલિનો મહત્ । સ્વચ્છંદચરિતૈઃ ખેલન્નાસ્તે નિર્ભયધીઃ શિશુઃ
નક્કી છે કે, આ બલવાન સેનાનું મોટું સંહાર થવાનું છે; એ નિર્ભય બાળક પોતાની મરજીથી નિરાંતે ફરતો રહે છે.
તત્ર ગંતવ્યમસ્માભિઃ સન્નદ્ધૈ રિપુદુર્જયૈઃ । એતન્નિશમ્ય વચનં શત્રુઘ્નસ્ય સસૈન્યપઃ
અત્યારે આપણને ત્યાં જવું પડશે, સંપૂર્ણ સજ્જ થઈને, દુશ્મનને જીતવા માટે; શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી, આખી સેના તૈયાર થઈ.
સજ્જીચકાર સેનાં તાં દુર્વ્યૂઢાં ચતુરંગિણીમ્ । સજ્જાં તાં શત્રુજિદ્દૃષ્ટ્વા ચતુરંગયુતાં વરામ્
એણે ચાર ભાગવાળી, પણ યોગ્ય રીતે ગોઠવાયેલી નહીં એવી સેના તૈયાર કરી; એ ઉત્તમ ચાર અંગવાળી સેનાને તૈયાર જોઈને, શત્રુઘ્ને નિહાળી.
આજ્ઞાપયત્તતો ગંતું યત્ર બાલો હયંધરઃ । સા ચચાલ તદા સેના ચતુરંગસમન્વિતા
પછી એણે આજ્ઞા આપી કે જ્યાં બાળક ઘોડાની રક્ષા કરે છે, ત્યાં જાવ; ચારેય વિભાગોથી સજ્જ એ સેના આગળ વધવા લાગી.
કંપયંતી મહીભાગં ત્રાસયંતી રિપૂન્બલાત્ । સેનાનીસ્તં દદર્શાથ બાલકં રામરૂપિણમ્
પૃથ્વીને ધ્રુજાવતી અને દુશ્મનને ડરાવતી એ સેના જ્યારે આગળ વધી, ત્યારે સેનાપતિએ રામસમાન દેખાતા એ બાળકને જોયો.
વિચાર્ય રામપ્રતિમમબ્રવીદ્વચનં હિતમ્ । બાલ મુંચ હયશ્રેષ્ઠં રામસ્ય બલશાલિનઃ
વિચાર કરીને, એણે રામ જેવો દેખાતા બાળકને સમજદારીભર્યા શબ્દો કહ્યા: 'બાળક, બલશાળી રામનો શ્રેષ્ઠ ઘોડો છોડીને દે.'
સેનાનીઃ કાલજિન્નામ તસ્ય ભૂપસ્ય દુર્મદઃ । ત્વાં રામપ્રતિમં દૃષ્ટ્વા કૃપા મે હૃદિ જાયતે
સેનાપતિ, જેનું નામ કાલજિત છે અને જે ઘમંડી રાજા છે, એ તને રામની પ્રતિમા જોઈને, તેના હૃદયમાં દયા પેદા થાય છે.